आतां वंदूं कवेश्वर । शब्दसृष्टीचे ईश्वर ।
नांतरी हे परमेश्वर । वेदावतारी ॥१॥
आता मी श्रेष्ठ कवींना वंदन करतो, जे शब्दसृष्टीचे खरे निर्माते आणि वेदांचे जिवंत अवतार असणारे साक्षात ईश्वरच आहेत.
कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचें जीवन ।
नाना शब्दांचें भुवन । येथार्थ होये ॥२॥
हे कवी सरस्वतीचे मूळ निवासस्थान, सर्व कलांचे जीवन आणि योग्य शब्दांचा वापर करून सत्याचा साक्षात्कार घडवणारे आहेत.
कीं हे पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदीश्वराचें महत्व ।
नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥३॥
कवी हे जीवनातील पुरुषार्थाचे वैभव आणि जगदीश्वराची महती आहेत; ईश्वराची सत्कीर्ती गाण्यासाठीच विविध गुणांनी युक्त असे कवी जन्माला येतात.
कीं हे शब्दरत्नाचे सागर । कीं हे मुक्तांचे मुक्त सरोवर ।
नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाले ॥४॥
कवी हे शब्दरत्नांचे अथांग सागर, मुक्तात्म्यांचे पवित्र सरोवर आणि असामान्य बुद्धिमत्तेचे खरे आगार आहेत.
अध्यात्मग्रंथांची खाणी । कीं हे बोलिके चिंतामणी ।
नाना कामधेनूचीं दुभणीं । वोळलीं श्रोतयांसी ॥५॥
ते अध्यात्मग्रंथांची खाण, बोलके चिंतामणी आणि श्रोत्यांच्या सर्व आध्यात्मिक इच्छा पूर्ण करणाऱ्या कामधेनूसारखे आहेत.
कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडीभरु ।
नाना सायोज्यतेचे विस्तारु । विस्तारले ॥६॥
ते विचारांचे कल्पवृक्ष असून मोक्षाचा खरा मार्ग दाखवणारे आणि सायुज्य मुक्तीचे सार चहूबाजूंनी विस्तारणारे आहेत.
कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु ।
नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । रूपासि आला ॥७॥
कवींच्या माध्यमातून योग्यांचा गुप्त मार्ग, परलोकाचे खरे हित आणि ज्ञान्यांचा परमार्थ प्रत्यक्ष साहित्याच्या रूपाने जगासमोर येतो.
कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण ।
मायाविलक्षणाचे लक्षण । ते हे कवी ॥८॥
परमात्म्याच्या निर्गुण रूपाची खूण आणि मायेपलीकडील आत्मतत्त्वाची नेमकी लक्षणे हे कवी आपल्या साहित्यातून मांडतात.
कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्वराचा अलभ्य लाभ ।
नातरी होये सुल्लभ । निजबोध कविरूपें ॥९॥
वेदांमधील गूढ अर्थ आणि ईश्वराचा अलभ्य लाभ हा कवींच्या काव्यरूपी शब्दांमुळे सामान्य माणसालाही अगदी सुलभ होतो.
कवि मुमुक्षाचें अंजन । कवि साधकांचें साधन ।
कवि सिद्धांचें समाधान । निश्चयात्मक ॥१०॥
कवींचे विचार मुमुक्षूसाठी दृष्टी देणारे अंजन, साधकांसाठी सुलभ साधन आणि सिद्धांसाठी निश्चल समाधानाचे कारण ठरतात.
कवि स्वधर्माचा आश्रयो । कवि मनाचा मनोजयो ।
कवि धार्मिकाचा विनयो । विनयकर्ते ॥११॥
कवी स्वधर्माला आधार देतात, मनावर विजय मिळवायला शिकवतात आणि धार्मिक माणसाच्या अंगी खरी नम्रता निर्माण करतात.
कवि वैराग्याचें संरक्षण । कवि भक्तांचें भूषण ।
नाना स्वधर्मरक्षण । ते हे कवी ॥१२॥
कवी माणसातील वैराग्य जिवंत ठेवतात, भक्तांचे खरे भूषण ठरतात आणि समाजातील नीतीधर्माचे रक्षण करतात.
कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिती । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ति ।
कवि उपासकांची वाड कीर्ती । विस्तारली ॥१३॥
कवी प्रेमळ भक्तांची आर्त भावना मांडतात, ध्यानस्थांचे ध्येय स्पष्ट करतात आणि उपासकांची कीर्ती सर्वदूर पसरवतात.
नाना साधनांचे मूळ । कवि नाना प्रेत्नांचें फळ ।
नाना कार्यसिद्धि केवळ । कविचेनि प्रसादें ॥१४॥
सर्व साधनांचे मूळ आणि कष्टांचे खरे फळ म्हणजे कवींचे विचार; त्यांच्याच प्रेरणेने माणसाचे अनेक सत्कार्य सिद्धीस जाते.
आधीं कवीचा वाग्विळास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस ।
कविचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होये ॥१५॥
कवीने आधी सुंदर शब्दरचना केली की मगच श्रोत्यांच्या कानात रसाची निर्मिती होते आणि बुद्धीला नवा प्रकाश मिळतो.
कवि वित्पन्नाची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता ।
कवि विचक्षणाची कुशळता । नाना प्रकारें ॥१६॥
कवीमुळे विद्वानांची योग्यता समजते, सामर्थ्यवानांचे तेज कळते आणि विचारवंतांची खरी कौशल्ये विविध रूपांतून प्रकट होतात.
कवि कवित्वाचा प्रबंध । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद ।
कवि गद्यपद्यें भेदाभेद । पदत्रासकर्ते ॥१७॥
विविध छंद, अलंकार, गद्य-पद्य आणि विविध काव्यप्रकार कवीच लिलया निर्माण करून मनातील भीती व अज्ञान दूर करतात.
कवि सृष्टीचा आळंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंघार ।
सकळ सिद्धींचा निर्धार । ते हे कवी ॥१८॥
कवी या सृष्टीचे सुंदर अलंकार, समृद्धीचा खरा शृंगार आणि सर्व सिद्धींचा खरा पाया आहेत.
कवि सभेचें मंडण । कवि भाग्याचें भूषण ।
नान सुखाचें संरक्षण । ते हे कवी ॥१९॥
कवी विद्वान सभेचे भूषण आहेत, भाग्याची खरी शोभा आहेत आणि अखंड आत्मिक सुखाचे रक्षण करणारे आहेत.
कवि देवांचे रूपकर्ते । कवि ऋषीचें महत्ववर्णिते ।
नाना शास्त्रांचें सामर्थ्य ते । कवि वाखाणिती ॥२०॥
कवी देवांना सगुण रूप देतात, ऋषीमुनींचे महत्त्व जगाला सांगतात आणि शास्त्रांचे अफाट सामर्थ्य आपल्या वाणीने उलगडून दाखवतात.
नस्ता कवीचा व्यापार । तरी कैंचा अस्ता जगोद्धार ।
म्हणौनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥२१॥
जर कवींचे साहित्य नसते, तर जगाचा उद्धार कसा झाला असता? म्हणूनच हे श्रेष्ठ कवी संपूर्ण जगाचा भक्कम आधार आहेत.
नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवेश्वरेंविण तों नाहीं ।
कवीपासून सर्वही । सर्वज्ञता ॥२२॥
कवींच्या प्रतिभेशिवाय जगात कोणतीही विद्या किंवा ज्ञान उजेडात येऊ शकत नाही; सर्व विषयांची जाण कवींच्या शब्दांतूनच येते.
मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवेश्वर अनेक ।
तयांपासून विवेक । सकळ जनासी ॥२३॥
पूर्वी वाल्मीकि, व्यास आदी महर्षी झाले, ज्यांच्या साहित्यामुळे सर्व मानवजातीला विवेक आणि जगण्याचा मार्ग समजला.
पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच वित्पत्ती प्राप्त झाली ।
तेणे पंडिताआंगीं बाणली । परम योग्यता ॥२४॥
पूर्वी रचल्या गेलेल्या श्रेष्ठ काव्यांमुळेच आज समाजात बुद्धिमत्ता टिकून आहे आणि विद्वानांना आदरणीय स्थान मिळाले आहे.
ऐसे पूर्वीं थोर थोर । जाले कवेश्वर अपार ।
आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यांसी ॥२५॥
असे पूर्वी होऊन गेलेले, सध्या हयात असलेले आणि भविष्यात निर्माण होणारे सर्व थोर कवी यांना माझा आदरपूर्वक नमस्कार असो.
नाना चातुर्याच्या मूर्ती । किं हे साक्षात् बृहस्पती ।
वेद श्रुती बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥२६॥
ते प्रत्यक्ष चातुर्याच्या मूर्ती आणि साक्षात देवगुरू बृहस्पतीसारखे आहेत; जणू वेद आणि श्रुती त्यांच्याच मुखातून प्रकट होतात.
परोपकाराकारणें । नाना निश्चय अनुवादणें ।
सेखीं बोलीले पूर्णपणें । संशयातीत ॥२७॥
केवळ लोकांच्या कल्याणासाठी ते विविध सिद्धांतांचे निरूपण करतात आणि शेवटी संशयातीत सत्यावर नेऊन पोहोचवतात.
कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसाचे वोघ लोटले ।
नाना सुखाचे उचंबळले । सरोवर हे ॥२८॥
हे कवी म्हणजे जणू अमृताने भरलेले ढग, नवरसांचे वाहणारे प्रवाह आणि निखळ आनंदाने काठोकाठ भरलेले तलाव आहेत.
कीं हे विवेकनिधीचीं भांडारें । प्रगट जालीं मनुष्याकारें ।
नाना वस्तूचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥२९॥
ते मनुष्याच्या रूपाने प्रकट झालेले विवेकाचे खजिने आहेत, ज्यांच्यामध्ये तत्त्वज्ञानाचा सखोल विचार ओतप्रोत भरलेला आहे.
कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें । नाना पदार्थास आणी उणें ।
लाधलें पूर्व संचिताच्या गुणें । विश्वजनासी ॥३०॥
हे कवी म्हणजे साक्षात आदिशक्तीची देणगी आहेत, जी पूर्वजन्मीच्या पुण्याईमुळे मानवजातीला लाभली आहे.
कीं हे सुखाचीं तारुवें लोटलीं । आक्षै आनंदे उतटलीं ।
विश्वजनास उपेगा आलीं । नाना प्रयोगाकारणे ॥३१॥
कवी हे सुखाची जहाजे आहेत, जे विश्वातील सर्व लोकांना संकटातून पार करून जीवनातील प्रयोगांना यशस्वी करण्यासाठी उपयोगी पडतात.
कीं हे निरंजनाची संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिती ।
नांतरी भक्तीची फळश्रुती । फळास आली ॥३२॥
कवींची वाणी ही ईश्वराची संपत्ती, विश्वाची योगस्थिती आणि भक्तीच्या झाडाला आलेले गोड फळ आहे.
कीं हा ईश्वराचा पवाड । पाहातां गगनाहून वाड ।
ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंदरचना ॥३३॥
त्यांचे सामर्थ्य आकाशापेक्षाही अफाट आहे; विधात्याच्या सृष्टिरचनेपेक्षाही कवींचे काव्यविश्व अधिक समृद्ध भासते.
आतां असो हा विचार । जगास आधार कवेश्वर ।
तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांग भावें ॥३४॥
आता जास्त विस्तार नको, संपूर्ण जगाचा खरा आधार असणाऱ्या या सर्व श्रेष्ठ कवींना माझा साष्टांग नमस्कार असो.