धन्य धन्य हा नरदेहो । येथील अपूर्वता पाहो ।
जो जो कीजे परमार्थलाहो । तो तो पावे सिद्धीतें ॥१॥
हा मानवी जन्म अत्यंत धन्य आणि अपूर्व आहे; यात जो जो परमार्थ साधण्याचा प्रयत्न करतो, त्याला नक्की यश मिळते.
या नरदेहाचेनि लागवेगें । येक लागले भक्तिसंगें ।
येकीं परम वीतरागें । गिरिकंदरें सेविलीं ॥२॥
या मानवी देहामुळेच कित्येक लोक भक्ती मार्गाला लागले, तर काहींनी तीव्र वैराग्याने डोंगर-दऱ्यांचा आश्रय घेतला.
येक फिरती तिर्थाटणें । येक करिती पुरश्चरणें ।
येक अखंड नामस्मरणें । निष्ठावंत राहिले ॥३॥
काहीजण तीर्थयात्रा करू लागले, काहीजण जप-अनुष्ठाने करू लागले, तर काही अखंड नामस्मरणामध्ये निष्ठा ठेवून राहिले.
येक तपें करूं लागले । येक योगाभ्यासी माहाभले ।
येक अभ्यासयोगें जाले । वेदशास्त्री वित्पन्न ॥४॥
काहीजण कठोर तपश्चर्या करू लागले, काही थोर योगसाधक बनले, तर काही अभ्यासाने वेद-शास्त्रांमध्ये पारंगत झाले.
येकीं हटनिग्रह केला । देह अत्यंत पीडिला ।
येकीं देह ठाईं पाडिला । भावार्थबळें ॥५॥
काहींनी हठयोगाचा मार्ग धरून देहाला अत्यंत कष्ट दिले, तर काहींनी केवळ निर्मळ भक्तीभावाने आपले जीवन धन्य केले.
येक माहानुभाव विख्यात । येक भक्त जाले ख्यात ।
येक सिद्ध अकस्मात । गगन वोळगती ॥६॥
काही महान संत बनले, काही प्रसिद्ध भक्त झाले, तर काही सिद्ध पुरुष योगबळाने आकाशात संचार करू लागले.
येक तेजीं तेजचि जाले । येक जळीं मिळोन गेले ।
येक ते दिसतचि अदृश्य जाले । वायोस्वरूपीं ॥७॥
काही योगी तेजात मिसळून तेज झाले, काही पाण्यात विलीन झाले, तर काही वायूच्या रूपात साऱ्यांसमोर अदृश्य झाले.
येक येकचि बहुधा होती । येक देखतचि निघोनि जाती ।
येक बैसले असतांची भ्रमती । नाना स्थानीं समुद्रीं ॥८॥
काही एकाच वेळी अनेक रूपे घेऊ लागले, काही पाहता पाहता नाहीसे झाले, तर काही एका जागी बसून समुद्रावर आणि अनेक स्थानी संचार करू लागले.
येक भयानकावरी बैसती । एक अचेतनें चालविती ।
येक प्रेतें उठविती । तपोबळेंकरूनी ॥९॥
काही भयंकर प्राण्यांवर स्वार झाले, काहींनी निर्जीव वस्तू चालवून दाखवल्या, तर काहींनी तपोबळाने मृतांनाही जिवंत केले.
येक तेजें मंद करिती । येक जळें आटविती ।
येक वायो निरोधिती । विश्वजनाचा ॥१०॥
काही सूर्याचे तेज मंद करू लागले, काहींनी पाण्याचे साठे आटवले, तर काहींनी जगाचा वायू अडवून दाखवला.
ऐसे हटनिग्रही कृतबुद्धी । जयांस वोळल्या नाना सिद्धी ।
ऐसे सिद्ध लक्षावधी । होऊन गेले ॥११॥
असे हठयोगी आणि दृढनिश्चयी पुरुष ज्यांना अनेक सिद्धी वश झाल्या, असे लक्षावधी सिद्ध पूर्वी होऊन गेले.
येक मनोसिद्ध येक वाचासिद्ध । येक अल्पसिद्ध येक सर्वसिद्ध ।
ऐसे नाना प्रकारीचे सिद्ध । विख्यात जाले ॥१२॥
काही मनोसिद्ध, काही वाचासिद्ध, तर काही सर्वसिद्धींनी युक्त असे अनेक प्रकारचे प्रसिद्ध सिद्ध होऊन गेले.
येक नवविधाभक्तिराजपंथें । गेले, तरले परलोकींच्या निजस्वार्थें ।
येक योगी गुप्तपंथें । ब्रह्मभुवना पावले ॥१३॥
काहीजण नवविधा भक्तीच्या राजमार्गाने जाऊन भवसागर तरून गेले, तर काही योगी गूढ मार्गाने थेट सत्यलोकात पोहोचले.
येक वैकुंठास गेले । येक सत्यलोकीं राहिले ।
येक कैळासीं बैसले । शिवरूप हो‍ऊनी ॥१४॥
काही वैकुंठाला गेले, काही सत्यलोकात राहिले, तर काही शिवस्वरूप होऊन कैलासावर स्थिर झाले.
येक इंद्रलोकीं इंद्र जाले । येक पितृलोकीं मिळाले ।
येक ते उडगणी बैसले । येक ते क्षीरसागरी ॥१५॥
काही इंद्रलोकात जाऊन इंद्र झाले, काही पितृलोकात पोहोचले, काही नक्षत्रांच्या रूपात तळपले, तर काही क्षीरसागरात विलीन झाले.
सलोकता समीपता । स्वरूपता सायोज्यता ।
या चत्वार मुक्ती तत्वतां । इच्छा से‍ऊनि राहिले ॥१६॥
सलोकता, समीपता, स्वरूपता आणि सायुज्यता या चार प्रकारच्या मुक्तींची इच्छा धरून कित्येकजण राहिले.
ऐसे सिद्ध साधू संत । स्वहिता प्रवर्तले अनंत ।
ऐसा हा नरदेह विख्यात । काय म्हणौन वर्णावा ॥१७॥
असे असंख्य सिद्ध, साधू आणि संत स्वतःच्या आत्महितासाठी झटले; या सर्व गोष्टींना शक्य करणाऱ्या मानवी देहाचा महिमा किती म्हणून सांगावा!
या नरदेहाचेनि आधारें । नाना साधनांचेनि द्वारें ।
मुख्य सारासारविचारें । बहुत सुटले ॥१८॥
या नरदेहाच्या जोरावर, विविध साधनांच्या माध्यमातून आणि सारासार विवेकाचा वापर करून असंख्य लोक संसारातून मुक्त झाले.
या नरदेहाचेनि संमंधें । बहुत पावले उत्तम पदें ।
अहंता सांडून स्वानंदे । सुखी जाले ॥१९॥
हा मानवी देह मिळाल्यामुळेच कित्येकांनी सर्वोच्च आध्यात्मिक पदे मिळवली आणि अहंकार सोडून ब्रह्मानंदात सुखी झाले.
नरदेहीं येऊन सकळ । उधरागती पावले केवळ ।
येथें संशयाचें मूळ । खंडोन गेलें ॥२०॥
नरदेहात येऊनच सर्वांचा खरा उद्धार होतो; याविषयी कोणताही संशय मनामध्ये उरत नाही.
पशुदेहीं नाहीं गती । ऐसे सर्वत्र बोलती ।
म्हणौन नरदेहींच प्राप्ती । परलोकाची ॥२१॥
पशुदेहामध्ये आत्मोद्धार किंवा मोक्ष शक्य नाही हे सर्वमान्य आहे; म्हणूनच मानवी जन्मातच परलोकाचे आणि मोक्षाचे ध्येय साधता येते.
संत महंत ऋषी मुनी । सिद्ध साधू समाधानी ।
भक्त मुक्त ब्रह्मज्ञानी । विरक्त योगी तपस्वी ॥२२॥
संत, महंत, ऋषी, मुनी, सिद्ध, साधू, भक्त, जीवनमुक्त, ब्रह्मज्ञानी, विरक्त योगी आणि तपस्वी,
तत्त्वज्ञानी योगाभ्यासी । ब्रह्मच्यारी दिगंबर संन्यासी ।
शडदर्शनी तापसी । नरदेहींच जाले ॥२३॥
तत्त्वज्ञानी, योगाभ्यासी, ब्रह्मचारी, संन्यासी आणि विविध दर्शनांचे अभ्यासक हे सर्व केवळ नरदेहातच जन्माला आले.
म्हणौनी नरदेह श्रेष्ठ । नाना देहांमध्यें वरिष्ठ ।
जयाचेनि चुके आरिष्ट । येमयातनेचें ॥२४॥
म्हणून सर्व प्राण्यांच्या शरीरांमध्ये मानवी देह हा सर्वश्रेष्ठ आहे, ज्याच्या सद्गुणांमुळे यमयातनेचे संकट कायमचे टळू शकते.
नरदेह हा स्वाधेन । सहसा नव्हे पराधेन ।
परंतु हा परोपकारीं झिजऊन । कीर्तिरूपें उरवावा ॥२५॥
हा नरदेह पूर्णपणे आपल्या स्वतःच्या ताब्यात असतो, तो कोणाचा गुलाम नसतो; म्हणून त्याला परोपकारात झिजवून आपली कीर्ती मागे ठेवावी.
अश्व वृषभ गाई म्हैसी । नाना पशु स्त्रिया दासी ।
कृपाळूपणें सोडितां त्यांसी । कोणी तरी धरील ॥२६॥
घोडे, बैल, गाई, म्हशी किंवा इतर प्राणी दया येऊन मोकळे सोडले, तरी त्यांना कोणी ना कोणी पुन्हा बांधून ठेवील.
तैसा नव्हे नरदेहो । इछा जाव अथवा रहो ।
परी यास कोणी पाहो । बंधन करूं सकेना ॥२७॥
मानवी देहाचे तसे नाही; माणसाची इच्छा असेल तर तो राहील किंवा जाईल, त्याला कोणीही बळजबरीने जखडून ठेवू शकत नाही.
नरदेह पांगुळ असता । तरी तो कार्यास न येता ।
अथवा थोंटा जरी असता । तरी परोपकारास न ये ॥२८॥
हा नरदेह जर पांगळा असता तर कार्यासाठी निरुपयोगी ठरला असता, आणि हात नसता तर परोपकार करता आला नसता.
नरदेह अंध असिला । तरी तो निपटचि वायां गेला ।
अथवा बधिर जरी असिला । तरी निरूपण नाहीं ॥२९॥
जर हा देह आंधळा असता तर जीवन व्यर्थ गेले असते, आणि बहिरा असता तर संतविचारांचे श्रवणच घडले नसते.
नरदेह असिला मुका । तरी घेतां न ये आशंका ।
अशक्त रोगी नासका । तरी तो निःकारण ॥३०॥
जर माणूस मुका असता तर मनातल्या शंका विचारता आल्या नसत्या; आणि सतत आजारी व अशक्त असता तर कसलेही साधन घडले नसते.
नरदेह असिला मूर्ख । अथवा फेंपया समंधाचें दुःख ।
तरी तो जाणावा निरार्थक । निश्चयेंसीं ॥३१॥
जर बुद्धीने मूर्ख असता किंवा मानसिक आजाराने ग्रस्त असता, तर हा जन्म पूर्णपणे निरर्थक ठरला असता.
इतकें हें नस्तां वेंग । नरदेह आणी सकळ सांग ।
तेणें धरावा परमार्थमार्ग । लागवेगें ॥३२॥
सुदैवाने अशी कोणतीही व्यंगे नसलेला, निरोगी आणि परिपूर्ण नरदेह मिळाला आहे; तर मग तत्काळ परमार्थाचा मार्ग धरला पाहिजे.
सांग नरदेह जोडलें । आणी परमार्थबुद्धि विसर्ले ।
तें मूर्ख कैसें भ्रमलें । मायाजाळीं ॥३३॥
सगळ्या अंगांनी धडधाकट देह मिळूनही जो परमार्थाचा विचार विसरतो, तो मूर्ख माणूस मायेच्या जाळ्यात कसा भरकटला आहे पाहा!
मृत्तिका खाणोन घर केलें । तें माझें ऐसें दृढ कल्पिलें ।
परी तें बहुतांचें हें कळलें । नाहींच तयासी ॥३४॥
माती खणून भिंती उभारल्या आणि घर बांधले की माणूस ते 'माझे घर' मानतो; पण त्यात इतर कितीतरी जीव हक्क सांगतात हे त्याला कळतच नाही.
मुष्यक म्हणती घर आमुचें । पाली म्हणती घर आमुचें ।
मक्षिका म्हणती घर आमुचें । निश्चयेंसीं ॥३५॥
उंदीर म्हणतात हे आमचे घर आहे, पाली म्हणतात हे आमचे घर आहे आणि माशा म्हणतात हे आमचेच घर आहे.
कांतण्या म्हणती घर आमुचें । मुंगळे म्हणती घर आमुचें ।
मुंग्या म्हणती घर आमुचें । निश्चयेंसीं ॥३६॥
कोळी म्हणतात हे आमचे घर आहे, मुंगळे म्हणतात आमचे आहे आणि मुंग्याही त्यावर स्वतःचाच हक्क सांगतात.
विंचू म्हणती आमुचें घर । सर्प म्हणती आमुचें घर ।
झुरळें म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥३७॥
विंचू, साप आणि झुरळेसुद्धा 'हे आमचेच घर आहे' असे समजून तिथे वास्तव्य करतात.
भ्रमर म्हणती आमुचें घर । भिंगोर्या म्हणती आमुचें घर ।
आळीका म्हणती आमुचें घर । काष्ठामधें ॥३८॥
भुंगे आणि लाकडातील कीटकही लाकडात घरे करून 'हे घर आमचेच' म्हणतात.
मार्जरें म्हणती आमुचें घर । श्वानें म्हणती आमुचें घर ।
मुंगसें म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥३९॥
मांजरे, कुत्रे आणि मुंगूससुद्धा त्या घरावर स्वतःचा मालकी हक्क दाखवून फिरतात.
पुंगळ म्हणती आमुचें घर । वाळव्या म्हणती आमुचें घर ।
पिसुवा म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥४०॥
वाळवी, पिसवा आणि बारीक कीटक हे सगळे त्या घराला स्वतःचेच मानतात.
ढेकुण म्हणती आमुचें घर । चांचण्या म्हणती आमुचें घर ।
घुंगर्डी म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥४१॥
ढेकूण, डास आणि बारीक किडे त्या घरात स्वतःचे घर समजून राहतात.
पिसोळे म्हणती आमुचें घर । गांधेले म्हणती आमुचें घर ।
सोट म्हणती आमुचें घर । आणी गोंवी ॥४२॥
पतंग, गांधीलमाश्या आणि इतर सूक्ष्म जीव त्या घरात हक्काने वावरत असतात.
बहुत किड्यांचा जोजार । किती सांगावा विस्तार ।
समस्त म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥४३॥
अशा अगणित कीटकांचा पसारा त्या घरात असतो; ते सर्वजण त्या घराला आपलेच मानत असतात.
पशु म्हणती आमुचें घर । दासी म्हणती आमुचें घर ।
घरीचीं म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥४४॥
घरातील पाळीव पशू, चाकर आणि घरातील नातेवाईकही 'हे माझे घर' असेच म्हणतात.
पाहुणे म्हणती आमुचें घर । मित्र म्हणती आमुचें घर ।
ग्रामस्त म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥४५॥
पाहुणे, मित्र आणि गावातील लोकही त्या घराला आपलेच समजून येतात.
तश्कर म्हणती आमुचें घर । राजकी म्हणती आमुचें घर ।
आग्न म्हणती आमुचें घर । भस्म करूं ॥४६॥
चोर म्हणतात हे आमचे आहे, राजा कर रूपाने त्यावर हक्क सांगतो आणि आग म्हणते मी क्षणार्धात याला भस्म करून टाकीन.
समस्त म्हणती घर माझें । हें मूर्खहि म्हणे माझें माझें ।
सेवट जड जालें वोझें । टाकिला देश ॥४७॥
सगळेजण 'घर माझे' म्हणतात आणि हा मूर्ख माणूसही 'माझे माझे' करत बसतो; शेवटी संसाराचे ओझे जड झाले की त्याला ते घर आणि देश सोडून जावे लागते.
अवघीं घरें भंगलीं । गांवांची पांढरी पडिली ।
मग तें गृहीं राहिलीं । आरण्यस्वापदें ॥४८॥
पुढे घरे मोडकळीस येतात, गावे ओस पडतात आणि मग त्याच रिकाम्या घरांमध्ये जंगली श्वापदे राहू लागतात.
किडा मुंगी वाळवी मूषक । त्यांचेंच घर हें निश्चयात्मक ।
हें प्राणी बापुडें मूर्ख । निघोन गेलें ॥४९॥
किडे, मुंग्या, वाळवी आणि उंदीर यांचेच ते घर कायमचे ठरते; आणि हा बिचारा मूर्ख माणूस मात्र रिकाम्या हाताने निघून जातो.
ऐसी गृहांची स्थिती । मिथ्या आली आत्मप्रचीती ।
जन्म दों दिसांची वस्ती । कोठें तरी करावी ॥५०॥
अशी या घरांची क्षणभंगुर स्थिती आहे; आयुष्याची दोन दिवसांची वस्ती इथे करायची आणि निघून जायचे हेच खरे सत्य आहे.
देह म्हणावें आपुलें । तरी हें बहुतांकारणें निर्मिलें ।
प्राणीयांच्या माथां घर केलें । वा मस्तकीं भक्षिती ॥५१॥
शरीराला तरी 'माझे' कसे म्हणावे? ते तर अनेक जीवांचे भक्ष्य म्हणूनच निर्माण झाले आहे; माणसाच्या डोक्यात उवा घर करून त्यालाच कुरतडतात.
रोमेमुळी किडे भक्षिती । खांडुक जाल्यां किडे पडती ।
पोटामध्ये जंत होती । प्रत्यक्ष प्राणियांच्या ॥५२॥
केसांच्या मुळांशी बारीक जीव खातात, जखम झाली की त्यात किडे पडतात आणि प्रत्यक्ष पोटातही जंत होतात.
कीड लागे दांतासी । कीड लागे डोळ्यांसी ।
कीड लागे कर्णासी । आणी गोमाशा भरती ॥५३॥
दातांना कीड लागते, डोळ्यांना आणि कानांना विकार होतात आणि जखमांवर गोमाशा घोंगावतात.
गोचिड अशुद्ध सेविती । चामवा मांसांत घुसती ।
पिसोळे चाऊन पळती । अकस्मात ॥५४॥
गोचिड रक्त पितात, चामवा त्वचेखाली शिरतात आणि पिसवा चावा घेऊन अचानक पळून जातात.
भोंगें गांधेंलें चाविती । गोंबी जळवा अशुद्ध घेती ।
विंचू सर्प दंश करिती । कानटें फुर्सीं ॥५५॥
भुंगे आणि गांधीलमाश्या चावतात, विंचू आणि साप दंश करतात, आणि जळवा शरीराचे रक्त शोषून घेतात.
जन्मून देह पाळिलें । तें अकस्मात व्याघ्रें नेलें ।
कां तें लांडगींच भक्षिलें । बळात्कारें ॥५६॥
जन्मभर ज्या शरीराचे लाड पुरवून पालन केले, त्याला अचानक वाघ उचलून नेतो किंवा लांडगे फाडून खातात.
मूषकें मार्जरें दंश करिती । स्वानें अश्वें लोले तोडिती ।
रीसें मर्कटें मारिती । कासावीस करूनी ॥५७॥
उंदीर, मांजरे चावतात, कुत्रे किंवा घोडे लचके तोडतात आणि अस्वल व माकडे हल्ला करून माणसाला घायाळ करतात.
उष्टरें डसोन इचलिती । हस्थी चिर्डून टाकिती ।
वृषभ टोचून मारिती । अकस्मात ॥५८॥
उंट चावा घेतो, हत्ती पायाखाली चिरडून टाकतो आणि बैल अचानक शिंग मारून ठार करतो.
तश्कर तडतडां तोडिती । भूतें झडपोन मारिती ।
असो या देहाची स्थिती । ऐसी असे ॥५९॥
चोर मारहाण करून तुकडे करतात, अज्ञात भीती मानगुटीवर बसते; थोडक्यात या शरीराची अशी दयनीय आणि परावलंबी अवस्था आहे.
ऐसें शरीर बहुतांचें । मूर्ख म्हणे आमुचें ।
परंतु खाजें जिवांचें । तापत्रैं बोलिलें ॥६०॥
असे हे शरीर अनेक जीवांचे अन्न असताना मूर्ख माणूस त्याला 'माझे शरीर' म्हणतो; खरे तर हे तिन्ही तापांनी ग्रासलेले इतरांचे भक्ष्य आहे.
देह परमार्थीं लाविलें । तरीच याचें सार्थक जालें ।
नाहीं तरी हें वेर्थची गेलें । नाना आघातें मृत्यपंथें ॥६१॥
हे शरीर जर परमार्थाच्या आणि परोपकाराच्या कामात लावले तरच त्याचे सार्थक होते; नाहीतर शेवटी विविध आघातांनी ते मृत्यूच्या मार्गाने व्यर्थ नष्ट होते.
असो जे प्रपंचिक मूर्ख । ते काये जाणती परमार्थसुख ।
त्या मूर्खांचें लक्षण कांहीं येक । पुढे बोलिलें असे ॥६२॥
असो, संसारात अडकलेल्या अज्ञानी मूर्खांना या परमार्थाच्या खऱ्या सुखाची काय कल्पना असणार? त्या मूर्खांची काही लक्षणे पुढे सांगितली आहेत.