ब्रह्म निर्गुण निराकार । ब्रह्म निःसंग निराकार ।
ब्रह्मास नाहीं पारावार । बोलती साधू ॥१॥
परब्रह्म हे निर्गुण आणि निराकार आहे, ते पूर्णपणे असंग व उपाधिरहित आहे; आणि या परब्रह्माला कोणतीही मर्यादा किंवा सीमा नाही असे साधू सांगतात.
ब्रह्म सर्वांस व्यापक । ब्रह्म अनेकीं एक ।
ब्रह्म शाश्वत हा विवेक । बोलिला शास्त्रीं ॥२॥
ब्रह्म सर्वांमध्ये व्यापून राहिलेले आहे, ते अनेक रूपांमध्ये एकमेव तत्त्व आहे; आणि ब्रह्म हेच शाश्वत सत्य आहे असा शास्त्रांचा अंतिम निर्णय आहे.
ब्रह्म अच्युत अनंत । ब्रह्म सदोदित संत ।
ब्रह्म कल्पनेरहित । निर्विकल्प ॥३॥
ब्रह्म कधीही ढळत नाही, ते अनंत आहे, सदैव संतांच्या अंतरात वास करते; आणि ते कोणत्याही कल्पनेच्या पलीकडचे पूर्ण निर्विकल्प आहे.
ब्रह्म दृश्यावेगळें । ब्रह्म शून्यत्वानिराळें ।
ब्रह्म इन्द्रियांच्या मेळें । चोजवेना ॥४॥
ब्रह्म दिसणाऱ्या दृश्यापेक्षा वेगळे आहे, ते शून्यतेच्याही पलीकडचे आहे; आणि शरीराच्या सर्व इंद्रियांचा मेळ घातला तरी ते इंद्रियांना कधीही सापडत नाही.
ब्रह्म दृष्टीस दिसेना । ब्रह्म मूर्खास असेना ।
ब्रह्म सद्‌गुरुविण येइना । अनुभवासी ॥५॥
ब्रह्म चर्मचक्षूंना दिसत नाही, मूर्ख माणसाला त्याचे भान नसते; आणि सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय ते कधीही प्रत्यक्ष अनुभवाला येत नाही.
ब्रह्म सकळांहूनि थोर । ब्रह्मा ऐसें नाहीं सार ।
ब्रह्म सूक्ष्म अगोचर । ब्रह्मादिकांसी ॥६॥
ब्रह्म हे सर्वांपेक्षा महान आहे, परब्रह्मासारखे दुसरे श्रेष्ठ सार जगात नाही; आणि ते अत्यंत सूक्ष्म असल्याने ब्रह्मादिकांनाही कल्पनेत येत नाही.
ब्रह्म शब्दीं ऐसें तैसें । बोलिजे त्याहूनि अनारिसें ।
परी तें श्रवणअैभ्यासें । पाविजे ब्रह्म ॥७॥
शब्दांनी त्याचे 'असे किंवा तसे' वर्णन केले तरी ब्रह्म त्या सर्व शब्दांपेक्षा वेगळे असते; तरीही सातत्याने श्रवण आणि अभ्यास केल्याने परब्रह्माची प्राप्ती होते.
ब्रह्मास नामें अनंत । परी तें ब्रह्म नामातीत ।
ब्रह्मास हे दृष्टांत । देतां न शोभती ॥८॥
परब्रह्माला अनंत नावे दिली जातात, पण प्रत्यक्षात ते सर्व नावांच्या पलीकडचे आहे; आणि या जगातील कोणताही दृष्टांत परब्रह्माला तंतोतंत लागू पडत नाही.
ब्रह्मासारिखें दुसरें । पाहतां काय आहे खरें ।
ब्रह्मीं दृष्टांतउत्तरें । कदा न साहती ॥९॥
ब्रह्मासारखे दुसरे काही जगात शोधूनही सापडत नाही; म्हणूनच परब्रह्माच्या बाबतीत कोणताही सांसारिक दृष्टांत पूर्णपणे टिकत नाही.
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥ १ ॥
ज्या परब्रह्माला गाठू न शकल्यामुळे मन आणि वाणी दोन्हीही माघारी फिरतात, तेच परब्रह्म होय.
जेथें वाचा निवर्तती । मनास नाहीं ब्रह्मप्राप्ती ।
ऐसें बोलिती श्रुती । सिद्धांतवचन ॥१०॥
जिथे वाणी शांत होते आणि मनालाही जे ब्रह्म थेट पकडता येत नाही; असे श्रुतींचे अंतिम सिद्धांतवचन आहे.
कल्पनारूप मन पाहीं । ब्रह्मीं कल्पनाचि नाहीं ।
म्हणोनि हें वाक्य कांहीं । अन्यथा नव्हे ॥११॥
मन हे केवळ कल्पनेचे बनलेले आहे आणि परब्रह्मामध्ये कल्पनेला जागाच नसते; म्हणूनच हे शास्त्रवचन तिळमात्र खोटे नाही.
आतां मनासि जें अप्राप्त । तें कैसेनि होईल प्राप्त ।
ऐसें म्हणाल तरी कृत्य । सद्‌गुरुविण नाहीं ॥१२॥
आता जे मनालाही अगम्य आहे ते कसे प्राप्त होणार? असा प्रश्न पडेल; तर सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय हे साध्य होणे सर्वथा अशक्य आहे.
भांडारगृहें भरलीं । परी असती आडकलीं ।
हातास न येतां किल्ली । सर्वही अप्राप्त ॥१३॥
खजिन्याच्या खोल्या संपत्तीने भरलेल्या आहेत पण त्यांना कुलूप लागलेले आहे; जोपर्यंत कुलपाची किल्ली हातात येत नाही तोपर्यंत सर्व काही असूनही अप्राप्य ठरते.
तरी ते किल्ली कवण । मज करावी निरूपण ।
ऐसी श्रोता पुसे खूण । वक्तयासी ॥१४॥
तेव्हा श्रोत्याने वक्त्याला विचारले की, 'ती ज्ञानाची किल्ली कोणती आहे? त्याचे निरूपण करून मला ती खूण सांगावी.'
सद्‌गुरुकृपा तेचि किल्ली । जेणें बुद्धी प्रकाशली ।
द्वैतकपाटें उघडलीं । एकसरां ॥१५॥
सद्गुरूंची कृपा हीच ती दिव्य किल्ली आहे, जिच्यामुळे बुद्धीत ज्ञानाचा प्रकाश पडतो आणि द्वैताची सर्व कपाटे एका क्षणात उघडली जातात.
तेथें सुख असे वाड । नाहीं मनासी पवाड ।
मनेंविण कैवाड । साधनांचा ॥१६॥
तिथे अफाट आत्मानंद आहे, जिथे मनाचा कसलाही अधिकार चालत नाही; आणि मनाचा निरास झाल्यावर साधनांचा खटाटोपही संपून जातो.
त्याची मनाविण प्राप्ती । कीं वासनेविण तृप्ती ।
तेथें न चले व्युत्पत्ती । कल्पनेची ॥१७॥
मनाच्या पलीकडे जाऊन त्याची प्राप्ती होते आणि वासना नसतानाही पूर्ण तृप्ती लाभते; तिथे कल्पनेचे कोरडे पांडित्य काहीही कामाला येत नाही.
तें परेहुनी पर । मनबुद्धि‍अगोचर ।
संग सोडितां सत्वर । पाविजे तें ॥१८॥
ते परा वाणीच्याही पलीकडचे असून मन आणि बुद्धीला अगम्य आहे; पण देहाचा आणि संसाराचा संग सोडताच ते तत्काळ प्राप्त होते.
संग सोडावा आपुला । मग पहावें तयाला ।
अनुभवी तो या बोला । सुखावेल गा ॥१९॥
आधी स्वतःच्या देहाभिमानाचा संग सोडावा आणि मग त्या परब्रह्माचा अनुभव घ्यावा; जो खरा अनुभवी साधक असतो तो हे बोलणे ऐकून सुखावून जातो.
आपण म्हणजे मीपण । मीपण म्हणजे जीवपण ।
जीवपण म्हणजे अज्ञान । संग जडला ॥२०॥
स्वतः म्हणजे मीपणाचा अहंकार, मीपणा म्हणजे क्षुद्र जीवभाव, आणि जीवभाव म्हणजे अज्ञानाचा जडलेला खोटा संग होय.
सोडितां तया संगासी । ऐक्य होय निःसंगासी ।
कल्पनेविण प्राप्तीसी । अधिकार ऐसा ॥२१॥
त्या अज्ञानाचा संग सोडताच माणूस निःसंग परब्रह्माशी एकरूप होतो; कल्पनेच्या पलीकडचे परब्रह्म मिळवण्याचा हाच खरा अधिकार आहे.
मी कोण ऐसें नेणिजे । तया नांव अज्ञान बोलिजे ।
अज्ञान गेलिया पाविजे । परब्रह्म तें ॥२२॥
'मी कोण आहे' हे न जाणणे यालाच अज्ञान म्हणतात; आणि हे अज्ञान नष्ट झाले की त्या मूळ परब्रह्माची सहज प्राप्ती होते.
देहबुद्धीचें थोरपण । परब्रह्मीं न चले जाण ।
तेथें होतसे निर्वाण । अहंभावासी ॥२३॥
देहबुद्धीचे खोटे मोठेपण परब्रह्माच्या दरबारात चालत नाही; तिथे अहंकाराचा संपूर्ण अंतच व्हावा लागतो.
ऊंच नीच नाहीं परी । रायारंका एकच सरी ।
झाला पुरुष अथवा नारी । तरी एकचि पद ॥२४॥
तिथे उच्च-नीच असा कोणताही भेद नसून राजा आणि रंक दोघांनाही एकच न्याय असतो; मग ती व्यक्ती पुरुष असो वा स्त्री, सर्वांना तेच एक ब्रह्मपद मिळते.
ब्राह्मणांचें ब्रह्म तें सोंवळें । शूद्राचें ब्रह्म तें ओंवळें ।
ऐसें वेगळें आगळें । तेथें असेचिना ॥२५॥
ब्राह्मणांचे ब्रह्म सोवळे आणि शूद्रांचे ब्रह्म ओवळे असा कोणताही वेगळेपणा तिथे मुळीच नसतो.
ऊंच ब्रह्म तें रायासी । नीच ब्रह्म तें परिवारासी ।
ऐसा भेद तयापाशीं । मुळींच नाहीं ॥२६॥
रायासाठी उच्च दर्जाचे ब्रह्म आणि सेवकांसाठी कनिष्ठ दर्जाचे ब्रह्म, असा भेद परब्रह्माच्या ठिकाणी मुळातच अस्तित्वात नाही.
सकळांस मिळोन ब्रह्म एक । तेथें नाहीं अनेक ।
रंक अथवा ब्रह्मादिक । तेथेंचि जाती ॥२७॥
लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांसाठी ते एकच ब्रह्म आहे, तिथे अनेकता नाही; सामान्य रंक असो वा साक्षात ब्रह्मदेव असोत, सर्व शेवटी त्याच परब्रह्मात विलीन होतात.
स्वर्ग मृत्यु आणि पाताळ । तिहीं लोकींचे ज्ञाते सकळ ।
सकळांसि मिळोनि एकचि स्थळ । विश्रांतीचें ॥२८॥
स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांतील सर्व ज्ञानी पुरुषांसाठी विश्रांतीचे ते एकच अखंड स्थान आहे.
गुरुशिष्यां एकचि पद । तेथें नाहीं भेदाभेद ।
परी या देहाचा संबंध । तोडिला पाहिजे ॥२९॥
सद्गुरू आणि शिष्य दोघांचेही अंतिम पद एकच असते, तिथे कसलाही भेदाभेद नसतो; परंतु त्यासाठी देहाचा खोटा अहंकार तोडला पाहिजे.
देहबुद्धीच्या अंतीं । सकळांसि एकचि प्राप्ती ।
एकं ब्रह्म द्वितीयं नास्ति । हें श्रुतीचें वचन ॥३०॥
देहबुद्धीचा अंत झाला की सर्वांना त्या एकाच पदाची प्राप्ती होते; 'ब्रह्म एकच आहे, दुसरे काही नाही' हेच श्रुतींचे अंतिम वचन आहे.
साधु दिसती वेगळाले । परी ते स्वस्वरूपीं मिळाले ।
अवघे मिळोनि एकचि झाले । देहातीत वस्तु ॥३१॥
साधू वरवर वेगवेगळ्या शरीरांत दिसतात, पण ते आपल्या आत्मस्वरूपात एकरूप झालेले असतात; देहाच्या पलीकडे जाऊन ते सर्व एकच परब्रह्म बनतात.
ब्रह्म नाहीं नवें जुनें । ब्रह्म नाहीं अधिक उणें ।
उणें भावील तें सुणें । देहबुद्धीचें ॥३२॥
ब्रह्म नवे किंवा जुने नसते, ते कमी किंवा जास्तही नसते; ब्रह्मामध्ये जो उणेपणा पाहतो तो त्याच्या देहबुद्धीचाच दोष असतो.
देहबुद्धीचा संशयो । करी समाधानाचा क्षयो ।
चुके समाधानसमयो । देहबुद्धियोगें ॥३३॥
देहबुद्धीचा संशय अंतःकरणातील आत्मसमाधानाचा नाश करतो; देहबुद्धीच्या नादाने आत्मज्ञानाची योग्य वेळ हातातून निसटून जाते.
देहाचें जें थोरपण । तेंचि देहबुद्धीचें लक्षण ।
मिथ्या जाणोन विचक्षण । निंदिती देह ॥३४॥
देहाचे मोठेपण मिरवणे हेच देहबुद्धीचे लक्षण आहे; ज्ञानी पुरुष हा देह नाशवंत व मिथ्या जाणून त्याची आसक्ती सोडून देतात.
देह पावे जंवरी मरण । तंवरी धरी देहाभिमान ।
पुन्हा दाखवी पुनरागमन । देहबुद्धि मागुती ॥३५॥
जोपर्यंत देहाचा मृत्यू येत नाही तोपर्यंत माणूस देहाचा अभिमान बाळगतो; आणि हीच देहबुद्धी त्याला पुन्हा नव्या जन्माच्या फेऱ्यात ढकलते.
देहाचेनि थोरपणें । समाधानासि आणिलें उणें ।
देह पडेल कोण्या गुणें । हेंही कळेना ॥३६॥
देहाच्या खोट्या मोठेपणामुळे आत्मसमाधानाला बाधा येते; आणि हे शरीर कधी व कसे पडेल याचा काहीच भरवसा नसतो.
हित आहे देहातीत । म्हणोनि निरूपिती संत ।
देहबुद्धीनें अनहित । हो)ऊंचि लागे ॥३७॥
खरे आत्महित हे देहाच्या पलीकडे जाण्यातच आहे, म्हणूनच संत निरूपण करतात; देहबुद्धीमुळे माणसाचे केवळ अकल्याणच होते.
सामर्थ्यबळें देहबुद्धि । योगियांस तेही बाधी ।
देहबुद्धीची उपाधी । पैसावों लागे ॥३८॥
सिद्धींच्या आणि लौकिक सामर्थ्याच्या बळावर योग्यांनाही देहबुद्धीची बाधा होते; आणि त्यामुळे संसाराची उपाधी पुन्हा बळावू लागते.
म्हणोनि देहबुद्धि झडे । तरीच परमार्थ घडे ।
देहबुद्धीनें बिघडे । ऐक्यता ब्रह्मींची ॥३९॥
म्हणून देहबुद्धी गळून पडली तरच खरा परमार्थ साध्य होतो; कारण देहबुद्धीमुळे परब्रह्माशी असणारे अद्वैत ऐक्य बिघडून जाते.
विवेक वस्तूकडे ओढी । देहबुद्धि तेथूनि पाडी ।
अहंता लावूनि निवडी । वेगळेपणें ॥४०॥
विवेक माणसाला आत्मतत्त्वाकडे खेचतो, तर देहबुद्धी त्याला तिथून खाली पाडते; आणि अहंकार निर्माण करून देहाचे वेगळेपण उभे करते.
विचक्षणें याकारणें । देहबुद्धि त्यजावी श्रवणें ।
सत्य ब्रह्मीं साचारपणें । मिळोन जावें ॥४१॥
या कारणाने चतुर साधकाने श्रवणाच्या बळावर देहबुद्धीचा त्याग करावा; आणि सत्य परब्रह्माशी एकरूप होऊन जावे.
सत्य ब्रह्म तें कवण । ऐसा श्रोता करी प्रश्न ।
प्रत्युत्तर दे आपण । वक्ता श्रोतयासी ॥४२॥
तेव्हा श्रोत्याने विचारले की, 'ते सत्य ब्रह्म नक्की कोणते?' यावर समर्थ वक्ते श्रोत्याला समर्पक उत्तर देतात.
म्हणे ब्रह्म एकचि असे । परी तें बहुविध भासे ।
अनुभव देहीं अनारिसे । नाना मतीं ॥४३॥
वक्ता म्हणतो, ब्रह्म हे मुळात एकच आहे, पण ते विविध रूपांत भासते; कारण वेगवेगळ्या मतांनुसार प्रत्येकाचा देहातील अनुभव वेगवेगळा असतो.
जें जें जया अनुभवलें । तेंचि तयासी मानलें ।
तेथेंचि त्याचें विश्वासलें । अंतःकरण ॥४४॥
ज्याला जसा अनुभव आला तेच मत त्याला योग्य वाटते; आणि त्याचे अंतःकरण त्याच विचारावर विश्वास ठेवून बसते.
ब्रह्म नामरूपातीत । असोनि नामें बहुत ।
निर्मळ निश्चळ निवांत । निजानन्द ॥४५॥
ब्रह्म हे नाम आणि रूपाच्या पलीकडचे असूनही त्याला अनेक नावे दिली गेली आहेत; ते अत्यंत निर्मळ, निश्चळ, शांत आणि निजानंदस्वरूप आहे.
अरूप अलक्ष अगोचर । अच्युत अनंत अपरंपार ।
अदृश्य अतर्क्य अपार । ऐशीं नामें ॥४६॥
अरूप, अलक्ष्य, अगोचर, अच्युत, अनंत, अपरंपार, अदृश्य, अतर्क्य आणि अपार अशी त्या परब्रह्माची नावे आहेत.
नादरूप ज्योतिरूप । चैतन्यरूप सत्तारूप ।
स्वस्वरूप साक्षरूप । ऐशीं नामें ॥४७॥
नादरूप, ज्योतिरूप, चैतन्यरूप, सत्तारूप, स्वस्वरूप आणि साक्षिरूप अशीही त्याची नावे सांगितली जातात.
शून्य आणि सनातन । सर्वेश्वर आणि सर्वज्ञ ।
सर्वात्मा जगज्जीवन । ऐशीं नामें ॥४८॥
शून्य, सनातन, सर्वेश्वर, सर्वज्ञ, सर्वात्मा आणि जगज्जीवन अशी अनेक नावे त्याला दिली आहेत.
सहज आणि सदोदित । शुद्ध बुद्ध सर्वातीत ।
शाश्वत आणि शब्दातीत । ऐशीं नामें ॥४९॥
सहज, सदोदित, शुद्ध, बुद्ध, सर्वातीत, शाश्वत आणि शब्दातीत अशीही त्याचीच नावे आहेत.
विशाळ विस्तीर्ण विश्वंभर । विमळ वस्तु व्योमाकार ।
आत्मा परमात्मा परमेश्वर । ऐशीं नामें ॥५०॥
विशाल, विस्तीर्ण, विश्वंभर, विमळ, आकाशासारखे, आत्मा, परमात्मा आणि परमेश्वर अशीही त्याचीच नावे घेतली जातात.
परमात्मा ज्ञानघन । एकरूप पुरातन ।
चिद्रूप चिन्मात्र जाण । नामें अनाम्याचीं ॥५१॥
परमात्मा, ज्ञानघन, एकरूप, पुरातन, चिद्रूप आणि चिन्मात्र ही सर्व त्या अनामिक परब्रह्माचीच नावे आहेत.
ऐशीं नामें असंख्यात । परी तो परेश नामातीत ।
त्याचा करावया निश्चितार्थ । ठेविलीं नामें ॥५२॥
अशी त्या परब्रह्माची अगणित नावे आहेत, पण तो परमेश्वर या सर्व नावांच्या पलीकडचा आहे; केवळ त्याचा निश्चय करण्यासाठी ही नावे ठेवली आहेत.
तो विश्रांतीचा विश्राम । आदिपुरुष आत्माराम ।
तें एकचि परब्रह्म । दुसरें नाहीं ॥५३॥
तो सर्व विश्रांतीचे मूळ स्थान, आदिपुरुष आणि आत्माराम आहे; ते एकच परब्रह्म असून दुसरे काहीही नाही.
तेंचि कळावयाकारणें । चौदा ब्रह्मांचीं लक्षणें ।
सांगिजेती तेणें श्रवणें । निश्चयो बाणे ॥५४॥
ते परब्रह्म स्पष्ट कळावे यासाठी चौदा ब्रह्मांची लक्षणे सांगितली जात आहेत; त्या श्रवणाने अंतरात सत्य निश्चय बाणतो.
खोटें निवडितां एकसरें । उरलें तें जाणिजे खरें ।
चौदा ब्रह्में शास्त्राधारें । बोलिजेती ॥५५॥
खोटे तेवढे बाजूला काढले की जे शिल्लक उरते तेच खरे सत्य असते; आता शास्त्रांच्या आधारे चौदा ब्रह्मांचे निरूपण केले जाईल.