आतां वंदीन सज्जन । जे परमार्थाचें अधिष्ठान ।
जयांचेनि गुह्यज्ञान । प्रगटे जनीं ॥१॥
आता मी त्या सज्जन संतांना वंदन करतो, जे परमार्थाचा खरा आधार आहेत आणि ज्यांच्यामुळे जगाला गुप्त आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते.
जे वस्तु परम दुल्लभ । जयेचा अलभ्य लाभ ।
तेंचि होये सुल्लभ । संतसंगेकरूनी ॥२॥
जी आत्मवस्तू अत्यंत दुर्मिळ आणि सहजासहजी न मिळणारी आहे, तीच वस्तू केवळ संतांच्या संगतीने अगदी सुलभ होते.
वस्तु प्रगटचि असे । पाहातां कोणासीच न दिसे ।
नाना साधनीं सायासें । न पडे ठाईं ॥३॥
ती आत्मवस्तू सदैव आपल्या समोरच असते, तरी सामान्य दृष्टीला दिसत नाही; आणि नाना प्रकारच्या कठीण साधनांनीही तिचा थांग लागत नाही.
जेथें परिक्षवंत ठकले । नांतरी डोळसचि अंध जाले ।
पाहात असताअंचि चुकले । निजवस्तूसी ॥४॥
मोठे मोठे ज्ञानी पारखीही तिथे फसले आणि डोळे असूनही आंधळ्यासारखे त्या स्वतःच्या मूळ स्वरूपाला मुकले.
हें दीपाचेनि दिसेना । नाना प्रकाशें गवसेना ।
नेत्रांजनेंहि वसेना । दृष्टीपुढें ॥५॥
ती आत्मवस्तू दिव्याच्या उजेडात दिसत नाही, प्रकाशाने शोधून सापडत नाही, किंवा डोळ्यात कोणतेही अंजन घातले तरी दृष्टीस पडत नाही.
सोळां कळी पूर्ण शशी । दाखवू शकेना वस्तूसी ।
तीव्र आदित्य कळारासी । तोहि दाखवीना ॥६॥
सोळा कलांनी युक्त असलेला पूर्ण चंद्रही ती दाखवू शकत नाही, आणि प्रखर सूर्याचे तेजस्वी किरणही तिला उजेडात आणू शकत नाहीत.
जया सुर्याचेनि प्रकाशें । ऊर्णतंतु तोहि दिसे ।
नाना सूक्ष्म पदार्थ भासे । अणुरेणादिक ॥७॥
ज्या सूर्याच्या प्रकाशात कोळ्याचा बारीक धागा आणि हवेतील अत्यंत सूक्ष्म धुलीकणही सहज दिसतात,
चिरलें वाळाग्र तेंहि प्रकासी । परी तो दाखवीना वस्तूसी ।
तें जयाचेनि साधकांसी । प्राप्त होये ॥८॥
ज्याच्या प्रकाशात केसाचे टोकही स्पष्ट दिसते, तो सूर्यही ज्या आत्मतत्त्वाला दाखवू शकत नाही; तेच तत्त्व संतांच्या कृपेने साधकाला सहज लाभते.
जेथें आक्षेप आटले । जेथें प्रेत्न प्रस्तावले ।
जेथें तर्क मंदावले । तर्कितां निजवस्तूसी ॥९॥
जिथे मानवी बुद्धीचे सर्व आक्षेप गळून पडतात, स्वतःचे प्रयत्न थकून जातात आणि मोठे मोठे तर्कही निष्प्रभ ठरतात,
वळे विवेकाची वेगडी । पडे शब्दाची बोबडी ।
जेथें मनाची तांतडी । कामा नये ॥१०॥
जिथे कोरडा विवेक निष्फळ ठरतो, शब्दांची बोबडी वळते आणि मनाची कोणतीही घाई कामास येत नाही,
जो बोलकेपणें विशेष । सहस्र मुखांचा जो शेष ।
तोहि सिणला निःशेष । वस्तु न संगवे ॥११॥
हजार तोंडे असलेला अतिशय वाक्पटू शेषनागही त्या तत्त्वाचे वर्णन करून शेवटी पूर्ण थकला, पण त्याला ते सांगता आले नाही.
वेदे प्रकाशिलें सर्वही । वेदविरहित कांहीं नाहीं ।
तो वेद कोणासही । दाखवूं सकेना ॥१२॥
वेदांनी विश्वातील सर्व गोष्टी स्पष्ट केल्या, विश्वात वेदांशिवाय काही उरले नाही; तरी तो वेदही त्या मूळ आत्मवस्तूला उघडे करून दाखवू शकला नाही.
तेचि वस्तु संतसंगें । स्वानुभवें कळों लागे ।
त्याचा महिमा वचनीं सांगे । ऐसा कवणु ॥१३॥
तीच अलभ्य आत्मवस्तू संतांच्या संगतीत स्वतःच्या अनुभवाने उमजू लागते; अशा संतांचा महिमा शब्दांत सांगणारा जगात कोण असू शकतो?
विचित्र कळा ये मायेची । परी वोळखी न संगवे वस्तूची ।
मायातीता अनंताची । संत सोये सांगती ॥१४॥
मायेचे खेळ मोठे विचित्र आणि भुलवणारे आहेत, त्यामुळे मूळ वस्तूची ओळख पटत नाही; पण संत त्या मायेपलीकडील अथांग सत्याची अचूक खूण पटवून देतात.
वस्तूसी वर्णिलें नवचे । तेंचि स्वरूप संतांचें ।
या कारणे वचनाचें । कार्य नाही ॥१५॥
ज्या आत्मस्वरूपाचे वर्णन करता येत नाही, संतांचे मूळ रूपही अगदी तसेच असते; त्यामुळे त्यांची स्तुती करायला शब्दही अपुरे पडतात.
संत आनंदाचें स्थळ । संत सुखचि केवळ ।
नाना संतोषाचें मूळ । ते हे संत ॥१६॥
संत हे साक्षात परमानंदाचे स्थान आहेत, ते प्रत्यक्ष सुखाचे मूर्तिमंत रूप आणि सर्व समाधानाचे मूळ उगम आहेत.
संत विश्रांतीची विश्रांती । संत तृप्तीची निजतृप्ती ।
नांतरी भक्तीची फळश्रुती । ते हे संत ॥१७॥
संत हे परिपूर्ण विश्रांतीचे विश्रामस्थान, मनाच्या तृप्तीची खरी तृप्ती आणि अखंड भक्तीचे मिळालेले परम फळ आहेत.
संत धर्माचें धर्मक्षेत्र । संत स्वरूपाचें सत्पात्र ।
नांतरी पुण्याची पवित्र । पुण्यभूमी ॥१८॥
संत हे नीती-धर्माचे खरे अधिष्ठान, आत्मस्वरूपाचे योग्य अधिकारी आणि सर्व पुण्याची अत्यंत पवित्र भूमी आहेत.
संत समाधीचें मंदिर । संत विवेकाचें भांडार ।
नांतरी बोलिजे माहेर । सायोज्यमुक्तीचें ॥१९॥
संत हे समाधीचे जिवंत मंदिर, विवेकाचा अमूल्य साठा आणि सायुज्य मुक्तीचे माहेरघर आहेत.
संत सत्याचा निश्चयो । संत सार्थकाचा जयो ।
संतप्राप्तीचा समयो । सिद्धरूप ॥२०॥
संत म्हणजे सत्याचा ठाम निश्चय, जीवनाच्या सार्थकाचा विजय आणि स्वतः सिद्ध झालेले ईश्वरी रूप आहेत.
मोक्षश्रिया आळंकृत । ऐसे हे संत श्रीमंत ।
जीव दरिद्री असंख्यात । नृपती केले ॥२१॥
मोक्षरूपी ऐश्वर्याने नटलेले संत इतके श्रीमंत आहेत की, त्यांनी संसारात दीन-दुबळे झालेल्या अगणित जीवांना आत्मज्ञानाचे राजे बनवले.
जे समर्थपणें उदार । जे कां अत्यंत दानशूर ।
तयांचेनि हा ज्ञानविचार । दिधला न वचे ॥२२॥
जगात मोठे राजे-महाराजे आणि दानशूर होऊन गेले, पण कोणालाही हे आत्मज्ञानाचे महान दान देणे कधी जमले नाही.
माहांराजे चक्रवर्ती । जाले आहेत पुढें होती ।
परंतु कोणी सायोज्यमुक्ती । देणार नाहीं ॥२३॥
आजवर अनेक चक्रवर्ती सम्राट झाले आणि पुढेही होतील; परंतु त्यांपैकी कोणीही कोणाला सायुज्य मुक्ती देऊ शकत नाही.
जें त्रैलोकीं नाहीं दान । तें करिती संतसज्जन ।
तयां संतांचें महिमान । काय म्हणौनी वर्णावें ॥२४॥
जे दान तिन्ही लोकांत कोणाकडेही नाही, ते श्रेष्ठ आत्मज्ञान संत सहज देऊन टाकतात; मग अशा संतांचा महिमा शब्दांत कसा सांगावा?
जें त्रैलोक्याहून वेगळें । जें वेदश्रुतीसी नाकळे ।
तेंचि जयांचेनि वोळे । परब्रह्म अंतरीं ॥२५॥
जे तिन्ही लोकांच्या पलीकडचे आहे आणि जे वेद-श्रुतींनाही उमगत नाही, ते परब्रह्म केवळ संतांच्या सहवासात अंतर्मनात सहज प्रकट होते.
ऐसी संतांची महिमा । बोलिजे तितुकी उणी उपमा ।
जयांचेनि मुख्य परमात्मा । प्रगट होये ॥२६॥
अशा संतांचा महिमा सांगताना कोणतीही उपमा दिली तरी ती अपुरीच पडते; कारण त्यांच्याच कृपेने साक्षात परमात्मा आपल्या अंतरी प्रकट होतो.