आतां वंदीन वेदमाता । श्रीशारदा ब्रह्मसुता ।
शब्दमूल वाग्देवता । माहं माया ॥१॥
आता मी सर्व वेदांची जननी, परब्रह्माची कन्या, शब्दांचे मूळ उगमस्थान आणि प्रत्यक्ष महामाया असणाऱ्या वाग्देवता श्रीशारदेला वंदन करतो.
जे उठवी शब्दांकुर । वदे वैखरी अपार ।
जे शब्दाचें अभ्यांतर । उकलून दावी ॥२॥
जी अंतर्मनात विचारांचे अंकुर फुलवते, वैखरी वाणीतून व्यक्त होते आणि शब्दांमागील खरा मर्म उलगडून दाखवते, तीच ही शारदा.
जे योगियांची समाधी । जे धारिष्टांची कृतबुद्धी ।
जे विद्या अविद्या उपाधी । तोडून टाकी ॥३॥
जी योग्यांना समाधीचे सुख देते, विचारी माणसांना दृढ बुद्धी प्रदान करते आणि विद्या-अविद्येचा सर्व गोंधळ एका क्षणात नष्ट करते.
जे माहापुरुषाची भार्या । अति सलग्न अवस्था तुर्या ।
जयेकरितां महत्कार्या । प्रवर्तले साधु ॥४॥
जी आदिपुरुषाची मूळ शक्ती आणि तुर्या अवस्थेशी एकरूप आहे, आणि जिच्या प्रेरणेने संत-सज्जन समाजकल्याणाच्या मोठ्या कार्यात प्रवृत्त होतात.
जे महंतांची शांती । जे ईश्वराची निज शक्ती ।
जे ज्ञानियांची विरक्ती । नैराशशोभा ॥५॥
जी महात्म्यांची शांतता, ईश्वराची मूळ ताकद आणि ज्ञान्यांच्या अंगी शोभणारे निरिच्छ वैराग्य आहे.
जे अनंत ब्रह्मांडें घडी । लीळाविनोदेंचि मोडी ।
आपण आदिपुरुषीं दडी । मारून राहे ॥६॥
जी खेळता खेळता एका लीलेने अगणित ब्रह्मांड घडवते आणि मोडते, तरीही स्वतः मूळ आदिपुरुषाच्या मागे लीलया लपून राहते.
जे प्रत्यक्ष पाहातां आडळे । विचार घेतां तरी नाडळे ।
जयेचा पार न कळे । ब्रह्मादिकांसी ॥७॥
जी डोळ्यांनी पाहू गेले तर विश्वाच्या रूपात दिसते, पण विचाराने पकडू गेले तर हाती लागत नाही; जिचा पार साक्षात ब्रह्मदेवालाही लागला नाही.
जे सर्व नाटक अंतर्कळा । जाणीव स्फूर्ती निर्मळा ।
जयेचेनी स्वानंदसोहळा । ज्ञानशक्ती ॥८॥
सृष्टीचा चालणारा खेळ, शुद्ध जाणीव आणि स्फूर्ती ही तिचीच रूपे आहेत; जिच्यामुळे आत्मज्ञानाचा खरा आनंद मिळतो.
जे लावण्यस्वरूपाची शोभा । जे परब्रह्मसूर्याची प्रभा ।
जे शब्दीं वदोनि उभा । संसार नासी ॥९॥
जी मूळ सौंदर्याचे तेज आणि परब्रह्मरूपी सूर्याचा प्रकाश आहे; जिच्या शब्दांमुळे संसाराचा मिथ्या भ्रम नष्ट होतो.
जे मोक्षश्रिया माहांमंगळा । जे सत्रावी जीवनकळा ।
हे सत्त्वलीळा सुसीतळा । लावण्यखाणी ॥१०॥
जी मोक्षरूपी परम मंगल ऐश्वर्य, जीवनाचा अमृतमय आधार आणि अथांग सौंदर्याची शांत खाण आहे.
जे अवेक्त पुरुषाची वेक्ती । विस्तारें वाढली इच्छाशक्ती ।
जे कळीकाळाची नियंती । सद्गु रुकृपा ॥११॥
जी अव्यक्त परमात्म्याची व्यक्त विश्वात पसरलेली इच्छाशक्ती आहे, काळाचे नियमन करणारी आणि सद्गुरूंच्या कृपेचे मूळ रूप आहे.
जे परमार्थमार्गींचा विचार- । निवडून, दावी सारासार ।
भवसिंधूचा पैलपार । पाववी शब्दबळें ॥१२॥
जी अध्यात्मात सारासार विचार करायला शिकवते आणि आपल्या शब्दसामर्थ्याने भक्तांना भवसागराच्या पलीकडे नेते.
ऐसी बहुवेषें नटली । माया शारदा येकली ।
सिद्धचि अंतरी संचली । चतुर्विधा प्रकारें ॥१३॥
अशी ही मूळ माया शारदा अनेक रूपांनी नटलेली असून परा, पश्यंती, मध्यमा आणि वैखरी या चार वाणींच्या रूपाने आपल्या आतच वास करते.
तींहीं वाचा अंतरीं आलें । तें वैखरिया प्रगट केलें ।
म्हणौन कर्तुत्व जितुकें जालें । तें शारदागुणें ॥१४॥
आतल्या तीन सूक्ष्म वाणींमधील विचार जेव्हा वैखरीतून प्रत्यक्ष बाहेर पडतात, तेव्हा घडणारे जगातील सर्व कर्तृत्व हे शारदेच्या कृपेचेच फळ असते.
जे ब्रह्मादिकांची जननी । हरीहर जयेपासुनी ।
सृष्टिरचना लोक तिनी । विस्तार जयेचा ॥१५॥
जी ब्रह्मा, विष्णू आणि महेशांची जननी आहे; जिच्यापासून संपूर्ण सृष्टी आणि तिन्ही लोकांचा अथांग पसारा निर्माण झाला आहे.
जे परमार्थाचें मूळ । नांतरी सद्विद्याची केवळ ।
निवांत निर्मळ निश्चळ । स्वरूपस्थिती ॥१६॥
जी परमार्थाचे मूळ उगमस्थान आणि केवळ सद्विद्या असून, पूर्णपणे शांत, निर्मळ आणि निश्चल आत्मस्वरूप आहे.
जे योगियांचे ध्यानीं । जे साधकांचे चिंतनीं ।
जे सिद्धांचे अंतःकर्णीं । समाधिरूपें ॥१७॥
जी योग्यांच्या ध्यानात, साधकांच्या चिंतनात आणि सिद्धांच्या अंतःकरणात समाधीच्या रूपात स्थिर असते.
जे निर्गुणाची वोळखण । जे अनुभवाची खूण ।
जे व्यापकपणें संपूर्ण । सर्वांघटीं ॥१८॥
जी निर्गुणाची खरी ओळख आणि आत्मानुभवाची खूण असून संपूर्ण चराचरात भरून राहिलेली आहे.
शास्त्रें पुराणें वेद श्रुति । अखंड जयेचें स्तवन करिती ।
नाना रूपीं जयेसी स्तविती । प्राणीमात्र ॥१९॥
शास्त्रे, पुराणे आणि वेद अखंड जिचे गुणगान करतात आणि जगातील सर्व जीव वेगवेगळ्या रूपांत जिचीच स्तुती करत असतात.
जे वेदशास्त्रांची महिमा । जे निरोपमाची उपमा ।
जयेकरितां परमात्मा । ऐसें बोलिजे ॥२०॥
जी सर्व वेद-शास्त्रांचा महिमा आहे; जिच्या अस्तित्वामुळेच त्या अगम्य तत्त्वाला आपण 'परमात्मा' म्हणून ओळखू शकतो.
नाना विद्या कळा सिद्धी । नाना निश्चयाची बुद्धी ।
जे सूक्ष्म वस्तूची शुद्धी । ज्ञेप्तीमात्र ॥२१॥
विविध विद्या, कला, सिद्धी आणि बुद्धीचा दृढ निश्चय ही तिचीच रूपे असून, सूक्ष्म आत्मतत्त्वाची शुद्ध जाणीव म्हणजेच शारदा आहे.
जे हरिभक्तांची निजभक्ती । अंतरनिष्ठांची अंतरस्तिथी ।
जे जीवन्मुक्तांची मुक्ती । सायोज्यता ते ॥२२॥
जी हरिभक्तांची खरी भक्ती, अंतर्मुख साधकांची आंतरिक स्थिती आणि जीवन्मुक्तांची सायुज्य मुक्ती आहे.
जे अनंत माया वैष्णवी । न कळे नाटक लाघवी ।
जे थोराथोरासी गोवी । जाणपणें ॥२३॥
ही अथांग वैष्णवी माया इतकी गूढ आहे की, ती मोठ्या-मोठ्या विद्वानांनाही स्वतःच्या 'जाणतेपणाच्या' अहंकारात सहज अडकवून ठेवते.
जें जें दृष्टीनें देखिलें । जें जें शब्दें वोळखिलें ।
जें जें मनास भासलें । तितुकें रूप जयेचें ॥२४॥
डोळ्यांनी जे जे दिसते, शब्दांनी जे जे ओळखले जाते आणि मनात जे जे भासते, ते सर्व रूप या मायेचेच आहे.
स्तवन भजन भक्ति भाव । मायेंवाचून नाहीं ठाव ।
या वचनाचा अभिप्राव । अनुभवी जाणती ॥२५॥
मायेचा आधार घेतल्याशिवाय कसलेही स्तवन, भजन किंवा भक्ती घडूच शकत नाही; या शब्दांचे गूढ मर्म अनुभवी साधकच जाणतात.
म्हणौनी थोराहुनि थोर । जे ईश्वराचा ईश्वर ।
तयेसी माझा नमस्कार । तदांशेंचि आतां ॥२६॥
म्हणूनच सर्वांत श्रेष्ठ आणि ईश्वरालाही व्यक्त करणाऱ्या या शारदा मातेला, तिच्याच प्रेरणेने मी साष्टांग नमस्कार करतो.