मागां जालें निरूपण । सातवे भक्तीचें लक्षण ।
आतां ऐका सावधान । आठवी भक्ती ॥१॥
मागे सातव्या दास्यभक्तीचे लक्षण सांगितले; आता सावध चित्ताने आठवी 'सख्यभक्ती' ऐका.
देवासी परम सख्य करावें । प्रेम प्रीतीनें बांधावें ।
आठवे भक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥२॥
भगवंताशी जीवाभावाची घट्ट मैत्री करावी आणि त्याला अथांग प्रेमाने बांधून ठेवावे, हेच आठव्या सख्यभक्तीचे मुख्य लक्षण आहे.
देवास जयाची अत्यंत प्रीती । आपण वर्तावें तेणें रीतीं ।
येणें करितां भगवंतीं । सख्य घडे नेमस्त ॥३॥
देवाला जे अत्यंत आवडते तसेच आपण वागावे; असे केल्याने भगवंताशी स्वाभाविकपणे पक्के सख्य जुळते.
भक्ति भाव आणी भजन । निरूपण आणी कथाकीर्तन ।
प्रेमळ भक्तांचें गायन । आवडे देवा ॥४॥
निर्मळ भक्ती, निष्कपट भाव, नामस्मरण, अध्यात्मनिरूपण, कीर्तन आणि प्रेमळ भक्तांचे भजन देवाला अतिशय आवडते.
आपण तैसेंचि वर्तावें । आपणासि तेंच आवडावें ।
मनासारिखें होतां स्वभावें । सख्य घडे नेमस्त ॥५॥
आपणही तसेच आचरण करावे आणि आपल्यालाही तेच आवडावे; दोघांचे मन एक झाले की आपोआप खरी मैत्री जमते.
देवाच्या सख्यत्वाकारणें । आपलें सौख्य सोडून देणें ।
अनन्यभावें जीवें प्राणें । शरीर तेंहि वेंचावें ॥६॥
देवाच्या मैत्रीसाठी स्वतःचे सर्व सुख सोडून द्यावे आणि अनन्यभावाने तन-मन-प्राण ईश्वराच्या सेवेत खर्ची घालावे.
सांडून आपली संसारवेथा । करित जावी देवाची चिंता ।
निरूपण कीर्तन कथा वार्ता । देवाच्याचि सांगाव्या ॥७॥
आपल्या संसाराची चिंता सोडून केवळ देवाचीच काळजी वाहावी आणि अखंड देवाच्याच कथा व कीर्तने करत राहावे.
देवाच्या सख्यत्वासाठीं । पडाव्या जिवलगांसी तुटी ।
सर्व अर्पावें, सेवटीं- । प्राण तोहि वेचावा ॥८॥
देवाशी मैत्री टिकवण्यासाठी वाटल्यास जिवाभावाच्या नातलगांचा त्याग करावा आणि वेळ पडल्यास स्वतःचे प्राणही अर्पण करावेत.
आपुलें आवघेंचि जावें । परी देवासी सख्य राहावें ।
ऐसी प्रीती जिवें भावें । भगवंतीं लागावी ॥९॥
आपले सर्वस्व गेले तरी चालेल पण देवाची मैत्री तुटता कामा नये; असा जिवापाड भाव भगवंताच्या चरणी असावा.
देव म्हणिजे आपुला प्राण । प्राणासी न करावें निर्वाण ।
परम प्रीतीचें लक्षण । तें हें ऐसें असे ॥१०॥
भगवंतालाच आपला खरा प्राण समजावे आणि त्या प्राणाशी कधीही प्रतारणा करू नये; हेच अतीव प्रीतीचे लक्षण आहे.
ऐसें परम सख्य धरितां । देवास लागे भक्ताची चिंता ।
पांडव लाखाजोहरीं जळतां । विवरद्वारें काढिले ॥११॥
अशी खरी मैत्री केली की देवाला भक्ताची अखंड काळजी वाटते; जसे लाक्षागृहात जळणाऱ्या पांडवांना देवाने भुयारामधून सुरक्षित बाहेर काढले.
देव सख्यत्वें राहे आपणासी । तें तों वर्म आपणाचि पासी ।
आपण वचनें बोलावीं जैसीं । तैसीं येती पडसादें ॥१२॥
देव आपल्याशी मित्र म्हणून कसा राहील याचे रहस्य आपल्याच हातात आहे; आपण जसा आवाज देतो तसाच प्रतिध्वनी आपल्याला ऐकू येतो.
आपण असतां अनन्यभावें । देव तत्काळचि पावे ।
आपण त्रास घेतां जीवें । देवहि त्रासे ॥१३॥
आपण अनन्यभावाने शरण गेलो तर देव तत्काळ धावून येतो; आणि आपण जर कंटाळा केला तर देवही आपल्यापासून दूर होतो.
ये यथा मां प्रपद्यंते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
जे मला ज्या भावाने शरण येतात, मीही त्यांना त्याच भावाने भजतो आणि फळ देतो.
जैसें जयाचे भजन । तैसाचि देवहि आपण ।
म्हणौन हें आवघें जाण । आपणाचि पासीं ॥१४॥
ज्याचे भजन जसे असते, देवही त्याच्यासाठी तसाच होतो; म्हणून हे सर्व मर्म आपल्या स्वतःच्याच भावावर अवलंबून आहे.
आपुल्या मनासारिखें न घडे । तेणें गुणें निष्ठा मोडे ।
तरी गोष्टी आपणांकडे । सहजचि आली ॥१५॥
आपल्या मनासारखे घडले नाही म्हणून देवावरील निष्ठा ढळली, तर चूक पूर्णपणे आपल्याच बाजूने झाली असे समजावे.
मेघ चातकावरी वोळेना । तरी चातक पालटेना ।
चंद्र वेळेसि उगवेना । तर्ह्ही चकोर अनन्य ॥१६॥
ढगाने पाऊस पाडला नाही तरी चातक आपली निष्ठा सोडत नाही, आणि चंद्र वेळेवर उगवला नाही तरी चकोर चंद्राची वाट पाहणे सोडत नाही.
ऐसें असावें सख्यत्व । विवेकें धरावें सत्व ।
भगवंतावरील ममत्व । सांडूंचि नये ॥१७॥
भगवंताशी अशी अढळ मैत्री असावी, सारासार विचाराने धीर धरावा आणि ईश्वरावरील आपले प्रेम कधीही सोडू नये.
सखा मानावा भगवंत । माता पिता गण गोत ।
विद्या लक्ष्मी धन वित्त । सकळ परमात्मा ॥१८॥
आई, वडील, भाऊ, सोयरे, विद्या, संपत्ती आणि सर्वकाही एका भगवंतालाच मानावे.
देवावेगळें कोणीं नाहीं । ऐसें बोलती सर्वहि ।
परंतु त्यांची निष्ठा कांहीं । तैसीच नसे ॥१९॥
'देवाशिवाय मला कोणी नाही' असे तोंडाने सर्वजण बोलतात; परंतु त्यांच्या मनात तशी खरी निष्ठा मात्र नसते.
म्हणौनी ऐसें न करावें । सख्य तरी खरेंचि करावें ।
अंतरीं सदृढ धरावें । परमेश्वरासी ॥२०॥
म्हणून असा देखावा करू नये; मैत्री करायची तर ती खरीखुरी करावी आणि अंतःकरणात परमेश्वराला घट्ट धरून ठेवावे.
आपुलिया मनोगताकारणें । देवावरी क्रोधास येणें ।
ऐसीं नव्हेत किं लक्षणें । सख्यभक्तीचीं ॥२१॥
आपली एखादी इच्छा पूर्ण झाली नाही म्हणून देवावर रागावणे, ही खरी सख्यभक्तीची लक्षणे नव्हेत.
देवाचें जें मनोगत । तेंचि आपुलें उचित ।
इच्छेसाठीं भगवंत । अंतरूं नये कीं ॥२२॥
देवाची जी इच्छा असेल तेच आपले भले आहे असे मानावे; स्वतःच्या क्षुद्र इच्छेसाठी भगवंताला अंतर देऊ नये.
देवाचे इच्छेनें वर्तावें । देव करील तें मानावें ।
मग सहजचि स्वभावें । कृपाळु देव ॥२३॥
नेहमी देवाच्या इच्छेने वागावे आणि देव जे काही करेल ते आनंदाने स्वीकारावे; मग देवही स्वाभाविकपणे दयाळू होऊन पाठीशी उभा राहतो.
पाहातां देवाचे कृपेसी । मातेची कृपा कायेसी ।
माता वधी बाळकासी । विपत्तिकाळीं ॥२४॥
देवाच्या कृपेची तुलना केली तर आईची मायाही कमी पडते; कारण संकटाच्या वेळी आईही प्रसंगी मुलाला दूर लोटू शकते.
देवें भक्त कोण वधिला । कधीं देखिला ना ऐकिला ।
शरणागतांस देव जाला । वज्रपंजरु ॥२५॥
पण देवाने कधी कोणत्या शरणागत भक्ताचा घात केल्याचे कधी ऐकले आहे का? शरणागतासाठी देव अभेद्य वज्रपंजर बनतो.
देव भक्तांचा कैवारी । देव पतितांसि तारी ।
देव होये साहाकारी । अनाथांचा ॥२६॥
देव भक्तांचा खरा कैवारी आहे, पतितांना पावन करणारा आहे आणि अनाथांचा तोच एकमेव खरा आधार आहे.
देव अनाथांचा कैपक्षी । नाना संकटांपासून रक्षी ।
धांविन्नला अंतरसाक्षी । गजेंद्राकारणें ॥२७॥
देव अनाथांची बाजू घेणारा असून नाना संकटांतून रक्षण करतो; गजेंद्राची करुणा ऐकून तो अंतर्यामी तत्काळ धावून आला होता.
देव कृपेचा सागरु । देव करुणेचा जळधरु ।
देवासि भक्तांचा विसरु । पडणार नाहीं ॥२८॥
देव हा दयेचा सागर आणि करुणेचा मेघ आहे; देवाला आपल्या खऱ्या भक्ताचा विसर कधीही पडत नाही.
देव प्रीती राखों जाणे । देवासी करावें साजणें ।
जिवलगें आवघीं पिसुणें । कामा न येती ॥२९॥
देवच खरे प्रेम जाणतो, म्हणून देवाशीच खरी मैत्री करावी; जगातील बाकीचे स्वार्थी नातेवाईक संकटात काहीही कामाला येत नाहीत.
सख्य देवाचें तुटीना । प्रीति देवाची विटेना ।
देव कदा पालटेना । शरणागतांसी ॥३०॥
देवाची मैत्री कधीही तुटत नाही, त्याचे प्रेम कधीही कमी होत नाही आणि शरणागताला देव कधीही अंतर देत नाही.
म्हणौनि सख्य देवासी करावें । हितगुज तयासी सांगावें ।
आठवे भक्तीचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥३१॥
म्हणून सर्व हितगुज भगवंतालाच सांगावे आणि त्याच्याशीच सख्य जोडावे; हे आठव्या सख्यभक्तीचे खरे स्वरूप आहे.
जैसा देव तैसा गुरु । शास्त्रीं बोलिला हा विचारु ।
म्हणौन सख्यत्वाचा प्रकारु । सद्गुारूसीं असावा ॥३२॥
शास्त्रात सांगितले आहे की जो देव तोच सद्गुरू असतो; म्हणून अशीच खरी मैत्री आपल्या सद्गुरूंशीही असावी.