श्रोते पुसती कोण ग्रंथ । काय बोलिलें जी येथ ।
श्रवण केलियानें प्राप्त । काय आहे ॥१॥
श्रोते विचारतात की हा ग्रंथ कोणता आहे, यात नक्की काय सांगितले आहे आणि याचे श्रवण केल्याने काय लाभ होईल?
ग्रंथा नाम दासबोध । गुरुशिष्यांचा संवाद ।
येथ बोलिला विशद । भक्तिमार्ग ॥२॥
या ग्रंथाचे नाव 'दासबोध' असे असून यात गुरु आणि शिष्यांमधील संवाद आहे, ज्याद्वारे भक्तीचा सोपा आणि स्पष्ट मार्ग समजावून सांगितला आहे.
नवविधा भक्ति आणि ज्ञान । बोलिलें वैराग्याचें लक्षण ।
बहुधा अध्यात्म निरोपण । निरोपिलें ॥३॥
यात नऊ प्रकारची भक्ती, आत्मज्ञान, वैराग्याची नेमकी लक्षणे आणि सखोल अध्यात्म निरूपण सविस्तर मांडले आहे.
भक्तिचेन योगें देव । निश्चयें पावती मानव ।
ऐसा आहे अभिप्राव । ईये ग्रंथीं ॥४॥
या ग्रंथाचा मुख्य हेतू हाच आहे की, निष्काम भक्तीच्या मार्गाने सामान्य माणसालाही निश्चितपणे ईश्वराची प्राप्ती होऊ शकते.
मुख्य भक्तीचा निश्चयो । शुद्धज्ञानाचा निश्चयो ।
आत्मस्थितीचा निश्चयो । बोलिला असे ॥५॥
यात खरी भक्ती कशाला म्हणतात, शुद्ध आत्मज्ञान काय आहे आणि स्वतःच्या मूळ आत्मस्वरूपात कसे स्थिरावता येते, याचा खात्रीशीर उलगडा केला आहे.
शुद्ध उपदेशाचा निश्चयो । सायोज्यमुक्तीचा निश्चयो ।
मोक्षप्राप्तीचा निश्चयो । बोलिला असे ॥६॥
यात खरा आत्मोपदेश काय असतो, सायुज्य मुक्ती कशी मिळते आणि मोक्षाचा खरा मार्ग कोणता, याचा ठाम निर्णय दिला आहे.
शुद्धस्वरूपाचा निश्चयो । विदेहस्थितीचा निश्चयो ।
अलिप्तपणाचा निश्चयो । बोलिला असे ॥७॥
आपले मूळ स्वरूप कसे ओळखावे, देहात राहूनही विदेही कसे जगावे आणि संसारात राहूनही अलिप्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन यात केले आहे.
मुख्य देवाचा निश्चयो । मुख्य भक्ताचा निश्चयो ।
जीवशिवाचा निश्चयो । बोलिला असे ॥८॥
यात खरा परमात्मा कोण, खरा भक्त कोण आणि जीव व शिव यांच्यातील नाते नेमके काय, हे स्पष्ट करून सांगितले आहे.
मुख्य ब्रह्माचा निश्चयो । नाना मतांचा निश्चयो ।
आपण कोण हा निश्चयो । बोलिला असे ॥९॥
परब्रह्म म्हणजे काय, जगातील नाना प्रकारच्या मतांचा ताळमेळ कसा लावावा आणि 'मी स्वतः कोण आहे', याचे वास्तव उत्तर यात दिले आहे.
मुख्य उपासनालक्षण । नाना कवित्वलक्षण ।
नाना चातुर्यलक्षण । बोलिलें असे ॥१०॥
यात खरी उपासना कशी करावी, उत्तम काव्याची लक्षणे कोणती आणि व्यवहारासह परमार्थात लागणारे खरे चातुर्य काय, हे शिकवले आहे.
मायोद्भतवाचें लक्षण । पंचभूतांचे लक्षण ।
कर्ता कोण हें लक्षण । बोलिलें असे ॥११॥
मायेची उत्पत्ती कशी झाली, पंचमहाभूतांचा खेळ कसा चालतो आणि या सृष्टीचा मूळ कर्ता कोण आहे, याचे स्पष्टीकरण यात मांडले आहे.
नाना किंत निवारिले । नाना संशयो छेदिले ।
नाना आशंका फेडिले । नाना प्रश्न ॥१२॥
साधकांच्या मनातील नाना शंका, विकल्प, गूढ प्रश्न आणि संशय यांचे पूर्ण निवारण यात केले आहे.
ऐसें बहुधा निरोपिलें । ग्रंथगर्भी जें बोलिलें ।
तें अवघेंचि अनुवादलें । न वचे किं कदा ॥१३॥
या ग्रंथात अध्यात्माचे इतके विपुल सार भरलेले आहे की, एकाच वेळी त्या सर्वांचा संक्षेप करणे शक्यच नाही.
तथापि अवघा दासबोध । दशक फोडून केला विशद ।
जे जे दशकींचा अनुवाद । ते ते दशकीं बोलिला ॥१४॥
तरीही समजण्यास सुलभ व्हावे म्हणून संपूर्ण दासबोधाची विभागणी निरनिराळ्या दशकांमध्ये करून प्रत्येक विषय स्पष्ट केला आहे.
नाना ग्रंथांच्या समती । उपनिषदें वेदांत श्रुती ।
आणि मुख्य आत्मप्रचीती । शास्त्रेंसहित ॥१५॥
हा ग्रंथ उपनिषदे, वेद, शास्त्रे आणि मुख्य म्हणजे प्रत्यक्ष 'आत्मप्रचीती' (स्वतःचा अनुभव) या भक्कम पायावर रचला आहे.
नाना समती‍अन्वये । म्हणौनी मिथ्या म्हणतां न ये ।
तथापि हें अनुभवासि ये । प्रत्यक्ष आतां ॥१६॥
यातील विचार अनेक प्रमाणग्रंथांशी सुसंगत असल्याने ते खोटे ठरवता येत नाहीत; उलट ते प्रत्येकाला प्रत्यक्ष अनुभवास येतात.
मत्सरें यासी मिथ्या म्हणती । तरी अवघेचि ग्रंथ उछेदती ।
नाना ग्रंथांच्या समती । भगवद्वा क्यें ॥१७॥
जो केवळ मत्सराने या ग्रंथाला नावे ठेवतो, तो एका प्रकारे सर्वच प्रमाणग्रंथ आणि प्रत्यक्ष भगवंताच्या वचनांनाच नाकारतो.
शिवगीता रामगीता । गुरुगीता गर्भगीता ।
उत्तरगीता अवधूतगीता । वेद आणी वेदांत ॥१८॥
शिवगीता, रामगीता, गुरुगीता, गर्भगीता, उत्तरगीता, अवधूतगीता आणि वेद-वेदांतांचे दाखले या ग्रंथाला आधारभूत आहेत.
भगवद्गीतता ब्रह्मगीता । हंसगीता पाण्डवगीता ।
गणेशगीता येमगीता । उपनिषदें भागवत ॥१९॥
भगवद्गीता, ब्रह्मगीता, हंसगीता, पांडवगीता, गणेशगीता, यमगीता, उपनिषदे आणि भागवत या सर्वांचाच आधार यात घेतला आहे.
इत्यादिक नाना ग्रंथ । समतीस बोलिले येथ ।
भगवद्वाकक्ये येथार्थ । निश्चयेंसीं ॥२०॥
अशा अनेक श्रेष्ठ ग्रंथांचे दाखले देऊन, भगवंताची वचने जशीच्या तशी सत्य मानून हा विचार मांडला आहे.
भगवद्वाचनीं अविश्वासे । ऐसा कोण पतित असे ।
भगवद्वाकक्याविरहित नसे । बोलणे येथीचें ॥२१॥
भगवंताच्या वचनांवर अविश्वास दाखवणारा असा कोण नास्तिक असेल? कारण या ग्रंथातील एकही विचार ईश्वरी वचनांच्या विरुद्ध नाही.
पूर्णग्रंथ पाहिल्याविण । उगाच ठेवी जो दूषण ।
तो दुरात्मा दुराभिमान । मत्सरें करी ॥२२॥
संपूर्ण ग्रंथ शांतपणे समजून न घेता जो उगीचच दोष काढतो, तो अहंकारी आणि मत्सरी मनुष्य स्वतःचेच नुकसान करतो.
अभिमानें उठे मत्सर । मत्सरें ये तिरस्कार ।
पुढें क्रोधाचा विकार । प्रबळे बळें ॥२३॥
खोट्या अभिमानामुळे मत्सर निर्माण होतो, मत्सरामुळे तिरस्कार वाढतो आणि त्यातून अनियंत्रित क्रोधाचा भडका उडतो.
ऐसा अंतरी नासला । कामक्रोधें खवळला ।
अहंभावे पालटला । प्रत्यक्ष दिसे ॥२४॥
अशा माणसाचे अंतःकरण आतून कलुषित झालेले असते; तो काम-क्रोधाने ग्रस्त होऊन केवळ अहंकाराच्या आहारी गेलेला स्पष्ट दिसतो.
कामक्रोधें लिथाडिला । तो कैसा म्हणावा भला ।
अमृत सेवितांच पावला । मृत्य राहो ॥२५॥
जो काम आणि क्रोधाने माखलेला आहे त्याला भला कसा म्हणावे? अमृताचे सेवन करतानाही ज्याचे विष होते, असा तो राहूच समजावा.
आतां असो हें बोलणें । अधिकारासारिखें घेणें ।
परंतु अभिमान त्यागणें । हें उत्तमोत्तम ॥२६॥
आता ही वादाची भाषा बाजूला ठेवूया, ज्याच्या त्याच्या क्षमतेनुसार त्याने बोध घ्यावा; पण स्वतःचा अहंकार सोडून देणे हेच सर्वात उत्तम.
मागां श्रोतीं आक्षेपिलें । जी ये ग्रंथीं काय बोलिलें ।
तें सकळहि निरोपिलें । संकळीत मार्गे ॥२७॥
सुरुवातीला श्रोत्यांनी विचारले होते की या ग्रंथात काय सांगितले आहे, त्याचे हे संक्षिप्त स्वरूप वर मांडले आहे.
आतां श्रवण केलियाचें फळ । क्रिया पालटे तत्काळ ।
तुटे संशयाचें मूळ । येकसरां ॥२८॥
आता या ग्रंथाच्या श्रवणाचे फळ असे आहे की, माणसाची वागणूक आणि कृती तात्काळ बदलते आणि मनातील संशयाचे मूळ कायमचे नष्ट होते.
मार्ग सांपडे सुगम । न लगे साधन दुर्गम ।
सायोज्यमुक्तीचें वर्म । ठांइं पडे ॥२९॥
अवघड आणि क्लिष्ट साधनांशिवाय परमार्थाचा सुलभ मार्ग सापडतो आणि सायुज्य मुक्तीचे खरे मर्म सहज गवसते.
नासे अज्ञान दुःख भ्रांती । शीघ्रचि येथें ज्ञानप्राप्ती ।
ऐसी आहे फळश्रुती । ईये ग्रंथीं ॥३०॥
अज्ञान, दु:ख आणि भ्रम नाहीसे होतात आणि तात्काळ आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते, हीच या ग्रंथाची मुख्य फलश्रुती आहे.
योगियांचे परम भाग्य । आंगीं बाणे तें वैराग्य ।
चातुर्य कळे यथायोग्य । विवेकेंसहित ॥३१॥
योग्यांचे परम भाग्य उजळते, अंगात खरे वैराग्य बाणते आणि योग्य विवेकासह संसारातले खरे चातुर्य समजते.
भ्रांत अवगुणी अवलक्षण । तेंचि होती सुलक्षण ।
धूर्त तार्किक विचक्षण । समयो जाणती ॥३२॥
भ्रमित, अवगुणी आणि अडाणी माणसे सद्गुणी बनतात; ते व्यवहारचतुर, विचारी आणि वेळेचे महत्त्व जाणणारे बनतात.
आळसी तेचि साक्षपी होती । पापी तेचि प्रस्तावती ।
निंदक तेचि वंदूं लागती । भक्तिमार्गासी ॥३३॥
आळशी माणसे उद्योगी होतात, पाप करणाऱ्यांना पश्चात्ताप होतो आणि जे आधी निंदा करत होते तेच पुढे भक्ती मार्गाला वंदन करू लागतात.
बद्धची होती मुमुक्ष । मूर्ख होती अतिदक्ष ।
अभक्तची पावती मोक्ष । भक्तिमार्गें ॥३४॥
संसारात अडकलेले मुमुक्षू (मोक्षाची इच्छा करणारे) होतात, मूर्ख मनुष्य दक्ष बनतो आणि भक्तिहीन माणसालाही भक्तीच्या मार्गाने मोक्ष प्राप्त होतो.
नाना दोष ते नासती । पतित तेचि पावन होती ।
प्राणी पावे उत्तम गती । श्रवणमात्रें ॥३५॥
मनातील सर्व दोष नाहीसे होऊन भ्रष्ट आचरणाची माणसेही पावन होतात; केवळ एकाग्रतेने श्रवण केल्याने माणसाची उन्नती होते.
नाना धोकें देहबुद्धीचे । नाना किंत संदेहाचे ।
नाना उद्वेग संसाराचे । नासती श्रवणें ॥३६॥
देहबुद्धीची सर्व भीती, मनातील नाना प्रकारच्या शंका आणि संसारातील सर्व मानसिक ताणतणाव केवळ या श्रवणाने नाहीसे होतात.
ऐसी याची फळश्रुती । श्रवणें चुके अधोगती ।
मनास होय विश्रांती । समाधान ॥३७॥
ही अशी या ग्रंथाची महती आहे; याच्या श्रवणाने माणसाचे पतन टळते आणि चित्ताला खरी विश्रांती व निखळ समाधान लाभते.
जयाचा भावार्थ जैसा । तयास लाभ तैसा ।
मत्सर धरी जो पुंसा । तयास तेंचि प्राप्त ॥३८॥
ज्याचा जसा भाव असेल त्याला तसाच लाभ होतो; पण जो केवळ मत्सराची दृष्टी ठेवेल, त्याला फळही तसेच मत्सराचे मिळते.