श्री शिवलीलामृत माहिती व पारायण

श्री शिवलीलामृत हा मराठी अध्यात्मिक साहित्यातील अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रासादिक ग्रंथ आहे. या अजरामर ग्रंथाची रचना कवीकुलगुरू श्रीधरस्वामी नाझरेकर यांनी पवित्र काशी क्षेत्री, थेट काशी विश्वेश्वराच्या मंदिरात बसून केली. या ऐतिहासिक ग्रंथाच्या निर्मितीला ३०० हून अधिक वर्षांची उज्ज्वल परंपरा लाभली आहे.

एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी (साधारण १८९२ च्या सुमारास) मुद्रणकला भारतात विकसित झाल्यावर हा ग्रंथ छापील स्वरूपात सर्वत्र उपलब्ध झाला. त्यापूर्वी कित्येक दशके भक्तांनी याच्या हस्तलिखीत प्रती जतन करून हा वारसा जिवंत ठेवला. यातील काही प्राचीन हस्तलिखिते आजही पुणे येथील 'भारत इतिहास संशोधक मंडळ' येथे सुरक्षित आहेत.

श्रीधरस्वामींच्या वास्तव्याने पुनित झालेले पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिराजवळील निवासस्थान आजही त्यांच्या वंशजांकडे सुरक्षित असून, तिथे स्वामींच्या स्वतःच्या हस्ताक्षरातील मूळ 'शिवलीलामृत' पोथी अत्यंत भक्तिभावाने जतन करून ठेवण्यात आली आहे.

शिवलीलामृत ग्रंथात मुख्य १४ अध्याय आणि एकूण २४५० ओव्या आहेत. (१५ वा अध्याय हा संपूर्ण ग्रंथाचा कथासार व सांगता मानला जातो). या ग्रंथाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यासाठी कडक सोवळे-ओवळे किंवा क्लिष्ट कर्मकांडाचे कडक नियम नाहीत. बालकांपासून वृद्धांपर्यंत आणि विशेषतः महिलांनाही सहजतेने पारायण करता येईल, असा हा सर्वसमावेशक ग्रंथ आहे.

या ग्रंथातील ११ वा अध्याय (रुद्राक्ष व भस्म महिमा) अत्यंत अलौकिक मानला जातो. संपूर्ण भारतभरात या अकराव्या अध्यायाचे नित्य पठण केले जाते आणि अनेक शिवभक्तांना हा अध्याय मुखोद्गत (तोंडपाठ) आहे.

या ग्रंथाची महती आणि भाषांतर विविध भारतीय भाषांमध्ये झाले आहे. इतिहास अभ्यासक चिंतामणी नीळकंठ जोशी यांनी श्रीधरस्वामी आणि या ग्रंथाच्या ऐतिहासिक मूल्यांवर सखोल संशोधन करून याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

पारायणाची सुरुवात कोणत्याही शुभ सोमवारी सकाळी किंवा सायंकाळी करावी. विधी अत्यंत सोपा व भावपूर्ण आहे:

• संकल्प: शिवमंदिरात किंवा घरातील शिवपिंडीवर ११ बेलाची पाने अर्पण करून हात जोडून आपली मनोकामना (शांती, आनंद, आरोग्य) पूर्ण व्हावी म्हणून पारायणाचा संकल्प करावा.
• शुचिता व वातावरण: नित्य स्नान करून शुचिर्भूत व्हावे. वाचनाच्या वेळी घरातील देवासमोर समई किंवा तुपाचा/तेलाचा दिवा सतत तेवत ठेवावा.
• वाचन शैली: पोथीचे वाचन स्पष्ट व ऐकू येईल अशा मोठ्या आवाजात केले तरी चालेल, जेणेकरून घरातील इतर सदस्यांनाही शिवलीलेचे श्रवण करता येईल.
• जप व सांगता: दररोजचे अध्याय वाचून झाल्यावर 'ॐ नमः शिवाय' या षडाक्षरी मंत्राचा १०८ वेळा जप करावा.
• उद्यापन/दान: ७ दिवसांचे सप्ताह पारायण पूर्ण झाल्यावर शिवालयात जाऊन यथाशक्ती तांदूळ व दक्षिणा अर्पण करावी. शिवभक्त, साधू किंवा गरजूंना पांढरे वस्त्र, अन्न किंवा द्राव्य दान करून आशीर्वाद घ्यावेत.

श्रावण महिना हा भगवान महादेवांच्या उपासनेचा सर्वोत्तम पर्वकाळ मानला जातो. या काळात ग्रंथाचे ७ दिवसांत (सोमवार ते रविवार) रोज २-२ अध्याय वाचून पारायण करण्याची प्राचीन परंपरा आहे:

शिवलीलामृत ग्रंथाच्या प्रत्येक अध्यायात मानवी जीवनातील दुःख, चिंता आणि संकटांवर मात करण्याचे आध्यात्मिक मार्ग दर्शवले आहेत. या ग्रंथाच्या नियमित वाचनाने होणारे मुख्य फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

• मानसिक शांती: घरातील नकारात्मक ऊर्जा दूर होऊन मन प्रसन्न व शांत होते.
• आरोग्य लाभ: असाध्य आजार व शारीरिक व्याधींचा त्रास कमी होतो.
• कार्यात यश: प्रदीर्घ काळापासून अडकलेली किंवा रेंगाळलेली कामे सुरळीत मार्गी लागतात.
• ज्ञान व विद्या प्राप्ती: विद्यार्थ्यांना अभ्यासात प्रगती आणि आत्मबल प्राप्त होते.
• संरक्षण व प्रगती: गुप्त शत्रूंचा प्रभाव ओसरतो, समाजात प्रतिष्ठा वाढते आणि कुटुंबावर महादेवाचे अखंड छत्र राहते.