ॐ नमोजि गजानना । येकदंता त्रिनयना ।
कृपादृष्टि भक्तजना अवलोकावें ॥१॥
एकदंत आणि तीन डोळे असणाऱ्या हे गणनायका, भक्तांवर नेहमी तुझी कृपा आणि प्रेमाची दृष्टी राहू दे.
तुज नमूं वेदमाते । श्रीशारदे ब्रह्मसुते ।
अंतरी वसे कृपावंते । स्फूर्तिरूपें ॥२॥
वेदांची जननी आणि परब्रह्माची कन्या असणाऱ्या हे शारदा माते, तू अंतःकरणात स्फूर्ती आणि बुद्धीच्या रूपाने वास कर.
वंदून सद्गुरुचरण । करून रघुनाथस्मरण ।
त्यागार्थ मूर्खलक्षण । बोलिजेल ॥३॥
सद्गुरूंच्या चरणांना वंदन करून आणि श्रीरामाचे स्मरण करून, माणसाने कोणते दुर्गुण टाळावेत यासाठी आता मूर्खांची लक्षणे सांगतो.
येक मूर्ख येक पढतमूर्ख । उभय लक्षणीं कौतुक ।
श्रोतीं सादर विवेक । केला पाहिजे ॥४॥
मूर्खांमध्ये एक साधा अडाणी मूर्ख आणि दुसरा शिकलेला 'पढतमूर्ख' असतो; श्रोत्यांनी या दोघांमधील फरक विवेकाने समजून घ्यावा.
पढतमूर्खाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरूपण ।
साअवध हो‍ऊनि विचक्षण । परिसोत पुढें ॥५॥
शिकलेल्या मूर्खाची लक्षणे पुढच्या समासात येणार आहेत, त्यामुळे विचारी लोकांनी पुढे अधिक सावध राहून ऐकावे.
आतां प्रस्तुत विचार । लक्षणें सांगतां अपार ।
परि कांहीं येक तत्पर । होऊन ऐका ॥६॥
मूर्खांची लक्षणे जगात अगणित आहेत; त्यांपैकी काही महत्त्वाची लक्षणे सावध होऊन काळजीपूर्वक ऐका.
जे प्रपंचिक जन । जयांस नाहीं आत्मज्ञान ।
जे केवळ अज्ञान । त्यांचीं लक्षणें ॥७॥
संसारात बुडून गेलेले, ज्यांना कसलेही आत्मज्ञान नाही आणि जे पूर्ण अज्ञानात जगत आहेत, त्यांची ही लक्षणे आहेत.
जन्मला जयांचे उदरीं । तयासि जो विरोध करी ।
सखी मनिली अंतुरी । तो येक मूर्ख ॥८॥
ज्या जन्मदात्या आई-वडिलांच्या पोटी जन्म झाला त्यांच्याशी जो भांडतो आणि केवळ पत्नीलाच सर्वस्व मानतो, तो एक मूर्ख.
सांडून सर्वही गोत । स्त्री‍आधेन जीवित ।
सांगे अंतरींची मात । तो येक मूर्ख ॥९॥
आपल्या सर्व नातेवाईकांना सोडून जो पूर्णपणे बायकोच्या कह्यात राहतो आणि तिच्यापुढे घरची गुपिते फोडतो, तो एक मूर्ख.
परस्त्रीसीं प्रेमा धरी । श्वशुरगृही वास करी ।
कुळेंविण कन्या वरी । तो येक मूर्ख ॥१०॥
परस्त्रीवर वाईट नजर ठेवणारा, सासरेबुवांच्या घरी कायमचा मुक्काम ठोकणारा आणि घराण्याची माहिती न घेता लग्न करणारा, तो एक मूर्ख.
समर्थावरी अहंता । अंतरीं मानी समता ।
सामर्थ्येंविण करी सत्ता । तो येक मूर्ख ॥११॥
स्वतःकडे ताकद नसताना समर्थ व्यक्तीशी बरोबरीचा आव आणणारा आणि अधिकार नसताना उगाच हुकूम गाजवणारा, तो एक मूर्ख.
आपली आपण करी स्तुती । स्वदेशीं भोगी विपत्ति ।
सांगे वडिलांची कीर्ती । तो येक मूर्ख ॥१२॥
स्वतःचीच स्तुती करणारा, स्वतःच्या देशात दारिद्र्यात जगताना केवळ पूर्वजांच्या जुन्या मोठेपणाच्या गप्पा मारणारा, तो एक मूर्ख.
अकारण हास्य करी । विवेक सांगतां न धरी ।
जो बहुतांचा वैरी । तो येक मूर्ख ॥१३॥
विनाकारण दात काढून हसणारा, चांगला सल्ला न ऐकणारा आणि स्वतःच्या वागण्याने सर्वांशी वैर ओढवून घेणारा, तो एक मूर्ख.
आपुलीं धरूनियां दुरी । पराव्यासीं करी मीत्री ।
परन्यून बोले रात्रीं । तो येक मूर्ख ॥१४॥
आपल्या माणसांना अंतर देऊन परक्यांशी मैत्री करणारा आणि रात्रीच्या वेळी लोकांची उणीदुणी काढत बसणारा, तो एक मूर्ख.
बहुत जागते जन । तयांमध्यें करी शयन ।
परस्थळीं बहु भोजन- । करी, तो येक मूर्ख ॥१५॥
सगळे जागे असताना त्यांच्यामध्ये झोप काढणारा आणि परक्यांच्या घरी जाऊन वखवखून जेवणारा, तो एक मूर्ख.
मान अथवा अपमान । स्वयें करी परिच्छिन्न ।
सप्त वेसनीं जयाचें मन । तो येक मूर्ख ॥१६॥
स्वतःच्या मान-अपमानाचा सारासार विचार न करणारा आणि जुगार, मद्यपान अशा सातही व्यसनांमध्ये अडकलेला, तो एक मूर्ख.
धरून परावी आस । प्रेत्न सांडी सावकास ।
निसुगाईचा संतोष- । मानी, तो येक मूर्ख ॥१७॥
दुसऱ्यांवर अवलंबून राहून स्वतःचे प्रयत्न सोडून देणारा आणि आळसातच समाधान मानून बसणारा, तो एक मूर्ख.
घरीं विवेक उमजे । आणि सभेमध्यें लाजे ।
शब्द बोलतां निर्बुजे । तो येक मूर्ख ॥१८॥
घरात खूप हुशारी दाखवणारा, पण लोकांच्या सभेमध्ये चार शब्द बोलायला लाजणारा आणि गडबडणारा, तो एक मूर्ख.
आपणाहून जो श्रेष्ठ । तयासीं अत्यंत निकट ।
सिकवेणेचा मानी वीट । तो येक मूर्ख ॥१९॥
आपल्यापेक्षा मोठ्या आणि श्रेष्ठ व्यक्तींशी अवास्तव जवळीक साधणारा आणि चांगल्या शिकवणीचा कंटाळा करणारा, तो एक मूर्ख.
नायेके त्यांसी सिकवी । वडिलांसी जाणीव दावी ।
जो आरजास गोवी । तो येक मूर्ख ॥२०॥
ऐकून न घेणाऱ्याला उपदेश करणारा, वडीलधाऱ्यांना शहाणपण शिकवणारा आणि निरपराध माणसाला गोत्यात आणणारा, तो एक मूर्ख.
येकायेकीं येकसरा । जाला विषईं निलाजिरा ।
मर्यादा सांडून सैरा- । वर्ते, तो येक मूर्ख ॥२१॥
विषयवासनेच्या आहारी जाऊन अगदी निर्लज्ज बनलेला आणि सर्व मर्यादा सोडून स्वैर वागणारा, तो एक मूर्ख.
औषध न घे असोन वेथा । पथ्य न करी सर्वथा ।
न मिळे आलिया पदार्था । तो येक मूर्ख ॥२२॥
आजारी असताना औषध न घेणारा, पथ्य न पाळणारा आणि जे समोर मिळाले त्यात समाधान न मानणारा, तो एक मूर्ख.
संगेंविण विदेश करी । वोळखीविण संग धरी ।
उडी घाली माहापुरीं । तो येक मूर्ख ॥२३॥
सोबत कोणी नसताना अनोळखी देशात जाणारा, अनोळखी व्यक्तीशी लगेच मैत्री करणारा आणि महापुरात उडी मारणारा, तो एक मूर्ख.
आपणास जेथें मान । तेथें अखंड करी गमन ।
रक्षूं नेणे मानाभिमान । तो येक मूर्ख ॥२४॥
जिथे मान-सन्मान मिळतो तिथे वारंवार जाऊन स्वतःचे महत्त्व कमी करून घेणारा, तो एक मूर्ख.
सेवक जाला लक्ष्मीवंत । तयाचा होय अंकित ।
सर्वकाळ दुश्चित्त । तो येक मूर्ख ॥२५॥
स्वतःचा नोकर श्रीमंत झाल्यावर त्याचा लाचार बनणारा आणि सतत संभ्रमित व अस्वस्थ राहणारा, तो एक मूर्ख.
विचार न करितां कारण । दंड करी अपराधेंविण ।
स्वल्पासाठीं जो कृपण । तो येक मूर्ख ॥२६॥
कारणाचा विचार न करता निरपराध्याला शिक्षा देणारा आणि क्षुल्लक गोष्टींसाठी अतीव कंजूषपणा दाखवणारा, तो एक मूर्ख.
देवलंड पितृलंड । शक्तिवीण करी तोड ।
ज्याचे मुखीं भंडउशभंड । तो येक मूर्ख ॥२७॥
देव आणि पितरांना न मानणारा, स्वतःची ताकद नसताना भांडणे उकरून काढणारा आणि मुखाने सतत अश्लील बडबडणारा, तो एक मूर्ख.
घरीच्यावरी खाय दाढा । बाहेरी दीन बापुडा ।
ऐसा जो कां वेड मूढा । तो येक मूर्ख ॥२८॥
घरातल्यांवर उगाच गुरगुरणारा आणि बाहेर लोकांसमोर मात्र लाचार व दीनवाणा बनणारा, तो एक मूर्ख.
नीच यातीसीं सांगात । परांगनेसीं येकांत ।
मार्गें जाय खात खात । तो येक मूर्ख ॥२९॥
वाईट प्रवृत्तीच्या लोकांची संगत धरणारा, परस्त्रीसोबत एकांतात राहणारा आणि रस्त्याने चालताना खात खात जाणारा, तो एक मूर्ख.
स्वयें नेणे परोपकार । उपकाराचा अनोपकार ।
करी थोडें बोले फार । तो येक मूर्ख ॥३०॥
दुसऱ्यांचे उपकार न जाणणारा, उपकाराची परतफेड अपकाराने करणारा आणि काम कमी करून बढाया जास्त मारणारा, तो एक मूर्ख.
तपीळ खादाड आळसी । कुश्चीळ कुटीळ मानसीं ।
धारीष्ट नाहीं जयापासीं । तो येक मूर्ख ॥३१॥
नेहमी चिडचिड करणारा, खादाड, आळशी, कपटी मनाचा आणि संकट आल्यावर धीर सोडून देणारा, तो एक मूर्ख.
विद्या वैभव ना धन । पुरुषार्थ सामर्थ्य ना मान ।
कोरडाच वाहे अभिमान । तो येक मूर्ख ॥३२॥
अंगात विद्या, पैसा, पराक्रम किंवा समाजात मान नसतानाही केवळ कोरडा अहंकार मिरवणारा, तो एक मूर्ख.
लंडी लटिका लाबाड । कुकर्मी कुटीळ निचाड ।
निद्रा जयाची वाड । तो येक मूर्ख ॥३३॥
भित्रा, खोटारडा, कपटी कामे करणारा, लाजलज्जा नसलेला आणि सतत झोपेच्या आहारी गेलेला, तो एक मूर्ख.
उंचीं जाऊन वस्त्र नेसे । चौबारां बाहेरी बैसे ।
सर्वकाळ नग्न दिसे । तो येक मूर्ख ॥३४॥
उंचावर उभे राहून कपडे नेसणारा, चौकात उघड्यावर बसणारा आणि कायम अस्ताव्यस्त राहणारा, तो एक मूर्ख.
दंत चक्षु आणी घ्राण । पाणी वसन आणी चरण ।
सर्वकाळ जयाचे मळिण । तो येक मूर्ख ॥३५॥
दात, डोळे, नाक, हात, पाय आणि अंगावरचे कपडे नेहमी मळकट व अस्वच्छ ठेवणारा, तो एक मूर्ख.
वैधृति आणी वितिपात । नाना कुमुहूर्तें जात ।
अपशकुनें करी घात । तो येक मूर्ख ॥३६॥
वाईट मुहूर्तावर प्रवासाला निघणारा आणि अंधश्रद्धेने शकुन-अपशकुनाच्या नादात स्वतःचे नुकसान करून घेणारा, तो एक मूर्ख.
क्रोधें अपमानें कुबुद्धि । आपणास आपण वधी ।
जयास नाहीं दृढ बुद्धि । तो येक मूर्ख ॥३७॥
रागाच्या किंवा अपमानाच्या भरात स्वतःचाच जीव घेणारा आणि ज्याच्याकडे ठाम विचारशक्ती नाही, तो एक मूर्ख.
जिवलगांस परम खेदी । सुखाचा शब्द तोहि नेदी ।
नीच जनास वंदी । तो येक मूर्ख ॥३८॥
आपल्या जिवाभावाच्या माणसांना दुखावणारा, त्यांना प्रेमाचा एक शब्दही न देणारा आणि दुष्टांपुढे लाचार होणारा, तो एक मूर्ख.
आपणास राखे परोपरी । शरणागतांस अव्हेरी ।
लक्ष्मीचा भरवसा धरी । तो येक मूर्ख ॥३९॥
स्वतःचा जीव नाना प्रकारे सांभाळणारा, पण आश्रयाला आलेल्याला हाकलून देणारा आणि चंचल संपत्तीवर डोळे झाकून भरवसा ठेवणारा, तो एक मूर्ख.
पुत्र कळत्र आणी दारा । इतुकाचि मानुनियां थारा ।
विसरोन गेला ईश्वरा । तो येक मूर्ख ॥४०॥
मुलेबाळे आणि पत्नी या संसारालाच सर्वस्व मानून, ज्याने जन्म दिला त्या ईश्वराला विसरून जाणारा, तो एक मूर्ख.
जैसें जैसें करावें । तैसें तैसें पावाअवें ।
हे जयास नेणवे । तो येक मूर्ख ॥४१॥
आपण जशी कर्मे करू तसेच त्याचे फळ आपल्याला भोगावे लागेल, हे साधे सत्य जो समजू शकत नाही, तो एक मूर्ख.
पुरुषाचेनि अष्टगुणें । स्त्रियांस ईश्वरी देणें ।
ऐशा केल्या बहुत जेणें । तो येक मूर्ख ॥४२॥
स्त्रियांच्या नादी लागून स्वतःचे नुकसान करणारा आणि संसारात अनेक स्त्रियांशी संबंध ठेवून अडकणारा, तो एक मूर्ख.
दुर्जनाचेनि बोलें । मर्यादा सांडून चाले ।
दिवसा झांकिले डोळे । तो येक मूर्ख ॥४३॥
दुर्जनांच्या चिथावणीवरून मर्यादा सोडून वागणारा आणि दिवसाढवळ्या डोळ्यांवर कातडे ओढून आंधळ्यासारखा चालणारा, तो एक मूर्ख.
देवद्रोही गुरुद्रोही । मातृद्रोही पितृद्रोही ।
ब्रह्मद्रोही स्वामीद्रोही । तो येक मूर्ख ॥४४॥
देव, सद्गुरू, आई, वडील, ज्ञानी पुरुष आणि आपल्या मालकाशी द्रोह करणारा, तो एक मूर्ख.
परपीडेचें मानी सुख । पससंतोषाचें मानी दुःख ।
गेले वस्तूचा करी शोक । तो येक मूर्ख ॥४५॥
दुसऱ्याचे नुकसान पाहून आनंद मानणारा, दुसऱ्यांचे सुख पाहून जळफळणारा आणि हातातून गेलेल्या गोष्टींबद्दल सतत रडत बसणारा, तो एक मूर्ख.
आदरेंविण बोलणें । न पुसतां साअक्ष देणें ।
निंद्य वस्तु आंगिकारणें । तो येक मूर्ख ॥४६॥
आदरातिथ्याशिवाय बोलणारा, न विचारता उगाच साक्ष द्यायला पुढे जाणारा आणि हीन वस्तूंचा संग्रह करणारा, तो एक मूर्ख.
तुक तोडून बोले । मार्ग सांडून चाले ।
कुकर्मी मित्र केले । तो येक मूर्ख ॥४७॥
शब्दांचे भान न ठेवता मर्यादा सोडून बोलणारा, चुकीच्या मार्गाने जाणारा आणि दुर्जनांशी मैत्री करणारा, तो एक मूर्ख.
पत्य राखों नेणें कदा । विनोद करी सर्वदा ।
हासतां खिजे पेटे द्वंदा । तो येक मूर्ख ॥४८॥
स्वतःची पत न जपणारा, सतत नको तिथे थट्टामस्करी करणारा आणि हसण्यावरून चिडून वाद उकरून काढणारा, तो एक मूर्ख.
होड घाली अवघड । काजेंविण करी बडबड ।
बोलोंचि नेणे मुखजड । तो येक मूर्ख ॥४९॥
न पेलणारी अवघड पैज लावणारा, कामाव्यतिरिक्त व्यर्थ बडबड करणारा आणि वेळेवर नीट न बोलणारा, तो एक मूर्ख.
वस्त्र शास्त्र दोनी नसे । उंचे स्थळीं जाऊन बैसे ।
जो गोत्रजांस विश्वासे । तो येक मूर्ख ॥५०॥
अंगावर व्यवस्थित वस्त्र किंवा हातात स्वसंरक्षणाचे साधन नसताना उंचावर बसणारा आणि कपटी नातेवाईकांवर आंधळा विश्वास ठेवणारा, तो एक मूर्ख.
तश्करासी वोळखी सांगे । देखिली वस्तु तेचि मागे ।
आपलें आन्हीत करी रागें । तो येक मूर्ख ॥५१॥
चोराला स्वतःहून घराची माहिती देणारा, समोर दिसेल त्या वस्तूवर हक्क सांगणारा आणि रागाच्या भरात स्वतःचेच नुकसान करणारा, तो एक मूर्ख.
हीन जनासीं बरोबरी । बोल बोले सरोत्तरीं ।
वामहस्तें प्राशन करी । तो येक मूर्ख ॥५२॥
हीन प्रवृत्तीच्या माणसांशी बरोबरीने वाद घालणारा आणि डाव्या हाताने पाणी पिणारा, तो एक मूर्ख.
समर्थासीं मत्सर धरी । अलभ्य वस्तूचा हेवा करी ।
घरीचा घरीं करी चोरी । तो येक मूर्ख ॥५३॥
समर्थ व्यक्तीचा मत्सर करणारा, न मिळणाऱ्या गोष्टींची हाव धरणारा आणि स्वतःच्याच घरात चोरी करणारा, तो एक मूर्ख.
सांडूनियां जगदीशा । मनुष्याचा मानी भर्वसा ।
सार्थकेंविण वेंची वयसा । तो येक मूर्ख ॥५४॥
जगदीश्वराचा विसर पडून केवळ नश्वर माणसांवर विसंबून राहणारा आणि आयुष्याचा अमूल्य वेळ वाया घालवणारा, तो एक मूर्ख.
संसारदुःखाचेनि गुणें । देवास गाळी देणें ।
मैत्राचें बोले उणें । तो येक मूर्ख ॥५५॥
संसारातील दुःखांचा दोष देवाला देऊन त्याला शिव्या देणारा आणि स्वतःच्या मित्रांचीच उणीदुणी काढणारा, तो एक मूर्ख.
अल्प अन्याय क्ष्मा न करी । सर्वकाळ धारकीं धरी ।
जो विस्वासघात करी । तो येक मूर्ख ॥५६॥
लहानशी चूकही पोटात न घालता सतत वैर धरणारा आणि जिवाभावाच्या माणसांशी विश्वासघात करणारा, तो एक मूर्ख.
समर्थाचे मनींचे तुटे । जयाचेनि सभा विटे ।
क्षणा बरा क्षणा पालटे । तो येक मूर्ख ॥५७॥
मोठ्या माणसांचा विश्वास गमावणारा, ज्याच्या वागण्याने सभेतले लोक विटतात असा आणि क्षणात चांगला तर क्षणात रंग बदलणारा, तो एक मूर्ख.
बहुतां दिवसांचे सेवक । त्यागून ठेवी आणिक ।
ज्याची सभा निर्नायेक । तो येक मूर्ख ॥५८॥
अनेक वर्षांच्या विश्वासू सेवकांना काढून नवीन अनोळखी माणसे ठेवणारा आणि नेतृत्व नसलेली विस्कळीत सभा चालवणारा, तो एक मूर्ख.
अनीतीनें द्रव्य जोडी । धर्म नीति न्याय सोडी ।
संगतीचें मनुष्य तोडी । तो येक मूर्ख ॥५९॥
अनीतीने पैसा कमावणारा, धर्म आणि न्यायाची चाकोरी सोडणारा आणि सोबतच्या चांगल्या माणसांना दुरावणारा, तो एक मूर्ख.
घरीं असोन सुंदरी । जो सदांचा परद्वारी ।
बहुतांचे उच्छिष्ट अंगीकारी । तो येक मूर्ख ॥६०॥
घरात गुणी पत्नी असताना परस्त्रीच्या नादी लागणारा आणि इतरांचे उष्टे खाणारा, तो एक मूर्ख.
आपुलें अर्थ दुसयापासीं । आणी दुसयाचें अभिळासी ।
पर्वत करी हीनासी । तो येक मूर्ख ॥६१॥
स्वतःची संपत्ती दुसऱ्याच्या हवाली करून स्वतः मात्र दुसऱ्यांच्या पैशावर डोळा ठेवणारा आणि नीच माणसाला मोठेपण देणारा, तो एक मूर्ख.
अतिताचा अंत पाहे । कुग्रामामधें राहे ।
सर्वकाळ चिंता वाहे । तो येक मूर्ख ॥६२॥
दारात आलेल्या अतिथीला उपाशी ठेवणारा, वाईट लोकांच्या वस्तीत राहणारा आणि सतत विनाकारण चिंता करत बसणारा, तो एक मूर्ख.
दोघे बोलत असती जेथें । तिसरा जाऊन बैसे तेथें ।
डो‍ई खाजवी दोहीं हातें । तो येक मूर्ख ॥६३॥
दोघे जण खाजगीत बोलत असताना तिसरा जाऊन मध्ये बसणारा आणि दोन्ही हातांनी डोके खाजवत बसणारा, तो एक मूर्ख.
उदकामधें सांडी गुरळी । पायें पायें कांडोळी ।
सेवा करी हीन कुळीं । तो येक मूर्ख ॥६४॥
पाण्यात चूळ भरणारा, पायावर पाय घासून अस्वच्छ राहणारा आणि नीच प्रवृत्तीच्या लोकांची चाकरी करणारा, तो एक मूर्ख.
स्त्री बाळका सलगी देणें । पिशाच्या सन्निध बैसणें ।
मर्यादेविण पाळी सुणें । तो येक मूर्ख ॥६५॥
लहान मुलांना आणि स्त्रियांना नको तितके डोक्यावर चढवणारा, वेड्या माणसांच्या संगतीत बसणारा आणि मोकाट कुत्रे पाळणारा, तो एक मूर्ख.
परस्त्रीसीं कळह करी । मुकी वस्तु निघातें मारी ।
मूर्खाची संगती धरी । तो येक मूर्ख ॥६६॥
परस्त्रीशी भांडण उकरून काढणारा, मुक्या प्राण्यांना क्रूरपणे मारणारा आणि मूर्खांची संगत धरणारा, तो एक मूर्ख.
कळह पाहात उभा राहे । तोडविना कौतुक पाहे ।
खरें अस्ता खोटें साहे । तो येक मूर्ख ॥६७॥
भांडण चालू असताना ते सोडवण्याऐवजी मजा बघत उभा राहणारा आणि खरे माहीत असताना खोटेपणाचा अन्याय सहन करणारा, तो एक मूर्ख.
लक्ष्मी आलियावरी । जो मागील वोळखी न धरी ।
देवीं ब्राह्मणीं सत्ता करी । तो येक मूर्ख ॥६८॥
श्रीमंती आल्यावर जुन्या गरीब मित्रांना न ओळखणारा आणि संत-सज्जनांवर स्वतःची अरेरावी चालवणारा, तो एक मूर्ख.
आपलें काज होये तंवरी । बहुसाल नम्रता धरी ।
पुढीलांचें कार्य न करी । तो येक मूर्ख ॥६९॥
स्वतःचे काम होईपर्यंत अतिशय हात जोडून गोड बोलणारा, पण नंतर दुसऱ्याच्या कामाच्या वेळी पाठ फिरवणारा, तो एक मूर्ख.
अक्षरें गाळून वाची । कां तें घाली पदरिचीं ।
नीघा न करी पुस्तकाची । तो येक मूर्ख ॥७०॥
वाचताना मधली अक्षरे गाळणारा किंवा पदरचे शब्द घालून पुस्तकाची काळजी न घेणारा, तो एक मूर्ख.
आपण वाचीना कधीं । कोणास वाचावया नेदी ।
बांधोन ठेवी बंदीं । तो येक मूर्ख ॥७१॥
स्वतः कधीही पुस्तक न वाचणारा, दुसऱ्यालाही वाचू न देणारा आणि पुस्तके नुसती बांधून कपाटात डांबून ठेवणारा, तो एक मूर्ख.
ऐसीं हें मूर्खलक्षणें । श्रवणें चातुर्य बाणे ।
चीत्त दे‍उनियां शहाणे । ऐकती सदा ॥७२॥
ही मूर्खांची लक्षणे ऐकल्याने माणसाला शहाणपण आणि व्यवहारचातुर्य येते; म्हणूनच सुजाण लोक ही लक्षणे नेहमी मन लावून ऐकतात.
लक्षणें अपार असती । परी कांहीं येक येथामती ।
त्यागार्थ बोलिलें श्रोतीं । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥७३॥
मूर्खपणाची लक्षणे अमर्याद आहेत, पण त्यांतील मुख्य लक्षणे लोकांनी ती सोडून द्यावीत या हेतूने सांगितली आहेत, काही उणे पडल्यास श्रोत्यांनी क्षमा करावी.
उत्तम लक्षणें घ्यावीं । मूर्खलक्षणें त्यागावीं ।
पुढिले समासी आघवीं । निरोपिलीं ॥७४॥
उत्तम गुण आत्मसात करावेत आणि हे मूर्खपणाचे दोष ओळखून ते त्यागून टाकावेत; आता पुढच्या समासात 'पढतमूर्खाची' सर्व लक्षणे सांगितली आहेत.