आतां वंदूं श्रोते जन । भक्त ज्ञानी संत सज्जन ।
विरक्त योगी गुणसंपन्न । सत्यवादी ॥१॥
आता मी भक्त, ज्ञानी, संत, सज्जन, विरक्त योगी, सद्गुणी आणि सत्यवचनी अशा सर्व आदरणीय श्रोत्यांना मनोभावे वंदन करतो.
येक सत्वाचे सागर । येक बुद्धीचे आगर ।
येक श्रोते वैरागर । नाना शब्दरत्नांचे ॥२॥
या सभेतील काही श्रोते सत्त्वगुणाचे सागर आहेत, काही बुद्धीचे आगार आहेत, तर काही ज्ञानाच्या अनमोल शब्दरत्नांचे खरे पारखी आहेत.
जे नाना अर्थांबृताचे भोक्ते । जे प्रसंगीं वक्तयाचे वक्ते ।
नाना संशयातें छेदिते । निश्चै पुरुष ॥३॥
जे निरूपणातील अध्यात्मरूपी अमृताचा आस्वाद घेतात, वक्त्याला नेमके बोलते करतात आणि भक्कम आत्मविश्वासाने संशयाचे निरसन करतात, असे हे श्रोते आहेत.
ज्यांची धारणा अपार । जे ईश्वराचे अवतार ।
नांतरी प्रत्यक्ष सुरवर । बैसले जैसे ॥४॥
या श्रोत्यांची ग्रहणशक्ती अफाट आहे; हे जणू ईश्वराचे साक्षात अवतार किंवा प्रत्यक्ष श्रेष्ठ देवच सभेमध्ये येऊन बसले आहेत.
किं हे ऋषेश्वरांची मंडळी । शांतस्वरूप सत्वागळी ।
जयांचेनि सभामंडळीं । परम शोभा ॥५॥
किंवा ही शांत आणि सत्वशील ऋषीमुनींचीच मांदियाळी आहे, ज्यांच्या केवळ उपस्थितीने या सभेला एक दिव्य शोभा प्राप्त झाली आहे.
हृदईं वेदगर्भ विलसे । मुखीं सरस्वती विळासे ।
साहित्य बोलतां जैसे । भासती देवगुरु ॥६॥
ज्यांच्या हृदयात वेदांचे सार वसते आणि मुखातून सरस्वती बोलते; तत्त्वज्ञानावर बोलताना जे साक्षात देवगुरू बृहस्पतीसारखे वाटतात.
जे पवित्रपणें वैश्वानर । जे स्फूर्तिकिरणाचे दिनकर ।
ज्ञातेपणें दृष्टीसमोरे । ब्रह्मांड न ये ॥७॥
अग्नीसारखे परम पवित्र, ज्ञानाच्या किरणांनी तळपणारे सूर्य आणि ज्यांच्या विशाल जाणिवेपुढे संपूर्ण ब्रह्मांडही लहान भासते, असे हे आहेत.
जे अखंड सावधान । जयांस त्रिकाळाचें ज्ञान ।
सर्वकाळ निराभिमान । आत्मज्ञानी ॥८॥
जे सदैव जागरूक असतात, भूत-भविष्य-वर्तमान जाणतात आणि आत्मज्ञानी असूनही ज्यांच्या मनात कसलाही अहंकार नसतो.
ज्यांचे दृष्टीखालून गेलें । ऐंसें कांहींच नाहीं उरलें ।
पदार्थमात्रांसी लक्षिलें । मनें जयांच्या ॥९॥
जगातील सर्व गोष्टी ज्यांच्या नजरेखालून गेल्या आहेत आणि ज्यांच्या विचारांनी सृष्टीतील प्रत्येक सूक्ष्म घटकाचा वेध घेतला आहे.
जें जें कांहीं आठवावें । तें तें तयांस पूर्वीच ठावें ।
तेथें काये अनुवादावें । ज्ञातेपणेंकरूनी ॥१०॥
जे जे म्हणून मी सांगावे, ते तर यांना आधीच ठाऊक आहे; मग अशा ज्ञानी पुरुषांपुढे मी स्वतःचे शहाणपण काय सांगणार?
परंतु हे गुणग्राहिक । म्हणौन बोलतों निःशंक ।
भाग्यपुरुष काये येक । सेवीत नाहीं ॥११॥
परंतु हे श्रोते केवळ गुणग्राहिक आहेत हे माहीत असल्याने मी निर्धास्तपणे बोलत आहे; कारण श्रीमंत माणूसही प्रेमाने वाढलेले साधे जेवण नाकारत नाही.
सदा सेविती दिव्यान्नें । पालटाकारणें आवेट अन्नें ।
तैसींच माझीं वचनें । पराकृतें ॥१२॥
दररोज पक्वान्ने खाणारे लोकही कधीतरी चवीत बदल म्हणून साध्या अन्नाचा आस्वाद घेतात; माझी ही साधी बोलीभाषाही तशीच समजून घ्यावी.
आपुले शक्तिनुसार । भावें पुजावा परमेश्वर ।
परंतु पुजूं नये हा विचार । कोठेंचि नाहीं ॥१३॥
आपल्या ऐपतीनुसार आणि भक्तीभावाने परमेश्वराची पूजा करावी; 'पूजाच करू नये' असा कोणताही नियम कुठेही नाही.
तैसा मी येक वाग्दुर्बळ । श्रोते परमेश्वरचि केवळ ।
यांची पूजा वाचाबरळ । करूं पाहे ॥१४॥
त्याचप्रमाणे मी वाचेने अगदी सामान्य आहे आणि श्रोते तर प्रत्यक्ष परमेश्वर आहेत; मी केवळ माझ्या साध्या शब्दांनी त्यांची पूजा करत आहे.
वित्पत्ती नाहीं कळा नाहीं । चातुर्य नाहीं प्रबंद नाहीं ।
भक्ति ज्ञान वैराग्य नाहीं । गौल्यता नाहीं वचनाची ॥१५॥
माझ्याजवळ कसलेही मोठे पांडित्य नाही, वक्तृत्वकला नाही, भक्ती-ज्ञान-वैराग्य नाही आणि शब्दांत गोडवाही नाही.
ऐसा माझा वाग्विाळास । म्हणौन बोलतों सावकाश ।
भावाचा भोक्ता जगदीश । म्हणौनियां ॥१६॥
माझे बोलणे इतके सामान्य असूनही मी मनमोकळेपणाने मांडत आहे, कारण परमेश्वर हा फक्त मनातील भक्तीभावाचा भुकेला असतो.
तुम्ही श्रोते जगदीशमूर्ति । तेथें माझी वित्पत्ती किती ।
बुद्धिहीण अल्पमती । सलगी करितों ॥१७॥
तुम्ही श्रोते साक्षात भगवंताचे रूप आहात, तिथे माझी काय बुद्धी चालणार? म्हणून एक अजाण बालक समजून मी आपल्याशी मोकळेपणाने संवाद साधत आहे.
समर्थाचा पुत्र मूर्ख जगीं । परी सामर्थ्य असे त्याचा आंगीं ।
तुम्हां संतांचा सलगी । म्हणौनि करितों ॥१८॥
मोठ्या माणसाचा मुलगा साधा असला तरी वडिलांच्या प्रभावामुळे त्याला मान मिळतो; तसेच मीही संतांचे लेकरू असल्याने हा लळा लावत आहे.
व्याघ्र सिंह भयानक । देखोनि भयाचकित लोक ।
परी त्यांचीं पिलीं निःशंक । तयांपुढे खेळती ॥१९॥
वाघ किंवा सिंह अत्यंत भयंकर असतात आणि जग त्यांना घाबरते; पण त्यांची स्वतःची पिल्ले मात्र त्यांच्यासमोर निर्धास्त खेळतात.
तैसा मी संतांचा अंकित । तुम्हां संतांपासीं बोलत ।
तरी माझी चिंता तुमचे चित्त । वाहेलच कीं ॥२०॥
तसाच मीही तुम्हा संतांच्या आश्रयाला आलेलो आहे; त्यामुळे माझे भले-बुरे सांभाळण्याची काळजी तुमचे प्रेमळ अंतःकरण नक्कीच करेल.
आपलेंची बोले वाउगें । त्याची संपादणी करणें लागे ।
परंतु काहीं सांगणें नलगे । न्यून तें पूर्ण करावें ॥२१॥
आपल्या लेकराचे बोलणे थोडे अडखळते असले तरी पालक त्याचे कौतुक करतात; म्हणून जिथे काही उणे पडेल ते तुम्ही स्वतः सांभाळून घ्यावे.
हें तों प्रीतीचें लक्षण । स्वभावेंची करी मन ।
तैसे तुम्ही संतसज्जन । मायेबाप विश्वाचे ॥२२॥
हे विश्वाचे आई-बाप असणाऱ्या संतांचे स्वाभाविक लक्षणच असते की ते केवळ निर्मळ प्रेमापोटी लहानसहान उणिवांकडे दुर्लक्ष करतात.
माझा आशय जाणोनी जीवें । आतां उचित तें करावें ।
पुढें कथेसि अवधान द्यावें । म्हणे दासानुदास ॥२३॥
माझ्या मनातील हा प्रामाणिक भाव ओळखून आपण योग्य ती कृपा करावी आणि पुढील ग्रंथनिरूपणाकडे लक्ष द्यावे, ही दासाची नम्र विनंती.