आतां स्तऊं हा परमार्थ । जो साधकांचा निजस्वार्थ ।
नांतरी समर्थामध्ये समर्थ । योग हा ॥१॥
आता मी या परमार्थाची स्तुती करतो, जो साधकांचे खरे आत्महित साधतो आणि सर्व योगांमध्ये सर्वात श्रेष्ठ व समर्थ आहे.
आहे तरी परम सुगम । परी जनासी जाला दुर्गम ।
कां जयाचें चुकलें वर्म । सत्समागमाकडे ॥२॥
हा मार्ग मुळात अतिशय सुलभ आहे, पण ज्यांना संतसंगतीचे मर्म समजले नाही अशांसाठी तो मात्र अतिशय कठीण झाला आहे.
नाना साधनांचे उधार । हा रोकडा ब्रह्मसाक्षात्कार ।
वेदशास्त्रीं जें सार । तें अनुभवास ये ॥३॥
इतर साधनांचे फळ उशिरा मिळते, पण हा परमार्थ त्वरित आणि प्रत्यक्ष ब्रह्मसाक्षात्कार घडवून देणारा आहे; यात वेद-शास्त्रांचे मूळ सार अनुभवास येते.
आहे तरी चहूंकडे । परी अणुमात्र दृष्टी न पडे ।
उदास परी येकीकडे । पाहातां दिसेना ॥४॥
हे आत्मतत्त्व चोहीकडे भरलेले असूनही चर्मचक्षूंना दिसत नाही; सांसारिक नजरेने ते कधीही सापडत नाही.
आकाशमार्गी गुप्त पंथ । जाणती योगिये समर्थ ।
इतरांस हा गुह्यार्थ । सहसा न कळे ॥५॥
हा आकाशासारखा सूक्ष्म व गुप्त मार्ग समर्थ योगीच जाणतात; इतरांना हे गूढ रहस्य सहजासहजी समजत नाही.
साराचेंहि निजसार । अखंड अक्षै अपार ।
नेऊं न सकती तश्कर । कांही केल्या ॥६॥
हे सर्व तत्त्वांचे अंतिम मूळ सार आहे, जे अखंड, शाश्वत आणि अथांग आहे; कोणताही चोर या ज्ञानाची चोरी कधीच करू शकत नाही.
तयास नाहीं राजभये । अथवा नाहीं अग्निभये ।
अथवास्वापदभये । बोलोंच नये ॥७॥
या आत्मस्वरूपाला राजाचे, आगीचे किंवा हिंस्र श्वापदांचे कसलेही भय नसते.
परब्रह्म तें हालवेना । अथवा ठावही चुकेना ।
काळांतरी चळेना । जेथीचा तेथें ॥८॥
परब्रह्म कधीही हलत नाही, आपली जागा सोडत नाही आणि काळाच्या ओघातही कधी ढळत नाही; ते जेथल्या तेथेच स्थिर असते.
ऐसें तें निज ठेवणें । कदापि पालटों नेणे ।
अथवा नव्हे आदिक उणें । बहुतां काळें ॥९॥
हा असा शाश्वत ठेवा आहे जो कधीही बदलत नाही आणि कितीही युगे लोटली तरी त्यात कोणतीही घट किंवा वाढ होत नाही.
अथवा तें घसवटेना । अथवा अदृश्य होयेना ।
नांतरी पाहातां दिसेना । गुरु‍अंजनेविण ॥१०॥
हा ठेवा कधी झिजत नाही आणि नष्टही होत नाही; परंतु सद्गुरूंच्या ज्ञानाच्या अंजनाशिवाय तो डोळ्यांनी ओळखता येत नाही.
मागां योगिये समर्थ । त्यांचाहि निजस्वार्थ ।
यासि बोलिजे परमार्थ । परमगुह्य म्हणौनि ॥११॥
पूर्वीच्या श्रेष्ठ योग्यांचेही हेच मुख्य ध्येय होते; अत्यंत गूढ आणि श्रेष्ठ असल्यामुळेच याला 'परमार्थ' असे म्हणतात.
जेंही शोधून पाहिला । त्यासी अर्थ सांपडला ।
येरां असोनी अलभ्य जाला । जन्मोजन्मीं ॥१२॥
ज्यांनी शोध घेतला त्यांना याचे मर्म सापडले; इतरांना हा जवळ असूनही जन्मोजन्मी दुर्मिळच राहिला.
अपूर्वता या परमार्थाची । वार्ता नाहीं जन्ममृत्याची ।
आणी पदवी सायोज्यतेची । सन्निधचि लाभें ॥१३॥
परमार्थाची महती अशी आहे की येथे जन्म-मरणाचे भय उरत नाही आणि सायुज्य मुक्तीची सर्वोच्च स्थिती सहज प्राप्त होते.
माया विवेकें मावळे । सारासारविचार कळे ।
परब्रह्म तेंहि निवळे । अंतर्यामीं ॥१४॥
विवेकाने मायेचा पडदा दूर होतो, सारासार विचार समजतो आणि अंतर्यामी परब्रह्माचा शांत अनुभव येतो.
ब्रह्म भासले उदंड । ब्रह्मीं बुडालें ब्रह्मांड ।
पंचभूतांचें थोतांड । तुछ्य वाटे ॥१५॥
अंतरात ब्रह्म व्यापून राहिल्यावर संपूर्ण विश्व त्यात विलीन झाल्यासारखे वाटते आणि पंचमहाभूतांचा हा पसारा अगदी क्षुल्लक भासू लागतो.
प्रपंच वाटे लटिका । माया वाटे लापणिका ।
शुद्ध आत्मा विवेका- । अंतरीं आला ॥१६॥
संसार मिथ्या भासू लागतो, माया ही केवळ भुलवणारी वाटते आणि शुद्ध आत्मतत्त्व विचारात स्पष्टपणे उमगते.
ब्रह्मस्थित बाणतां अंतरीं । संदेह गेला ब्रह्मांडाबाहेरीं ।
दृश्याची जुनी जर्जरी । कुहिट जाली ॥१७॥
मनात ब्रह्मस्थिती ठसली की सर्व संशय कायमचे नष्ट होतात आणि दृश्य जगाचा जुनाट मोह पूर्णपणे गळून पडतो.
ऐसा हा परमार्थ । जो करी त्याचा निजस्वार्थ ।
आतां या समर्थास समर्थ । किती म्हणौनि म्हणावें ॥१८॥
हा असा परमार्थ आहे जो आचरणात आणणाऱ्याचे जीवन कृतार्थ करतो; अशा सामर्थ्यवान मार्गाची महती किती म्हणून सांगावी?
या परमार्थाकरितां । ब्रह्मादिकांसि विश्रामता ।
योगी पावती तन्मयता । परब्रह्मीं ॥१९॥
या परमार्थाच्या प्राप्तीनेच ब्रह्मदेवासारख्यांना खरी विश्रांती मिळते आणि योगी पुरुष परब्रह्मामध्ये लीन होऊन जातात.
परमार्थ सकळांस विसांवा । सिद्ध साधु माहानुभावां ।
सेखीं सात्विक जड जीवां । सत्संगेंकरूनी ॥२०॥
हा परमार्थ सिद्ध, साधू आणि महात्म्यांचे विश्रामस्थान आहे, आणि सत्संगतीमुळे सामान्य अज्ञानी जीवांनाही येथे शांती मिळते.
परमार्थ जन्माचें सार्थक । परमार्थ संसारीं तारक ।
परमार्थ दाखवी परलोक । धार्मिकासी ॥२१॥
परमार्थ मानवी जन्माचे सार्थक करतो, संसारात तारून नेतो आणि धर्ममार्गाने चालणाऱ्याला पारलौकिक सत्य दाखवतो.
परमार्थ तापसांसी थार । परमार्थ साधकांसी आधार ।
परमार्थ दाखवी पार । भवसागराचा ॥२२॥
परमार्थ तपस्व्यांना स्थिरता देतो, साधकांचा खरा आधार बनतो आणि भवसागराचा पैलतीर दाखवून देतो.
परमार्थी तो राज्यधारी । परमार्थ नाहीं तो भिकारी ।
या परमार्थाची सरी । कोणास द्यावी ॥२३॥
परमार्थाने युक्त असलेला माणूस खऱ्या अर्थाने राजा असतो आणि परमार्थ नसणारा खरा भिकारी असतो; या परमार्थाची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही.
अनंत जन्मींचें पुण्य जोडे । तरीच परमार्थ घडे ।
मुख्य परमात्मा आतुडे । अनुभवासी ॥२४॥
अनेक जन्मांचे पुण्य पदरी पडते तेव्हाच परमार्थ घडतो आणि प्रत्यक्ष परमात्मा आत्मानुभवाने गवसतो.
जेणें परमार्थ वोळखिला । तेणें जन्म सार्थक केला ।
येर तो पापी जन्मला । कुलक्षयाकारणें ॥२५॥
ज्याने परमार्थाचे मर्म ओळखले त्यानेच आपला जन्म सार्थक केला; बाकीचे केवळ वंशाचा नाश करण्यासाठीच जन्माला आले असे समजावे.
असो भगवत्प्राप्तीविण । करी संसाराचा सीण ।
त्य मूर्खाचें मुखावलोकन । करूंच नये ॥२६॥
भगवंताच्या प्राप्तीशिवाय जो संसारात निष्फळ कष्ट उपसत राहतो, अशा मूर्खाचे तोंडही पाहू नये.
भल्यानें परमार्थीं भरावें । शरीर सार्थक करावें ।
पूर्वजांस उद्धरावें । हरिभक्ती करूनी ॥२७॥
म्हणून शहाण्या माणसाने परमार्थाची कास धरून स्वतःचा देह सार्थकी लावावा आणि भगवंताच्या भक्तीने आपल्या पूर्वजांचाही उद्धार करावा.