सार्थ एकनाथी भागवत - अध्याय २९ वा

ॐ नमो सद्गुरुदयार्णव । तुझे कृपेसी नाहीं थांव ।
कृपेनें तारिसी जीव । जीवभाव सांडवूनि ॥१॥

सांडवूनि देहबुद्धी । निरसोनि जीवोपाधी ।
भक्त तारिसी भवाब्धीं । कृपानिधी कृपाळुवा ॥२॥

तुझें पाहतां कृपाळूपण । जीवासी जीवें मारिसी पूर्ण ।
नामा रुपा घालिसी शून्य । जातिगोत संपूर्ण निर्दळिसी ॥३॥

निर्दळूनि आपपरां । निसंतान करिसी संसारा ।
तो तूं जिवलग सोयरा । कृपाळू खरा घडे केवीं ॥४॥

जेवीं आंधारीं नांदते दृष्टी । भासतीं नक्षत्रें खद्योतकोटी ।
ते आंधारेंसीं सूर्य घोंटी । तेवीं तुझी भेटी साधकां ॥५॥

तुझी जेथ साचार भेटी । तुवां केलिया कृपादृष्टी ।
संसारभेदाची त्रिपुटी । त्रिगुणेंसीं सृष्टी दिसेना ॥६॥

न दाखवूनि गुणादि सृष्टी । दाविसी अद्वय ब्रह्म दृष्टीं ।
तुझी झालिया भेटी । भेटीसी तुटी कदा न पडे ॥७॥

’जो कदा न देखिजे दृष्टीं । त्यासी केवीं होय भेटी ।
भेटीसी कदा न पडे तुटी । हेही गोष्टी घडे केवीं’ ॥८॥

जैसा गर्भ मातेच्या पोटीं । असोनि माउली न देखे दृष्टीं ।
तरी तिचे भेटीसी नव्हे तुटी । तेवीं तुझे पोटीं साधक ॥९॥

माता कळवळोनि पाळी तान्हें । शेखीं तें माउलितें नेणे ।
तेवीं तुजमाजीं अज्ञानें । तुवां प्रतिपाळणें निजलोभें ॥१०॥

जन्मल्या बाळाकारणें । माता वाढवी शहाणपणें ।
तेवीं तुझेनि निजज्ञानें । सज्ञान होणें साधकीं ॥११॥

साधकीं लाधतां तुझें ज्ञान । थितें नाठवे मीतूंपण ।
जीव विसरला जीवपण । अद्वय पूर्ण परमात्मा ॥१२॥

असोत या बहुता गोष्टी । नव्हतां सद्गुरुकृपादृष्टी ।
करितां उपायांच्या कोटी । नव्हे भेटी परमार्था ॥१३॥

जाहलिया सद्गुरुकृपादृष्टी । साधनें पळतीं उठाउठीं ।
ब्रह्मानंदें कोंदे सृष्टी । स्वानंदपुष्टी साधकां ॥१४॥

जाहलिया सद्गुरुकृपा प्राप्त । उपनिषदांचा मथितार्थ ।
साधकांचा चढे हात । कृपा समर्थ श्रीगुरुची ॥१५॥

सद्‌गुरुकृपा समर्थं । तेणें कृपें श्रीभागवत ।
वाखाणिलें जी प्राकृत । शुद्ध मथितार्थ सोलींव ॥१६॥

श्रीजनार्दनकृपादृष्टीं । माझ्या मराठया आरुष गोष्टी ।
रिघाल्या एकादशाचे पोटीं । स्वानंदतुष्टी निजबोधें ॥१७॥

संस्कृतप्राकृतपरवडी । सज्ञान सेविती स्वानंदगोडी ।
गाय काळी आणि तांबडी । परी दुधीं वांकुडी चवी नाहीं ॥१८॥

तेवीं संस्कृतप्राकृत भाखा । ब्रह्मासी पालट नाहीं देखा ।
उभय अभेदें वदला एका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥१९॥

जनार्दनकृपेस्तव जाण । अष्टाविंशाचें निरुपण ।
गुह्य गंभीर स्वानंदघन । तेंही केलें व्याख्यान अतिशुद्ध ॥२०॥

तेथें नानाविधा उपपत्ती । निजबोधें साधूनि युक्ती ।
स्वयें बोलिला श्रीपती । ब्रह्मस्थिती निष्टंक ॥२१॥

ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । तेथ हेतु-मातु-अनुमान ।
न रिघे बुद्धीयुक्तीसीं मन । अगम्य जाण सर्वार्थीं ॥२२॥

नाहीं दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । नाहीं ध्येय-ध्याता-ध्यान ।
कर्म-कर्ता कारण मी-तूंपण असेना ॥२३॥

युक्तीनें सांडिला प्राण । दृष्टांतीं वाहिली आण ।
प्रमाणें जाहलीं अप्रमाण । बोधेंसी क्षीण विवेक जहाला ॥२४॥

तेथ बोलणें ना मौन । आकार ना शून्य ।
गुण आणि निर्गुण । समूळ जाण असेना ॥२५॥

ऐसी ब्रह्माची निजस्थिति । कृष्णकृपा उद्धवासी प्राप्ती ।
अबळांसी अगम्य निश्चितीं । जन कैशा रीतीं तरतील ॥२६॥

ब्रह्मस्थिति अतिदुर्गम । हें उद्धवासी कळलें वर्म ।
साधकांचें साधावया काम । उपावो सुगम पूसत ॥२७॥

कृष्ण निजधामा जाईल आतां । मग ब्रह्मप्राप्ति न या हाता ।
साधक गुंतती सर्वथा । उपाय तत्त्वतां कोण सांगे ॥२८॥

एवं साधकांचिया हिता । उद्धव कळवळोनि तत्त्वतां ।
सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती ये हाता । तो उपाय अच्युता पूसत ॥२९॥

एकुणतिसावा निरुपण । ब्रह्मप्राप्तीचें सुगम साधन ।
सप्रेम भगवद्भजन । तें भक्तिलक्षण हरि सांगे ॥३०॥

सुगम साधनें ब्रह्मप्राप्ती । अबळांसी लाभे जैशा रीतीं ।
सा श्र्लोकीं देवासी विनंती । उद्धव तदर्थीं करितसे ॥३१॥

उद्धव उवाच - सुदुस्तरामिमां मन्ये योगाचर्यामनात्मनः ।
यथाऽञ्जसा पुमान् सिध्येत्तन्मे ब्रह्मञ्जसाऽच्युत ? ॥१॥

पूर्वाध्यायीं ब्रह्मस्थिती । सांगितली ते दुर्गम गती ।
भोळ्या भाविकां अबळांप्रती । हे ब्रह्मप्राप्ती साधेना ॥३२॥

वस्तु व्यक्त ना अव्यक्त । शेखीं प्रकट ना नव्हे गुप्त ।
न कळे मूर्त कीं अमूर्त । केवीं साधकां तेथ प्रवेशु ॥३३॥

जें स्थूल ना सूक्ष्म होये । जें आहे नाहीं हा शब्द न साहे ।
जेथ पाहतें पाहणें दोनी जाये । तें साधकां होये केवीं साध्य ॥३४॥

जें दिसें तें ब्रह्म म्हणावें । तंव ते माया रुपें नांवें ।
आतां नाहींचि म्हणोनि सांडावें । तेणेंही नाडावें साधकीं ॥३५॥

जें आकार ना नव्हे शून्य । जेथें न रिघे ध्येय ध्यान ।
ज्यासी लाजे ज्ञेय ज्ञान । ज्यातें साधन स्पर्शेना ॥३६॥

जें न चढे शब्दांचे हात । जें नातुडे मौना आंत ।
आंत बाहेर नाहीं जेथ । काय साधकीं तेथ धरावें ॥३७॥

नाहीं आंतबाहेर विचारा । तेथ काय धरावें निर्धारा ।
जेथ निर्धारुही पुरा । धरावया धीरा धीर नव्हे ॥३८॥

साधकीं स्थिर करावया मन । कांहीं न दिसे अवलंबन ।
तेथें अनात्मे अज्ञान जन । त्यांसी दुस्तर जाण हा योगु ॥३९॥

यापरी निजात्मप्राप्ती । कदा न चढे अबळांहातीं ।
मज तंव मानलें निश्चितीं । हे आत्मस्थिति दुस्तुरु ॥४०॥

ऐशिया ब्रह्मयाची प्राप्ती । अज्ञान अप्रयासें पावती ।
तैशी सुगम साधनस्थिती । सांग श्रीपती कृपाळुवा ॥४१॥

तुवां निजधामा प्रयाण । मांडिलेसें अति त्वरेन ।
एथ तरावया अज्ञान । सुगम साधन सांगिजे ॥४२॥

म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण ।
तुज गेलिया, अज्ञान जन । तरावया साधन सुगम सांगें ॥४३॥

पव्हणियापरिस पाय उतारा । स्त्रियां बाळां अतिसोपारा ।
तैशिया उपायप्रकारा । शार्ङगधरा सांगिजे ॥४४॥

तुझ्या ठायीं सद्भाव पूर्ण । आणि नेणती शब्दज्ञान ।
ऐसे जे अज्ञान जन । त्यासी तरावया साधन सुगम सांगें ॥४५॥

मनोनिग्रहो अतिकठिण । साधकां नेमवेना संपूर्ण ।
तेचि अर्थींचें निरुपण । उद्धव आपण सांगत ॥४६॥

प्रायशः पुण्डरीकाक्ष, युञ्जतो योगिनो मनः ।
विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिताः ॥२॥

ऐकें कृष्णा कमलनयना । शिणतां साधक साधना ।
कदा नाकळवे मना । तेही विवंचना अवधारीं ॥४७॥

निग्रहावया निजमन । साधक साधिती प्राणापान ।
त्यांसीही छळोनियां मन । जाय निघोन तत्काळ ॥४८॥

घालूनियां एकांतीं आसन । मनोनिग्रहीं जे सावधान ।
त्यांसीही ठकूनियां मन । जाय निघोन चपलत्वें ॥४९॥

मनोनिग्रहीं आम्ही हटी । म्हणोनि रिघाले गिरिकपाटीं ।
त्यांसीही ठकूनि मन शेवटीं । जाय उठाउठीं चपळत्वें ॥५०॥

एकीं आकळावया मन । त्यजूनि बैसले अन्न ।
तंव मनें केलें आनेआन । जागृती स्वप्न अन्नमय ॥५१॥

मनोनिग्रह करितां देख । मन खवळे अधिकाधिक ।
मनोनेमीं सज्ञान लोक । शिणले साधक साधनीं ॥५२॥

वारा बांधवेल मोटें । अग्नि प्राशवेल अवचटें ।
समुद्र घोंटवेल घोटें । परी आत्मनिष्ठे मन न ये ॥५३॥

आकाश करवेल चौघडी । महामेरु बांधवेल पुडीं ।
शून्याची मुरडवेल नरडी । परी या मनाच्या वोढी निवारता येत नाहीत ॥५४॥

काळ जिंकवेल तत्त्वतां । त्रिभुवनींची लाभेल सत्ता ।
परी मनोनिग्रहाची वार्ता । तुजवीण अच्युता घडे केवीं ॥५५॥

मन तापसां तत्काळ छळी । मन नेमस्तांचा नेम टाळी ।
मन बळियांमाजीं महाबळी । करी रांगोळी धैर्याची ॥५६॥

मन इंद्रातें तळीं पाडी । मन ब्रह्मयातें हटेंचि नाडी ।
ऐशी मनाची वोखटी खोडी । आपल्या प्रौढीं नावरे ॥५७॥

साधनीं साधक शिणतां । मनोजयो न येचि हाता ।
तुजवांचूनि अच्युता । मना सर्वथा नावरे ॥५८॥

अत्यंत साधूनि निरवडी । मनोजयो आणितां जोडी ।
तंव सिद्धींची दाटे आडाडी । तेणेंही मन नाडी साधकां ॥५९॥

तुझी कृपा नव्हतां जाण । साधकां कदा नावरे मन ।
तूं तुष्टल्या जनार्दन । मनपणा मन स्वयें विसरे ॥६०॥

सर्वभावें न रिघतां शरण । साधकां कदा नावरे मन ।
मनोनिग्रहार्थ जाण । तुझे चरणा शरण रिघावें ॥६१॥

अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं, हंसाः श्रयेरन्नरविन्दलोचन ।
सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिस्त्वन्माययाऽमी विहता न मानिनः ॥३॥

कमलापति कमलवदना । कमलालया कमलनयना ।
नाभिकमळीं कमलासना। तुवां ब्रह्मज्ञाना अर्पिलें ॥६२॥

त्या तुझ्या चरणींचें चरणामृत । तुझ्या कृपा ज्यास होयप्राप्त ।
मनोजय त्याचा अंकित । तो होय विरक्त भवभावा ॥६३॥

तुझ्या चरणामृताची गोडी । मनोजयातें तत्काळ जोडी ।
आधिव्याधि भवपाश तोडी । स्वानंदकोडी साधकां ॥६४॥

सकळ साधनांचें निजसार । सांख्ययोगविवेक सधर ।
त्या साराचेंही निजसार । तुझी भक्ति साचार श्रीकृष्णा ॥६५॥

जाणोनि भक्तीचें रहस्य । भजनप्रेमा लोभलें मानस ।
तेंचि विज्ञान राजहंस । भजनसारांश सेविती ॥६६॥

काया वाचा आणि मन । सद्भावें सदा संपन्न ।
ऐशिया भक्तां तुझे चरण। स्वानंदें पूर्ण दुभती ॥६७॥

धर्म अर्थकाममोक्षांसी । साङग साधनें सिद्धी त्यांसी ।
विकळ जाहलिया साधनांसी । ये साधकांसी अपावो ॥६८॥

तैशी तंव तुझी भक्ति नव्हे । तुज भजतां जीवें भावें ।
भजकां विघ्न कदा न पावे । शेखीं भक्त नागवे विघ्नासी ॥६९॥

जैं सूर्य आणि खद्योतासी । भेटी होय सावकाशीं ।
तरी विघ्नें भक्तांपाशीं । धीरु यावयासी न धरिती ॥७०॥

पडतां पंचाननाची घाणी । होय मदगजा भंगणी ।
तेवीं तुझ्या भावार्थभजनीं । होय धूळपाणी विघ्नांची ॥७१॥

येणेंचि निश्चयें निजसंपन्न । तुझ्या चरणा अनन्यशरण ।
त्यांसी नातळे जन्ममरण । मा इतर विघ्न तें कैंचें ॥७२॥

येणें भावें जे अनन्यशरण । त्यांसी तुझे निजचरण ।
स्वानंदें सदा करिती पूर्ण । जेवीं कामधेनु जाण निजवत्सा ॥७३॥

भक्तिसरोवरीं निर्मळ । नवविध रसें रसिक जळ ।
तेथ तुझे चरणकमळ । विकासत केवळ भावार्थसूर्यें ॥७४॥

तेथ स्वानुभविक भ्रमर । झेंपावोनियां अरुवार ।
कुचंबों नेदितां केसर । आमोदसुखसार सेविती ॥७५॥

तेथ विवेक-परमहंस । ते सरोवरींचे राजहंस ।
चरणकमळीं करुनि वास । आमोद सुरस सेविती ॥७६॥

हो कां आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । हेही ते सरोवरीं असती ।
परी कमळामोद नेणती । ते क्रीडती कमळातळीं ॥७७॥

ऐसिया भोळ्या भक्तांसी । तूं तारिसी हृषीकेशी ।
एवं जे जे लागले भक्तीसी । अपावो त्यांसी असेना ॥७८॥

भावें करितां तुझें भजन । तूं भावार्थें होशी प्रसन्न ।
तुझ्या प्रसन्नता तुझे चरण । स्वानंद पूर्ण वर्षती ॥७९॥

तूं विश्वमूर्ती विश्वेश्वरु । तूं ब्रह्मादिकांचा ईश्वरु ।
तुझा जाहलिया अभय करु । भक्तां भवभारु स्पर्शेना ॥८०॥

तुझी भक्ति तें त्यांचें सत्कर्म । तुझा भाव तो त्यांचा स्वधर्म ।
तुज नैवेद्य अर्पणें उत्तम । तोचि याग परम भक्तांचा ॥८१॥

नित्य स्मरणें तुझें नाम । हाचि भक्तांचा जपसंभ्रम ।
तुझें कीर्तन मनोरम । ते समाधि परम भक्तांची ॥८२॥

एवं भक्त करिती जें जें कर्म । तें तें तूं होसी पुरुषोत्तम ।
ज्यासी तूं तुष्टसी मेघश्याम । त्यासी भवभ्रम स्पर्शेना ॥८३॥

यापरी भजनमुखें । भक्त तारिसी निजात्मसुखें ।
तेणें सुखाचेनि हरिखें । अतिसंतोखें डुल्लसी ॥८४॥

एवं अनपेक्षित भक्तजन । तूं निजसुखें करिसी पूर्ण ।
तुज न रिघती जे शरण । ते मायेनें जाण मोहिले ॥८५॥

जे तुझ्या चरणांसी विमुख । ते स्वप्नींही न देखती सुख ।
चढतेंवाढतें भोगिती दुःख । मायेनें मूर्ख ते केले ॥८६॥

त्यजूनि तुझें चरणध्यान । करितां योगयागक्रिया साधन ।
तें तें साधकां होय बंधन । खवळे अभिमान ज्ञातृत्वें ॥८७॥

’त्वन्माययाऽमी विहता न मानिनः’ हाचि श्लोकींचा अंतींचा चरण ।
उपक्रमोनियां आपण । पंडितांचा ज्ञानाभिमान । अभक्तपण प्रकाशी ॥८८॥

आम्ही ज्ञाते आम्ही योगी । आम्ही प्रवर्तक कर्ममार्गीं ।
आम्ही श्रोत्रिय पवित्र जगीं । आमुची मागी अतिशुद्ध ॥८९॥

लोक केवळ अज्ञान । तैसे आम्ही नव्हों आपण ।
आमचें वचन प्रमाण । सर्वार्थी जाण सर्वांशीं ॥९०॥

आम्ही ज्ञाते हें मानूनि दृढ । ज्ञानाभिमानें केले मूढ ।
पांडित्यें होऊनि गर्वारुढ । दुःख दुर्वाड भोगिती ॥९१॥

अभिमानाऐसा वैरी । आन नाहीं संसारीं ।
तो हा ज्ञानाभिमानेंकरीं । घाली दुस्तरीं सज्ञाना ॥९२॥

असो हे अभक्तांची कथा । जे चुकले भक्तिपंथा ।
यालागीं नानापरींच्या व्यथा । देहअहंता सोसिती ॥९३॥

जिंहीं भक्तीसी विकूनि चित्त । जाहले अनन्यशरणागत ।
त्यांसी तारिता तूं जगन्नाथ । निजसुखें निजभक्त नांदविसी ॥९४॥

तुझे जे कां भक्तजन । जिंहीं भक्तीसी विकला प्राण ।
त्यासी न मागतां ब्रह्मज्ञान । सहजें जाण ठसावे ॥९५॥

तुझें करितां निजभजन । भक्तांसी कदा न बाधी विघ्न ।
सुखें होती सुखसंपन्न । हें नवल कोण गोविंदा ॥९६॥

जे तुज अनन्यशरण । तूं सर्वदा त्यांअधीन ।
तेचि अर्थींचें निरुपण । उद्धव आपण सांगत ॥९७॥

किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो, दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् ।
यो रोचयन् सहमृगैः स्वयमीश्वराणां, श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥४॥

विघ्न न बाधी तुझ्या भक्तांसी । हें नवल नव्हे हृषीकेशी ।
तूं भुलोनि भक्तप्रेमासी । भक्ताधीन होसी सर्वदा ॥९८॥

होऊनि निजदासाधीन । मध्यरात्रीं पुरविसी अन्न ।
शेखीं तुज न मिळे भोजन । भुकेल्या पान भाजीचें ॥९९॥

उभय सेनेचे देव्हडीं । शस्त्रें सुटतां अति कडाडीं ।
तेथ सोसिसी रथाची वोढी । शेखीं रथींचीं घोडीं तूं धुशी ॥१००॥

तुझा मुकुट नाकळे वेदासी । तेथ भक्तांचा चाबुक खोंविसी ।
देखतां सकळिकां रायासी । रणीं घोडे धुसी निजांगें ॥१॥

वागोरे धरोनि दांतीं । चारी घोडे चहूं हातीं ।
धुतां न लाजसी श्रीपती । भक्ताधीन निश्चितीं तूं ऐसा ॥२॥

बंदीहुनी सोडविलें ज्यासी। तो उग्रसेन स्वामी करिसी ।
उच्छिष्टें धर्माघरींचीं काढिसी । शेखीं गायी राखिसी नंदाच्या ॥३॥

असो ते थोरांची थोर मात । तूंचि मिळोनि गोवळाआंत ।
उभउभ्यां खासी त्यांचा भात । छंदें नाचत त्यांचेनी ॥४॥

न म्हणसी सोवळें ओवळें । प्रत्यक्ष केवळ गोवळे ।
उनकेनि उच्छिष्टकवळें । स्वानंदमेळें डुल्लसी ॥५॥

द्रौपदीचिये अतिसांकडीं । नेसतीं जाहलासि तूं लुगडीं ।
गोपिकांचिया निजआवडीं । तूं कडोविकडी नाचसी ॥६॥

पूर्णकलश नेतां पाहीं । कांटा मोडला गोपीचे पायीं ।
तो पाय धरुनि हातीं दोंही । तूं कांटा लवलाहीं काढिसी ॥७॥

खांदीं वाहिलें दुर्वासासी । द्वारपाळ तूं बळीपाशीं ।
ऐसा भक्ताधीन तूं होसी । वचनें वर्तसी दासांच्या ॥८॥

देवा तूं ऐसें म्हणसी । ’गोवळत्व सत्य मानिसी’ ।
तें तुज न घडे हृषीकेशी । तूं पूज्य होसी सुरनरां ॥९॥

(पूर्वश्लोकींचें पद) ’श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥’
इंद्र चंद्र आणि महेंद्र । ब्रह्मा बृहस्पति आणि शंकर।
ऐसे पूज्य जे कां ईश्वर । तेही तुझे किंकर श्रीकृष्णा ॥११०॥

तुझे आसनाचे पादपीठीं । त्यांच्या मुकुटमणियांच्या कोटी ।
घर्षणीं झणत्कार उठी । नमस्कार दाटी सुरवरां ॥११॥

तुझी आज्ञा न मानितां । ब्रह्मादिकांचिया माथां ।
साटु वाजे जी सर्वथा । मा इतरांची कथा ते कोण ॥१२॥

तुझे आज्ञेभेणें जाण । वायु वागवी नेमस्त प्राण ।
सूर्य चालवी दिनमान । तुझे आज्ञेभेण गोविंदा ॥१३॥

तुझे आज्ञेचे भयभागीं । समुद्र मर्यादा नुल्लंघी ।
तुझ्या आज्ञेच्या नियोगी। वर्षिजे मेघीं जळ काळीं ॥१४॥

तुझे आज्ञेची अगाध थोरी । स्वयें मृत्यु वंदी शिरीं ।
तोही स्वकाळें प्रळयो करी । आज्ञेबाहेरी कदा न निघे ॥१५॥

आशंका ॥ ’मी तंव नंदाचा खिल्लारी। उग्रसेनाची सेवा करीं ।
माझी हे एवढी थोरी । मिथ्या’ मुरारी म्हणशील ॥१६॥

तुवां पाडूनि काळाचे दांत । गुरुपुत्र आणिला एथ।
इंद्र केला मानहत । गोकुळीं अद्भुत वर्षतां ॥१७॥

इतरांची गोठी कायशी। होऊनि वत्सें वत्सपांसीं ।
वेड लाविलें विधात्यासी । शेखीं गोवळ होसी नंदाचा ॥१८॥

बाणकैवारा लागुनी । शिव आला अतिकोपोनी ।
तो त्वां जिंकिला अर्धक्षणीं । शार्ङगपाणी ईश्वरेश्वरा ॥१९॥

तुझी भेटी घ्यावयाकारणें । उत्कंठा वाहिजे नारायणें ।
ब्राह्मण अपत्यद्वारा तेणें । तुझी भेटी वांछिणें सर्वदा ॥१२०॥

तूं भक्तकाजपंचानन। सत्य करावया अर्जुन ।
क्षीरसागरीं रिघोनि जाण । कृष्णनारायण भेटले ॥२१॥

दोंहीचे भेटीची परवडी । संत जाणती निजआवडीं ।
दोघां मिठी पडली गाढी । निजात्मगोडी अभिन्न ॥२२॥

कृष्णीं विराला नारायण । कीं नारायणामाजीं श्रीकृष्ण ।
दोघां नाहीं दोनीपण । स्वरुप परिपूर्ण एकत्वें ॥२३॥

तेथ अर्जुनासी जाहली व्यथा । थित्या अंतरलों कृष्णनाथा ।
तंव शेषशयनीं होय देखता । नारायणता श्रीकृष्णीं ॥२४॥

तो तूं भक्तकाजकैवारी । लीलाविग्रही अवतारधारी ।
अवतार धरिसी नानापरी । दीनोद्धारी श्रीकृष्णा ॥२५॥

यापरी गा हृषीकेशी । अगाध महिमा तुझेपाशीं ।
येचि अवतारीं आम्हांसी । प्रतीती निश्चयेंसी पैं आली ॥२६॥

अखंड ऐश्वर्याची स्थिती । अनावृत ज्ञानस्फूर्ती ।
अद्वयानंदा नाहीं च्युती । ’अच्युत’ निश्चितीं या नांव ॥२७॥

ऐसा तूं अनंत अपरंपार । नियंत्या ईश्वराचा ईश्वर ।
तरी तुं भक्तकरुणाकर । तोही प्रकार अवधारीं ॥२८॥

(पूर्वश्लोकींचा चरण) ’यो रोचयन् सहमृगैः स्वयमीश्वराणाम् ॥’
देवां दुर्लभ जो नमस्कारा । तो तूं रिसां आणि वानरां ।
खेंव देसी रामचंद्रा । लीलावताराचेनि नटनाट्यें ॥२९॥

तुवां बोलावें कृपा करुनी । यालागीं वेद तिष्ठे सावधानीं ।
तो तूं वानरांच्या कानीं । गुज आळोंचूनी सांगशी ॥१३०॥

तुझें ज्ञान न कळे वेदशास्त्रां । तो तूं विचार पुससी वानरां ।
अनुसरोनि त्यांच्या मंत्रा । उपायद्वारा वर्तसी ॥३१॥

यज्ञींचीं अवदानें प्रांजळें । कदा न घेसी यज्ञकाळें।
तो तूं वानरांचीं वनफळें । खासी कृपाबळें सप्रेम ॥३२॥

ऐसें भक्तांचें निजप्रेम । तूं प्रतिपाळिसी मेघश्याम ।
त्या तुजमाजीं नाहीं विषम । तूं आत्माराम जगाचा ॥३३॥

’एतदशेषबंधो’ तूं अंतर्यामीं निजसखा । परमात्मा हृदयस्थ देखा ।
तुजमाजीं भूतां भौतिकां । भिन्न आवांका असेना ॥३४॥

तूं जडातें चेतविता । मुढातें ज्ञानदाता ।
सकळ जीवां आनंदवता । तुझिया चित्सत्ता जग नांदे ॥३५॥

मातापित्यांचें सख्यत्व देखा । तो प्रपंचयुक्त आवांका ।
तूं हृदयस्थ निजसखा । सकळ लोकां सुखदाता ॥३६॥

ऐसा तूं सर्वांचा हृदयस्थ । सर्ववंद्यत्वें अतिसमर्थ ।
जाणसी हृदयींचा वृत्तांत । स्वामी कृपावंत दीनांचा ॥३७॥

यापरी गा हृषीकेशी । दीनदयाळू निजभक्तांसी ।
ऐशिया सांडूनि स्वामीसी । कोण धनांधासी भजेल ॥३८॥

तं त्वाऽखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां, सर्वार्थदं स्वकृतविद्विसृजेत को नु ।
को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनुभूत्यै, किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः ॥५॥

विधाता आणि हरि हर । हे मायागुणीं गुणावतार ।
तूं मायानियंता ईश्वर । भक्तकरुणाकर सुखदाता ॥३९॥

त्या तुझी करितां नि भक्ती । चारी पुरुषार्थ चारी मुक्ती ।
भक्तांसी लोटांगणीं येती । एवढी अर्थप्राप्ती निजभक्तां ॥१४०॥

निजभक्तांचें मनोगत । तूं सर्वज्ञ जाणता भगवंत ।
भक्तहृदयींचें हृद्गत । जाणोनि सर्वार्थ तूं देसी ॥४१॥

भावार्थाचें भोक्तेपण । जाणता तूं एक श्रीकृष्ण ।
तुजवेगळें हें लक्षण । आणिका जाण कळेना ॥४२॥

ऐसा स्वामी तूं उत्तमोत्तम । तुझेनि साधकां सुख परम ।
आणिक नाहीं तुजसम । तूं स्वामी पुरुषोत्तम सर्वांचा ॥४३॥

तूं सर्वांचा स्वामी होसी । परी कृपाळु निजभक्तांसी ।
अग्निविषादि नाना बाधेंसीं । तुवां ’प्रर्हासदासी’ रक्षिलें ॥४४॥

तुज भक्तांची कृपा प्रबळ । उत्तानचरणाचें तानें बाळ ।
करोनियां वैराग्यशीळ । ’ध्रुवासी’ अढळ तुवां केलें ॥४५॥

शत्रुबंधु ’विभीषण’ । तुज झाला अनन्यशरण ।
त्याचे कृपेस्तव जाण । सकुळीं रावण उद्धरिला ॥४६॥

छळूनि बांधिलें ’बळीसी’ । शेखीं कृपा उपजली कैसी ।
त्याचे द्वारीं द्वारपाळ होसी । निजलाजेसी सांडूनि ॥४७॥

ऐशी भक्तकृपा तुजपाशीं । भक्तहृद्गत तूं जाणसी ।
ऐशा सांडूनि निजस्वामीसी । कोण धनांधांसी सेवील ॥४८॥

देहेंद्रियां जें सुख भासे । तें तुझेनि सुखलेशें ।
तो तूं सकळसुखसमावेशें । प्रसन्न अनायासें निजभक्तां ॥४९॥

साधु जाणती तुझा महिमा । तूं ज्ञानियांचा अभेद आत्मा।
भक्तप्रिय पुरुषोत्तमा । तुझा सुखाचा प्रेमा अप्रमेय ॥१५०॥

तुझे सेवेचिया संतोखें । भक्त सुखावले निजसुखें ।
त्यांसी देहद्वंद्वजन्मदुःखें । स्वप्नींही संमुखें कदा नव्हती ॥५१॥

तुझ्या भजनसुखें तुझे भक्त । विषयीं होऊनि विरक्त ।
ते राज्य समुद्रवलयांकित । थुंकोनि सांडित तुच्छत्वें ॥५२॥

सकळभोगवैभवेंसीं । स्वर्ग आलिया भक्तांपाशीं ।
ते उपेक्षिती तयासी । जेवीं राजहंसीं थिल्लर ॥५३॥

जे विनटले भजनाच्या ठायीं । ते तूं सुखरुप करिसी पाहीं ।
देहीं असतांचि विदेही । सर्वा ठायीं समसाम्यें ॥५४॥

ऐसा स्वामी तूं हृषीकेशी । सदा संतुष्ट निजभक्तांसीं ।
कठिणत्व नाहीं सेवेसी । कैसें म्हणसी तें ऐक ॥५५॥

जाणें न लगे परदेशासी । आणि अनवसरु नाहीं सेवेसी ।
भक्तांनिकट अहर्निशीं । तूं हृदयनिवासी निजात्मा ॥५६॥

सेवेलागीं न लगे धन । शरीरकष्ट न लगती जाण ।
तुझ्या चरणीं ठेविल्या मन । तूं स्वानंदघन तुष्टसी ॥५७॥

तूं तुष्टोनि करिशी ऐसें । सांडविसी प्रपंचाचें पिसें ।
त्रिगुणेंसीं त्रिपुटी नासे । अनायासें मिथ्यात्वें ॥५८॥

ऐसा तूं सुसेव्य आणि कृपाळू । निजस्वामी तूं दीनदयाळू ।
तुझी सेवा सांडी तो बरळू । मूर्ख केवलू अतिमंद ॥५९॥

निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार ।
तुझे सेवेसी विमुख नर । ते परमपामर अभाग्य ॥१६०॥

तुझी सेवा सुखरुप केवळ । तीस उपेक्षूनियां बरळ ।
विषयांचे विषकल्लोळ । जे सर्वकाळ वांछिती ॥६१॥

ज्या विषयांचा विषलेश । थित्या निजसुखा करी नाश ।
जन्ममरणांचा विलास । दुःख असोस भोगवी ॥६२॥

त्या विषयांचे विषयदाते । इंद्र-महींद्र कृपणचित्तें ।
त्यांसी भजती जे विषयस्वार्थे । तेही निश्चितें अभाग्य ॥६३॥

तुझिया कृपा तुझे भक्त । सुखसंपन्न अतिसमर्थ ।
संसारीं असोनि विरक्त । हें नवल एथ नव्हे देवा ॥६४॥

तुझें चरणरज जे सेविती । पृथुजनकादि नृपती ।
त्यासी इंद्रादिक वंदिती । पायां लागती ऋद्धिसिद्धी ॥६५॥

आकल्प करितां तपःस्थिति । ज्या सिद्धींची नव्हे प्राप्ती ।
त्या सिद्धी भक्तां शरण येती । ऐसी श्रेष्ठ भक्ति पैं तुझी ॥६६॥

आणिक साधनें न करितां । तुझे भजनीं ठेविल्या चित्ता ।
सर्व सिद्धी होती शरणागता । स्वभावतां भक्तांसी ॥६७॥

यापरी तुझे उपकार । भक्तांप्रति घडले अपार ।
त्यासी तैंचि घडे प्रत्युपकार । हरिचरणीं साचार जैं स्वयें विरे ॥६८॥

तेंचि विरालेंपण ऐसें । जेवीं प्रतिंबिंब बिंबीं प्रवेशे ।
कां घटकाशींचेनि आकाशें । होईजे जैसें महदाकाश ॥६९॥

ऐसें तुजमाजीं न विरतां । प्रत्युपकार न येत हाता ।
जो पुरवी सर्व स्वार्था । त्यासी विसरतां अधःपातु ॥१७०॥

नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश, ब्रह्मायुषाऽपि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः ।
योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्नाचार्यचैत्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥६॥

तुजमाजीं न विरतां साचार । ब्रह्मायु होऊनियां नर ।
योगयागें शिणतां अपार । प्रत्युपकार कदा न घडे ॥७१॥

असो सज्ञान ज्ञाते जन । करितां नानाविध साधन ।
तुझिया उपकारा उत्तीर्ण । अणुप्रमाण कदा नव्हती ॥७२॥

तो उपकार कोण म्हणसी । निजभक्तांच्या कल्मषांसी ।
सबाह्याभ्यंतर निर्दळिसी । उभयरुपेंसीं कृपाळुवा ॥७३॥

अंतरीं अंतर्यामीरुपें । बाह्य सद्गुरुस्वरुपें ।
भक्तांचीं सबाह्य पापें। सहित संकल्पें निर्दळिसी ॥७४॥

अंतर्यामी आणि सद्गुरु । उभयरुपें तूं करुणाकरु।
निरसूनि भक्तभवभारु । निजनिर्धारु धरविसी ॥७५॥

निजनिर्धाराचें लक्षण । सहजें हारपे मीतूंपण ।
स्वयें विरे देहाभिमान । जन्मजरामरण मावळे ॥७६॥

गेलिया जन्मजरामरण । सहजें होती आनंदघन ।
ऐसे तुझिया कृपें जाण । उपकारें पूर्ण निजभक्त ॥७७॥

ऐसी आपुली स्वरुपस्थिती । भक्तां अर्पिसी कृपामूर्ती ।
तो तूं निजस्वामी श्रीपती । पूज्य त्रिजगतीं त्रिदशांसी ॥७८॥

ऐसे तुझेनि निजप्रसादें । भक्त सुखी जाहले स्वानंदेम ।
ते उरलेनि प्रारब्धें । सदा स्वानंदबोधें वर्तती ॥७९॥

ते देहीं असोनि विदेही । कर्म करुनि अकर्ते पाहीं ।
ऐसे उपकार भक्तांच्या ठायीं । ते कैसेनि उतरायी होतील ॥१८०॥

तुज केवीं होइजे उत्तीर्ण । तुझेनि मनासी मनपण ।
तुझेनि बुद्धीसी निश्चयो जाण । इंद्रियां स्फुरण तुझेनी ॥८१॥

निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार ।
नीच नवे तुझे उपकार । उत्तीर्ण नर कदा नव्हती ॥८२॥

जें जें करावें साधन । तें सिद्धी पावे तुझे कृपेन ।
त्या तुज उत्तीर्णपण । सर्वथा जाण असेना ॥८३॥

यापरी करुनि उपकार । तुवां उद्धरिले थोरथोर ।
आतां सुगमोपायें भवसागर । तरती भोळे नर तें सांग ॥८४॥

सुगमोपायें स्वरुपप्राप्ती । भाळेभोळे जन पावती ।
तैसा उपाय श्रीपती । कृपामूर्ति सांगावा ॥८५॥

तूं गेलिया निजधामा । दीन तरावया मेघश्यामा ।
सुगम उपायाचा महिमा । पुरुषोत्तमा मज सांग ॥८६॥

म्हणोनि घातिलें लोटांगण । मस्तकीं धरिले श्रीचरण ।
तरावया दीन जन । सुगम साधन सांगिजे ॥८७॥

उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । अबळें उद्धरावया निश्चितीं ।
त्याचेनि धर्में त्रिजगती । त्यासी कृपामूर्ति तुष्टला ॥८८॥

उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । तेणें सुखावला शुकही चित्तीं ।
उल्लासोनि स्वानंदस्थिती । म्हणे परीक्षिती सावध ॥८९॥

सुगम उपायस्थितीं । तरावया त्रिजगती ।
उद्धवें विनविला श्रीपती । त्यासी कृपामूर्ति तुष्टला ॥१९०॥

संसारतरणोपायबीज । ब्रह्मप्राप्तीचें ब्रह्मगुज ।
सुगमें साधे सहज निज । तें अधोक्षज सांगेल ॥९१॥

अबळें उद्धरावया निश्चितीं । उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती ।
त्याचेनि धर्में त्रिजगती । सुगमस्थितीं तरेल ॥९२॥

निजधामा गेलिया श्रीकृष्णनाथ । दीनें तरावया समस्त ।
उद्धवें सेतु बांधिला एथ । ब्रह्मप्राप्त्यतर्थ प्रश्नोक्तीं ॥९३॥

उद्धवें प्रार्थूनि श्रीकृष्ण । उद्धरावया दीन जन ।
ब्रह्मप्राप्तीची पव्हे जाण । सुगम संपूर्ण घातली ॥९४॥

एवं उद्धवप्रश्नस्थितीं । शुक सुखावे वचनोक्तीं ।
तेंचि परीक्षितीप्रती । सुनिश्चितीं सांगत ॥९५॥

श्रीशुक उवाच - इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा, पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।
गृहीतशक्तित्रय ईश्वरेश्वरो, जगाद सप्रेममनोहरस्मितः ॥७॥

जो ज्ञानियांचा शिरोमणी । जो ब्रह्मचार्यां मुकुटमणी ।
जो योगियांमाजीं अग्रगणी । जो सिद्धासनीं वंदिजे ॥९६॥

जो ब्रह्मज्ञानाचा निजनिधी । जो स्वानंदबोधाचा उदधी ।
जो भूतदयेचा क्षीराब्धी । तो शुक स्वबोधीं बोलत ॥९७॥

पांडवकुळीं उदारकीर्ती । कौरवकुळीं तुझेनि भक्ती ।
धर्मस्थापक त्रिजगतीं । ऐक परीक्षिति सभाग्या ॥९८॥

जग जें भासे विचित्रपणें । तें जयाचें लीलाखेळणें ।
खेळणेंही स्वयें होणें । शेखीं अलिप्तपणें खेळवी ॥९९॥

विचित्र भासे जग जाण । ज्याचेनि अंगें क्रीडे संपूर्ण ।
जग ज्याचें क्रीडास्थान । जगा जगपण ज्याचेनि ॥२००॥

ऐसा ’जगत्क्रीडनक’ श्रीकृष्ण । जो ईश्वराचा ईश्वर आपण ।
मायादि तिन्ही गुण । ज्याचेनि पूर्ण प्रकाशती ॥१॥

मायागुणीं गुणावतार । जे उत्पत्तिस्थितिक्षयकर ।
ब्रह्मा आणि हरि हर । तेही आज्ञाधर जयाचे ॥२॥

ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । उद्धवें सप्रेम विनंती ।
केली अतिविनीतस्थितीं । तेणें श्रीपति तुष्टला ॥३॥

बहुतीं प्रार्थिला श्रीकृष्ण । तो आपुलाल्या कार्यार्थ जाण ।
उद्धवें केला विनीत प्रश्न । जगदुद्धरण उपकारी ॥४॥

उद्धवाचिया प्रश्नोक्तीं । तोषोनि तुष्टला श्रीपती ।
सुगमोपायें ब्रह्मप्राप्ती । ते साधनस्थिती सांगेल ॥५॥

भाळेभोळे सात्त्विक जन । सवेग पावती समाधान ।
तो उद्धवप्रश्नें श्रीकृष्ण । सोपें ब्रह्मज्ञान सांगत ॥६॥

ज्ञानमार्गीचे कापडी । जीवें सर्वस्वें घालूनि उडी ।
उद्धवप्रश्नाचे आवडीं । ब्रह्म जोडे जोडी सुगमत्वें ॥७॥

लेऊनियां मोहममतेची बेडी । जे पडिले अभिमानबांदवडीं ।
उनकीही सुटका धडफुडी । उद्धवें गाढी चिंतिली ॥८॥

उद्धवाचें भाग्य थोर । प्रश्न केला जगदुपकार ।
तेणें तुष्टला शार्ङगधर । अतिसादर बोलत ॥९॥

दीनोद्धाराचा प्रश्न । उद्धवें केला अतिगहन ।
तेणें संतोषोनि श्रीकृष्ण । हास्यवदन बोलत ॥२१०॥

कृष्णवदन अतिसुंदर । तेंही हास्ययुक्त मनोहर ।
अतिउल्हासें शार्ङगधर । गिरा गंभीर बोलत ॥११॥

श्रीभगवानुवाच - हन्त ते कथयिष्यामि, मम धर्मान् सुमङगलान् ।
यान् श्रद्धयाचरन्मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥८॥

जो प्रणवाचें सोलींव सार । जो ज्ञानाचें निजजिव्हार ।
जो चैतन्याचा चमत्कार । जो परात्पर परादिकां ॥१२॥

तो मेघगंभीर गर्जोनी । स्वानंदें बोले शार्ङगपाणी ।
म्हणे उद्धवा तुझी धन्य धन्य वाणी । तुझ्या प्रश्नीं मी निवालों ॥१३॥

बाळ्याभोळ्या ब्रह्मप्राप्ती । पावावया सुगमस्थितीं ।
ये अर्थीं दाटुगी माझी भक्ती । तिसी मी श्रीपती सदा वश्य ॥१४॥

माझें करितां अनन्य भजन । मी सर्वथा भक्ताधीन ।
तेथ जाती गोत ज्ञातेपण । उंच नीच वर्ण मी न म्हणें ॥१५॥

जेणें घडे भजन परम । ते सांगेन भागवतधर्म ।
जेणें निरसे कर्माकर्म । मरणजन्मच्छेदक ॥१६॥

जे धर्म स्वयें आचरितां । समूळ उन्मळी भवव्यथा ।
ज्या धर्मांच्या स्वभावतां । सुखसंपन्नता साधकां ॥१७॥

जे स्वयें धर्म स्तवितां । निरसी असत्यादि दोषकथा ।
जे धर्म सादरें ऐकतां । विषयावस्था निर्दळी ॥१८॥

माझे धर्म अतिसुमंगळ । दोषदाहक कलिमळ ।
मंगळांचेंही परम मंगळ । भजन केवळ पैं माझें ॥१९॥

श्रद्धेनें आचरतां माझे धर्म । माझ्या निजरुपीं उपजे प्रेम ।
तेणें हारपे भवभ्रम । मरणजन्म असेना ॥२२०॥

जो मृत्यु ब्रह्मयाचा ग्रास करी । हरिहरांतें मृत्यु मारी ।
मृत्यु दुर्जय संसारीं । सुरासुरीं कांपिजे ॥२१॥

त्या मृत्यूचें खणोनि खत । पाडूनि कळिकाळाचे दांत ।
अद्वयभजनें माझे भक्त । सुखें नांदत संसारीं ॥२२॥

जेणें निवारे दुर्जय मरण । ऐसें भजन म्हणसी कोण ।
ऐक त्याचेंही लक्षण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥२३॥

उद्धवा तूं माझा निजसखा । यालागीं निजभजन आवांका ।
आरंभूनि पूर्वपीठिका । संक्षेपें देखा सांगेन ॥२४॥

कोटिशस्त्रें रुपल्या पाहें । तरी शूर वांचला राहे ।
तोचि वर्मीचेनि एके घायें । मरण लाहे तत्काळ ॥२५॥

तेवीं करितां नानासाधन । अनिवार्य जन्ममरण ।
त्यासी माझें हें संक्षेपभजन । समूळ जाण निर्दळी ॥२६॥

कृष्ण घनश्याम महाघन । उद्धवचातकालागी जाण ।
वर्षला स्वानंदजीवन । तेणें त्रिभुवन सुखी होये ॥२७॥

लोटलिया वर्षाकाळ । शारदीचें निर्मळ जळ ।
तेवीं सुखाचे सुखकल्लोळ । भजनें प्रबळ एकुणतिसावा ॥२८॥

एकादशाचिया अंतीं । सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती ।
तदर्थीं उत्तमोत्तम भक्ति । स्वमुखें श्रीपति सांगत ॥२९॥

कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि, मदर्थं शनकैः स्मरन् ।
मय्यर्पितमनश्चित्तो, मद्धर्माऽऽत्ममनोरतिः ॥९॥

देशाचारें कुलाचारें प्राप्त । वृद्धाचारादि जें एथ ।
जें कां वेदोक्त नित्यनैमित्य । ’कर्में’ समस्त या नांव ॥२३०॥

माझेनि उद्देशें कर्म जें एथ । या नांव ’साधारण-मदर्थ’ ।
कर्मा सबाह्य जे मज देखत । ’मुख्यत्वें मदर्थ’ आयास न करितां ॥३१॥

कर्माआदि मी कर्मकर्ता । कर्मीं कर्मसिद्धीचा मी दाता ।
कर्मी कर्माचा मी फळभोक्ता । या नांव ’कृष्णार्पणता’ कर्माची ॥३२॥

सहसा ऐसें नव्हे मन । तैं हें शनैःशनैः अनुसंधान ।
अखंड करितां आपण । स्वरुपीं प्रवीण मन होय ॥३४॥

मनासी नावडे अनुसंधान । तैं करावें माझें स्मरण ।
माझेनि स्मरणें मन जाण । धरी अनुसंधान मद्भजनीं ॥३५॥

भजन अभ्यास परवडी । मनासी लागे निजात्मगोडी ।
तेथें बुद्धि निश्चयेंसीं दे बुडी । देह अहंता सोडी अभिमान ॥३६॥

माझ्या स्वरुपावेगळें कांहीं । मनासी निघावया वाडी नाहीं ।
ऐसें मन जडे माझ्या ठायीं । ’मदर्पण’ पाहीं या नांव ॥३७॥

ऐसें मद्रूपीं निमग्न मन । तरी आवडे माझें भजन ।
माझिया भक्तीस्तव जाण । परम पावन मद्भक्त ॥३८॥

म्हणसी विषयनिष्ठ मन । कदा न धरी अनुसंधान ।
तेचि अर्थींचा उपाय पूर्ण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥३९॥

देशान्पुण्यान् संश्रयेत, मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।
देवासुरमनुष्येषु, मद्भक्ताचरितानि च ॥१०॥

देश पावन कुरुक्षेत्र । अयोध्या देश अतिपवित्र ।
गंगायमुनेचें उभयतीर । पवित्र अपार अर्बुदाचळ ॥२४०॥

कलापग्राम नंदिग्राम । पावन देश बदरिकाश्रम ।
पंचवटी श्रीरामाश्रम । पावन परम गौतमीतट ॥४१॥

जेथ लागले श्रीरामचरण । पावन देश दण्डकारण्य ।
मथुरा गोकुळ वृंदावन । परम पावन ब्रह्मगिरी ॥४२॥

पावन पांडुरंगक्षिती । जे कां दक्षिणद्वारावती ।
जेथ विराजे विठ्ठलमूर्ती । नामें गर्जती पंढरी ॥४३॥

निर्दळी सकळ पापासी । पंचक्रोशी जे कां काशी ।
पुण्य देश वाराणसी । साधकांसी अतिसाह्य ॥४४॥

पुण्य सरिता जेथ वाहती । तेही साधकां पावन क्षिती ।
गंगा यमुना सरस्वती । साबरमती वैतरणी ॥४५॥

गंडकी नर्मदा तपती । गोदावरी भीमरथी ।
कृष्णा वेण्या तुंगा गोमती । पावन क्षिती श्रीशैल ॥४६॥

कावेरीचें उभय तीर । पवित्र क्षिती चिदंबर ।
सरिता प्रतीची पवित्र । जिचेनि जळें नर पावन ॥४७॥

कृतमाला पयस्विनी । अतिपवित्र ताम्रपर्णी ।
पवित्र क्षिती नैमिषारण्यीं । साधकांलागोनि सुसेव्य ॥४८॥

असो हें पवित्रतेचें महिमान । पावना पावन आहे आन ।
जेथें वसले भक्त सज्जन । तो देश पावन सर्वार्थीं ॥४९॥

जे गांवीं वसती माझे भक्त । तत्संगें तो गांव पुनीत ।
जे देशीं वसले साधुसंत । तो देश पुनीत त्यांचेनी ॥२५०॥

भक्तांचा वारा लागे जिकडे । अतिपवित्रता होय तिकडे ।
ते सत्संगती ज्यांसी घडे । पवित्रता जोडे तयांसी ॥५१॥

चंदनाचे संगतीवरी । सुवास होती आरीबोरी ।
त्यांतें देवद्विज वंदिती शिरीं । तेवीं साधकां करी सत्संग ॥५२॥

जें केवळ काष्ठ कोरडें । संगें मोल पावलें गाढें ।
उसकी श्रीमंतां चाड पडे । मस्तकीं चढे हरिहरांच्या ॥५३॥

जैं निजभाग्याची संपत्ती । तैंचि जोडे संत्संगती ।
सत्संगें पावन होती । जाण निश्चितीं साधक ॥५४॥

माझे स्वरुपीं ज्यांचें चित्त । अखंड जडलें भजनयुक्त ।
त्यांसीच बोलिजे ’मद्भक्त’ । तेचि संत सज्जन ॥५५॥

माझे भक्तांचें आचरित । सुर नर असुर वंदित ।
साधकींही तेंचि एथ । स्वयें निश्चित साधावें ॥५६॥

श्रेष्ठ विनटले जे भक्तीसी । नारद प्रर्हा द अंबरीषी ।
तेचि भक्ति अहर्निशीं । साधकीं सद्भावेंसी साधावी ॥५७॥

पृथक् सत्रेण वा मह्यं, पर्वयात्रामहोत्सवान् ।
कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः ॥११॥

वार्षिकी यात्रा पर्वपूजा । भावें अर्पावी अधोक्षजा ।
छत्रचामरादि वोजा । गरुडध्वजांकित चिह्नीं ॥५८॥

ऐशिया महाराजविभूती । देवासी अर्पाव्या श्रद्धास्थितीं ।
भजनालागीं अहोराती । उल्हास चित्तीं अनिवार ॥५९॥

अश्वगजादिआरोहण । शेषशयन गरुडासन ।
महामहोत्सव नरयान । रथोत्सव जाण करावा ॥२६०॥

टाळ घोळ निशाण भेरी । शंख मृदंग मंगल तुरीं ।
नाद न समाय अंबरीं । जयजयकारीं गर्जावें ॥६१॥

तेथ गीतनृत्यपवाडे । कीर्तन करावें वाडेंकोडें ।
हुंबरीं आखरीं बागडें । देवापुढें करावें ॥६२॥

तोंड करुनि वांकुडें । वांकुली दावावी देवाकडे ।
वर्णावे देवाचे पवाडे । रंगापुढें गर्जत ॥६३॥

गोपाळकाल्याचा विन्यास । रासक्रीडेचा उल्हास ।
गोपाळवेषाचा विलास । मनोहर वेष दावावा ॥६४॥

दावावी मालखडयांची परी । झोंबी घ्यावी नानाकुसरी ।
दंडीं मुडपीं उरीं शिरीं । परस्परीं हाणत ॥६५॥

मल्लविद्येच्या आसुडीं । थडक हाणोनियां गाढी।
माळमर्दना परवडी । रंगीं गुढी उभवावी ॥६६॥

कुवलयापीड उन्मत्त । त्याचे उपटोनि गजदंत ।
गोपाळवेषें डुल्लत । रंगाआंत मिरवावें ॥६७॥

वानावी देवाची वाढीव । करावी देवाची भाटीव ।
ऐसे दावूनि हावभाव । महामहोत्सव करावा ॥६८॥

असल्या सामर्थ्यवैभव । स्वयें करावे सकळ उत्सव ।
ना तरी मिळोनियां सर्व । महामहोत्सव करावे ॥६९॥

ऐशिया अनन्य आवडीं । भजन करितां चढोवढी ।
माझिया भक्तीची लागली गोडी । जोडिलें जोडी हरिप्रेम ॥२७०॥

सप्रेम भक्ती करितां जाण ।तेणें मी भक्तांसी तुष्टमान ।
माझें अंतरंगभजन । मद्भक्त आपण स्वयें लाहे ॥७१॥

’अंतरंगभक्ति’ म्हणसी कोण । तें भक्तीचें निजलक्षण ।
उद्धवाप्रति श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥७२॥

मामेव सर्वभूतेषु, बहिरन्तरपावृतम् ।
ईक्षेतात्मनि चात्मानं, यथा खममलाशयः ॥१२॥

भावें करिता माझी भक्ती । शुद्ध होय चित्तवृत्ती ।
तेणें आत्मदृष्टीची स्थिति । गुरुकृपा पावती मद्भक्त ॥७३॥

पाहतां निजात्मदृष्टीवरी । मीचि सर्व भूतांच्या अंतरीं ।
अंतरींचा हा निर्धार धरी । तंव भूताबाहेरीही मजचि देखे ॥७४॥

जो परावरादि अनंत । तो मी भूतां सबाह्य भगवंत ।
मी तोचि होय माझा भक्त । मिळोनि मज आंत मद्रूपें ॥७५॥

जैसजैशी माझी व्याप्ती । तैसतैशी भक्तांची स्थिती ।
जें जें देखे भूतव्यक्ती । तेथ सबाह्य प्रतीती मद्रूपें ॥७६॥

जेवीं घटामाजीं घटाकाश । तेंचि घटासबाह्य महदाकाश ।
तेवीं भूतांसबाह्य मी चिद्विलास । माझा रहिवास निजरुपें ॥७७॥

निश्चयेंसीं निजप्रतीती । भगवद्भाव सर्वांभूतीं ।
तेचि भक्तांची भजती स्थिती । यथानिगुती हरि सांगे ॥७८॥

इति सर्वाणि भूतानि, मद्भावेन महाद्युते ।
सभाजयन्मन्यमानो, ज्ञानं केवलमाश्रितः ॥१३॥

उद्धवा तुझें भाग्य अमूप । तूं ज्ञाननिधि कैवल्यदीप ।
सर्व भूतीं माझें रुप । चित्स्वरुप सबाह्य ॥७९॥

यापरी गा सर्वभूतीं । माझ्या स्वरुपाची अनुस्यूती ।
लक्षोनि जो करी भक्ती । नानाव्यक्ती समभावें ॥२८०॥

भिन्न रुप भिन्न नाम । भिन्न स्थिति भिन्न कर्म ।
जग देखतांही विषम । मद्भक्ता सम मद्भावो ॥८१॥

भूतें देखतांही भिन्न । भिन्नत्वा न ये ज्याचें ज्ञान ।
मद्भावें भजे समान । त्यासी सुप्रसन्न भक्ति माझी ॥८२॥

ज्यासी प्रसन्न माझी भक्ति । त्याचा आज्ञाधारक मी श्रीपती ।
जो भगवद्भावें सर्व भूतीं । सुनिश्चितीं उपासक ॥८३॥

आशंका ॥ ’तुझी वेदाज्ञा तंव प्रमाण । अतिशयें पूज्य ब्राह्मण ।
उपेक्षावे असुरजन । चांडाळ जाण अतिनिंद्य ॥८४॥

कर्मभ्रष्ट जे जे लोक । त्यांचें पाहों नये मुख ।
हे वेदमर्यादा देख । तुवांचि निष्टंक नेमिली ॥८५॥

तेथ सर्व भूतीं समान । केवीं घडे भगवद्भजन’ ।
ऐसा विकल्प धरील मन । तरी ऐक महिमान भक्तीचें ॥८६॥

जंव अंधारासीं सबळ राती । तंवचि प्रतिष्ठा दीपस्थिती ।
तेथें उगवल्या गभस्ती । दीपाची दीप्ती असतांचि नाहीं ॥८७॥

तेवीं जंववरी दृढ अज्ञान । तंवचिवरी वेदाज्ञा प्रमाण ।
ज्यासी माझें अभेदभजन । तयासी वेद आपण स्वयें वंदी ॥८८॥

वेद बापुडा तो किती । ज्यासी माझी अभेदभक्ती ।
त्यासी मी वंदी श्रीपती । सदा वशवर्ती तयाचा ॥८९॥

अभेदभक्ति जेथ पुरी । मी नाटिकारु त्याचे घरीं ।
त्याचा संसार माझे शिरीं । योगक्षेम करीं मी त्याचा ॥२९०॥

अभेदभक्तीचें महिमान । तिच्या पायां लागे आत्मज्ञान ।
तेथ वंद्यनिंद्य समसमान । विषमींही जाण विकारेना ॥९१॥

ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने, ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङगके ।
अक्रूरे क्रूरके चैव, समदृक्पण्डितो मतः ॥१४॥

ज्यांचे वंदितां पदरज जाण । पवित्र होइजे आपण ।
ऐसे पुण्यपूज्य जे ब्राह्मण । ज्यांचा हृदयीं चरण हरि वाहे ॥९२॥

ऐसे अतिवंद्य जे ब्राह्मण । आणि चांडाळांमाजीं निंद्य हीन ।
तो ’पुल्कस’ द्विजवरांसमान । हरिरुपें जाण भक्त देखे ॥९३॥

सुवर्णविष्णु सुवर्णश्वान । एक पूज्य एक हीन ।
विकूं जातां मोल समान । वंद्यनिंद्य जाण आत्मत्वीं तैसें ॥९४॥

पुल्कस आणि ब्राह्मण । जातिभेदें विषमपण ।
आत्मदृष्टीं पाहतां जाण । दोघे समान चिद्रूपें ॥९५॥

जो बळेंचि ब्रह्मस्व चोरी । जो ब्राह्मणा अतिउपकारी ।
दोघे निजात्मनिर्धारीं । सद्रूपेंकरीं समसाम्य भक्तां ॥९६॥

जेवीं डावा उजवा दोनी हात । एक नरकीं एक पुण्यार्थ।
हा कर्माकर्म विपरीतार्थ । समान निश्चित ज्याचे त्यासी ॥९७॥

तेवीं सर्वस्वें ब्राह्मणांचा दाता । कां जो ब्राह्मणांचा अर्थहरिता ।
दोंहीसी कर्माची विषमता । निजात्मता समान ॥९८॥

सूर्य आणि खद्योत । तेजविशेषें भेद भासत ।
निजात्मतेजें पाहतां तेथ । समसाम्य होत दोहोंसी ॥९९॥

दावाग्नि आणि दिवा । भेद भासे तेजवैभवा ।
निजतेजें समानभावा । तेवीं तेजप्रभावा आत्मत्वें समान ॥३००॥

कर्पूराग्नि सोज्वळ कुंडीं । परी राईसंगें तो तडफडी ।
तेवीं सत्त्वतमपरवडी । शांति आणि गाढी क्रोधावस्था ॥१॥

एक सत्त्ववृत्ति अतिशांत । कां जो क्रूर तामस क्रोधयुक्त ।
गुणवैषम्यें भेद भासत । आत्मत्वें निश्चित समसाम्य भक्तां ॥२॥

एक आपत्काळीं सर्वसत्ता । होय एकाचा प्राणरक्षिता ।
एक प्राणदात्याच्या घाता । प्रवर्ते क्रूरता कृतघ्न जो ॥३॥

हे पुण्यपापविषमता जाण । ऐसेही ठायीं भक्त सज्ञान ।
वस्तु देखती समसमान । उभयतां जाण निजात्मबोधें ॥४॥

वृक्षासी जो प्रतिपाळी । कां जो घाव घाली मूळीं ।
दोघांही समान पुष्पीं फळीं । तेवीं आत्ममेळीं घातका घातीं ॥५॥

द्विजाचें सोंवळें धोत्र । कां मद्यपियाचें मलीन वस्त्र ।
सूत्रसृष्टी समान सूत्र । मशक सृष्टिकर आत्मत्वीं तैसे ॥६॥

मशक आणि सृष्टिकर्ता । भजनीं समान मद्भक्तां ।
हे चौथे भक्तीची अवस्था । अपावो सर्वथा रिघों न शके ॥७॥

जेथूनि रिघों पाहे अपावो । तेथेंचि देखती भगवद्भावो ।
तेव्हां अपाव तोचि उपावो । मद्भक्तां पहा हो मद्भजनीं ॥८॥

ईश्वर आणि पाषाण । भजनीं मद्भक्तां समान ।
हें भक्तीचें मुख्य लक्षण । ’चौथी भक्ति’ जाण या नांव ॥९॥

स्वकर्मधर्मवर्णाचार । करितांही निज व्यवहार ।
ज्यासी सर्वभूतीं मदाकार । तो भक्त साचार प्रिय माझा ॥३१०॥

ज्यासी सर्वभूतीं बुद्धि समान । तेचि भक्ति तेंचि ज्ञान ।
तेंचि स्वानंदसमाधान । सत्य सज्ञान मानिती ॥११॥

असो सज्ञानाची कथा । ज्यासी सर्व भूतीं समता ।
तो मजही मानला तत्त्वतां । मोक्षही सर्वथा वंदी त्यातें ॥१२॥

सर्वांभूतीं आत्माराम । ऐसें कळलें ज्या निःसीम ।
तेचि भक्ति उत्तमोत्तम । ज्ञानियें परम मद्रूपें ॥१३॥

योग याग ज्ञान ध्यान । सकळ साधनांमाजीं जाण ।
मुख्यत्वें हेंचि साधन । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥१४॥

नरेष्वभीक्षणं मद्भावं, पुंसो भावयतोऽचिरात् ।
स्पर्धाऽसूयातिरस्काराः, साहङकारा वियन्ति हि ॥१५॥

जो श्रोत्रिय सदाचार उत्तम । कां जो जातिस्वभावें अधम ।
कां अनाचारें अकर्म । येथें सद्भावें सम देखे जो वस्तु ॥१५॥

चराचरीं भगवद्भावो । देखणें हा शुद्ध स्वभावो ।
तरी नराच्याच ठायीं देवो । साक्षेपें पहा हो कृष्ण कां सांगे ॥ १६॥

मनुष्यांच्या ठायीं जाण । प्रकट दिसती दोषगुण ।
तेथ साक्षेपें आपण । ब्रह्म परिपूर्ण पहावें ॥१७॥

चौर्याकयशीं लक्ष योनी अपार । त्यांत त्र्यायशीं लक्ष नव्याण्णव सहस्त्र ।
नवशें नव्याण्णव योनी साचार । मुक्त निरंतर गुणदोषार्थी ॥१८॥

परी मनुष्ययोनीच्या ठायीं । दोष न देखे जो पाहीं ।
तोचि देहीं विदेही । अन्यथा नाहीं ये अर्थीं ॥१९॥

मनुष्यदेहीं ब्रह्मभावो । देखे तो सभाग्य पहा हो ।
चहूं मुक्तींचा तोचि रावो । जगीं निःसंदेहो तो एक ॥३२०॥

सर्व भूतीं भगवद्भजन । ऐसें ज्यासी अखंड साधन ।
त्या नराचा देहाभिमान । क्षणार्धें जाण स्वयें जाये ॥२१॥

जातां देहींचा अहंकार । निघे सहकुटुंब सपरिवार ।
स्पर्धा असूया तिरस्कार । येणेंसीं सत्वर समूळ निघे ॥२२॥

देहीं ममता तोचि ’अभिमान’ । आपल्या ज्ञानेंसीं समान ।
त्याचें निर्भर्त्सणें जें ज्ञान । ’स्पर्धा’ जाण या नांव ॥२३॥

आपणाहूनि अधिक ज्ञान । ऐसें जाणोनि आपण ।
त्याचे गुणीं दोषारोपण । करणें ते जाण ’असूया’ ॥२४॥

भाविक जे साधक जन । त्यांचें छळून सांडी साधन ।
धिक्कारुनि निर्भर्त्सी पूर्ण । ’तिरस्कार ’ जाण या नांव ॥२५॥

इत्यादि दोषसमुदावो । घेऊनि पळे अहंभावो ।
सर्वां भूतीं भगवद्भावो । देखतांच पहा हो तत्काळ ॥२६॥

सर्व भूतीं समत्वें भजतां । हेंचि श्रेष्ठ साधन तत्त्वतां ।
येणें पूर्णब्रह्म लाभे हाता । हे साधे अवस्था नरदेहीं ॥२७॥

सांडावें ममतेचें काज । सांडावें योग्यतेचें भोज ।
सांडावी लौकिकाची लाज । ब्रह्मसायुज्य तैं लाभे ॥२८॥

सांडावी देहगर्वता । सांडावी सन्मान अहंता ।
सांडावी श्रेष्ठत्वपूज्यता । ब्रह्मसायुज्यता तैं लाभे ॥२९॥

तत्काळ होइजे ब्रह्म पूर्ण । या प्राप्तीचें सुगम साधन ।
कोणाही न करवे जाण । लोकेषणा दारुण जनासी ॥३३०॥

सांडावा वर्णाभिमान । स्वयें सांडूनि जाणपण ।
अणुरेणूंसीही लोटांगण । घालितां पूर्ण ब्रह्मप्राप्ती ॥३१॥

जो सांडी लोकेषणेची लाज । त्याचें तत्काळ होय काज ॥
तेचि विखींचें निजगुज । स्वयें अधोक्षज सांगत ॥३२॥

विसृज्य स्मयमानान् स्वान्, दृशं व्रीडां च दैहिकीम् ।
प्रणमेद्दण्डवद्भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥१६॥

सुहृदां देखतां लोटांगण । घालतां हांसतील संपूर्ण ।
यालागीं विदेशीं आपण । घालावें लोटांगण गो-खर-श्वानां ॥३३॥

ऐशी लौकिकाची लाज । धरितां सिद्धी न पवे काज ।
लोटांगणाचें निजभोज । नाचावें निर्लज्ज सुहृदांपाशीं ॥३४॥

सासु सासरा जांवयी । इष्ट मित्र व्याही भाई ।
ज्यांसी देखतांचि पाहीं । विरजे देहीं लाजोनी ॥३५॥

त्यांसि देखतां आपण । लाज सांडोनियां जाण ।
चांडाळादि हीन जन । गो खर श्वान वंदावीं ॥३६॥

तेंहीं ऐसें गा वंदन । दंडाचे परी आपण ।
सर्व भूतां लोटांगण । भगवद्भावें जाण घालावें ॥३७॥

तेथ ब्रह्मवेत्ते ब्राह्मण । कां अत्यंजादि हीन जन ।
त्यांच्या ठायीं लोटांगण। सारिखें जाण सद्भावें ॥३८॥

गाय गाढव सूकर श्वान । यांच्याही ठायीं आपण ।
दंडवत लोटांगण । सद्भावें संपूर्ण घालावें ॥३९॥

साधावया निजकार्य पूर्ण । लोकलाज सांडावी खणोन ।
माशी मुंगी मुरकूट जाण । त्यांसीही लोटांगण दंडप्राय ॥३४०॥

भावें वंदितां गो-खर-रज । प्रकटे भगवद्भजनतेज ।
त्यजूनि स्वजनांची लाज । वंदीं निजभोज लोटांगणेंसीं ॥४१॥

त्यजूनि संदेहविषमता । लोकलज्जे हाणोनि लाता ।
भगवद्बुद्धीं सर्वभूतां । घालावें तत्त्वतां लोटांगण ॥४२॥

म्हणसी ऐसें हें साधन । कोठवरी करावें आपण ।
तेंचि मर्यादानिरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥४३॥

यावत्सर्वेषु भूतेषु, मद्भावो नोपजायते ।
तावदेवमुपासीत, वाङवनः कायवृत्तिभिः ॥१७॥

आपुला देह घालोनि पुढें । जें जें भूत दृष्टीं आतुडे ।
तेथ भगवद्भावें ठसा पडे । वाडेंकोडें निश्चित ॥४४॥

दृष्टीं पाहतां जें जें भासे । दृष्टीं नातुडतां जें जें दिसे ।
तें तें ज्यासी अनायासें । भासे आपैसें चिद्रूप ॥४५॥

मनाची कल्पने जें जें आलें । कां कल्पनातीत जें जें ठेलें ।
तें तें ज्यासी अनुभवा आलें । स्वरुप आपुलें मद्रूपत्वें ॥४६॥

कायिक कर्माचार । वैदिक लौकिक व्यापार ।
ते ज्यासी दिसती मदाकार । चराचर मद्रूपें ॥४७॥

जागृतिस्वप्नसुषुप्तीसीं । देखिजे भोगिजे ज्या सुखासी।
तें तें मद्रूप ज्यासी । निश्चयेंसीं ठसावे ॥४८॥

स्वाभाविक जे व्यापार । देहीं निफजती अपार ।
ज्यासी मद्रूपें साचार । निश्चयें निर्धार ढळेना ॥४९॥

ऐशी न जोडतां अवस्था । सर्व भूतीं भगवद्भावता ।
भजावें गा तत्त्वतां । निजस्वार्था लागूनी ॥३५०॥

हे सांडूनि भजनावस्था । नाना साधनीं प्रयास करितां ।
माझ्या अनुभवाची वार्ता । न चढे हाता कल्पांतीं ॥५१॥

ऐसें जाणूनियां आपण । सर्व भूतीं भगवद्भजन ।
करावें निश्चयेंसीं जाण । हे आज्ञा संपूर्ण पैं माझी ॥५२॥

सांडोनि युक्तीची व्युत्पत्ती । धरितां भगवद्भाव सर्वभूतीं ।
येणेंचि माझी सुगम प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५३॥

माझिये प्राप्तीचें सुगम साधन । उद्धवा तुवां पुशिलें जाण ।
तरी सर्व भूतीं भगवद्भजन । तदर्थ जाण सांगितलें ॥५४॥

हा ब्रह्मप्राप्तीचा उपाव पूर्ण । माझे जिव्हारींची निजखूण ।
सुगमप्राप्तीलागीं जाण । उत्तम साधन सांगितलें ॥५५॥

येणें सुगम ज्ञानस्थिती । येणें सुगम माझी भक्ती ।
येणें सुगम माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५६॥

सर्व भूतीं ब्रह्मस्थिती । ज्यासी निश्चयें जाहली प्राप्ती ।
त्याची उपरमे भजनवृत्ती । तेंचि श्रीपती सांगत ॥५७॥

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य, विद्ययाऽऽत्ममनीषया ।
परिपश्यन्नुपरमेत्, सर्वतो मुक्तसंशयः ॥१८॥

काया वाचा आणि चित्तें । सर्व भूतीं भजले मातें ।
त्यासी भगवद्रूप सर्व भूतें । सुनिश्चितें ठसावतीं ॥५८॥

तेव्हां मी एक एथें । भगवद्रूप पाहें सर्व भूतें ।
हेही वृत्ति हारपे तेथें । देखे सभोंवतें परब्रह्म ॥५९॥

परब्रह्म देखती वृत्ती । तेही विरे ब्रह्मा आंतौती ।
जेवीं घृतकणिका घृतीं । होय सुनिश्चितीं घृतरुप ॥३६०॥

तेव्हां ब्रह्मचि परिपूर्ण । हेही स्फूर्ति नुरे जाण ।
गिळूनियां मीतूंपण । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अहेतुक ॥६१॥

तेथें हेतु मातु दृष्टांतु । खुंटला वेदेंसीं शास्त्रार्थु ।
हारपला देवभक्तु । अखंड वस्तु अद्वयत्वें ॥६२॥

गेलिया दोराचें सापपण । दोर दोररुपें परिपूर्ण ।
हो कां भासतांही सापपण । दोरीं दोरपन अनसुट ॥६३॥

तेवीं प्रपंच सकारण । गेलिया ब्रह्मचि परिपूर्ण ।
कां दिसतांही प्रपंचाचें भान । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अनुच्छिष्ट ॥६४॥

याचिलागीं सर्व भूतीं । करितां माझी भगवद्भक्ती ।
एवढी साधकांसी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥६५॥

तत्काळ पावावया ब्रह्म पूर्ण । सांडूनियां दोषगुण ।
सर्व भूतीं भगवद्भजन । हेंचि साधन मुख्यत्वें ॥६६॥

याही साधनावरतें । आणिक साधन नाहीं सरतें ।
हेंचि परम साधन येथें । मजही निश्चितें मानलें ॥६७॥

अयं हि सर्वकल्पनां, सध्रीचीनो मतो मम ।
मद्भावः सर्वभूतेषु, मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥१९॥

सर्व भूतीं भगवद्‌दृष्टी । हेंचि भांडवल माझे गांठीं ।
येणें भांडवलें कल्पकोटी । करोनि सृष्टीं मी अकर्ता ॥६८॥

मज पाहतां निजात्मपुष्टी । सर्वभूतीं भगवद्‌दृष्टी ।
हेचि भक्ति माझी गोमटी । ब्रह्मांडकोटीतारक ॥६९॥

हेचि भक्ति म्यां कल्पादी । सर्वभूतीं भगवद्बुद्धी ।
नाभिकमळीं त्रिशुद्धी । ब्रह्मा या विधीं उपदेशिला ॥३७०॥

व्रत तप करितां दान । योगयाग करितां ध्यान ।
वेदशास्त्रार्थें साधितां ज्ञान । माझ्या भक्तीसमान ते नव्हती ॥७१॥

नाना साधनांचिया कोटी । साधकीं साधितां आटाटी ।
माझ्या प्रेमाची नातुडे गोठी । मद्भक्त भेटीवांचूनी ॥७२॥

माझिया भक्तांचिये संगतीं । साधकां लाभे माझी भक्ति ।
अभेदभजनें माझी प्राप्ति । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७३॥

सर्वभूतीं भगवद्भजन । करितें ऐक पां लक्षण ।
विषमें भूतें देखतां जाण । मनीं भाव परिपूर्ण ब्रह्मत्वें ॥७४॥

दुष्ट दुरात्मा अनोळख । नष्ट चांडाळ अनामिक ।
तेथही ब्रह्मभाव चोख । हें ’मानसिक’ निजभजन ॥७५॥

भूतीं भगवंत परिपूर्ण । ऐसें जाणोनि आपण ।
भूतांसी लागे दारुण । तें कठिण वचन बोलेना ॥७६॥

तेथें जातांही निजप्राण । भूतांचे न बोले दोषगुण ।
या नांव गा ’वाचिक’ भजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥७७॥

जेणें भूतांसी होय उपकार । ते ते करी देहव्यापार ।
भेदितांही निजजिव्हार । जो अपकारा कर उचलीना ॥७८॥

स्वयें साहूनियां अपकार । जो अपकारियां करी उपकार ।
ऐसा ज्याचा शरीरव्यापार । तें भजन साचार ’कायिक’ ॥७९॥

यापरी काया-वाचा-मनें । सर्वभूतीं भगवद्भजन ।
हेंचि मुख्यत्वें श्रेष्ठ साधन । भक्त सज्ञान जाणती ॥३८०॥

ब्रह्मप्राप्तीचें परम कारण । हेंचि एक सुगम साधन ।
मजही निश्चयें मानलें जाण । देवकीची आण उद्धवा ॥८१॥

हा भजनधर्म अतिशुद्ध । येथें विघ्नांचा संबंध ।
अल्पही रिघों न शके बाध । तेंचि विशद हरि सांगे ॥८२॥

न ह्यङगोपक्रमे ध्वंसो, मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि ।
मया व्यवसितः सम्यङ्‌, निर्गुणत्वादनाशिषः ॥२०॥

अनेक धर्म नाना शास्त्रार्थी । मन्वादि मुखें बोलिले बहुतीं ।
परी सर्वभूतीं भगवद्भक्ती । श्रेष्ठ सर्वार्थीं साधकां ॥८३॥

ये भक्तीचें हेंचि श्रेष्ठपण । इचे पूर्वारंभीं जाण ।
साधकांपाशीं अल्पही विघ्न । बाधकपण धरुं न शके ॥८४॥

ये भक्तीचें निजलक्षण । पूर्वारंभीं हे निर्गुण ।
एथ रिघावया विघ्न । दाटुगेंपण धरीना ॥८५॥

जेवीं गरुडाचे झडपेतळीं । होती सर्पाच्या चिरफाळी ।
तेवीं ये भक्तीजवळी । विघ्नांची होळी स्वयें होये॥८६॥

माझिया नामापुढें । विघ्न राहों न शके बापुडें ।
तें माझे भक्तीकडे । कोणते तोंडें येईल ॥८७॥

यापरी हे भक्ती सधर । उद्धवा तुझें भाग्य थोर ।
म्यां फोडूनि निजजिव्हार । साराचें सार सांगितलें ॥८८॥

निष्काम जे माझी भक्ती । तेथ विघ्नांची न पडे गुंती ।
परब्रह्माची ब्रह्मस्थिती। सुलभत्वें प्राप्ती साधकां ॥८९॥

हेतुक अहेतुक कर्माचरण । तेंही करी जो कृष्णार्पण ।
ते उत्तम माझी भक्ती जाण । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥३९०॥

यो यो मयि पर धर्मः कल्पते निष्फलाय चेत् ।
तदासायो निरर्थः स्याद्भयादेरिव सत्तम ॥२१॥

व्यवहारार्थ जो प्रयास केला । जो न फळतां व्यर्थ गेला ।
तोही जैं परब्रह्मीं अर्पिला । तैं मद्भजनीं लागला सद्भावें ॥९१॥

शिमगियाचा महासण । तेथ खेळ खेळला जो आपण ।
तोही केल्या कृष्णार्पण । तेही भक्ति जाण मज अर्पे ॥९२॥

चोराभेणें लपतां वनीं । निधान आतुडे ज्यालागूनी ।
तेवीं व्यर्थ कर्मही मदर्पणीं । करितां मद्भजनीं महालाभ ॥९३॥

नासलें तें सांडितां क्षिती । तेंही लागे माजे भक्तीं ।
जरी ब्रह्मार्पण चित्तीं । साधक निश्चितीं दृढ मानी ॥९४॥

कडू भोंपळ्याची खिरी । उपेगा न येत श्वानसूकरीं ।
ते उल्हासें कृष्णार्पण करी । तेही निर्धारीं ब्रह्मीं अर्पे ॥९५॥

जें हारपलें न दिसे । जें सहजें उडे काळवशें ।
तेंही लाविल्या मदुद्देशें । होय अनायासें मदर्पण ॥९६॥

सकळ सारांचें सार पूर्ण । कर्ममात्र कृष्णार्पण ।
साक्षेपें करावें आपण । ’सद्बुद्धि’ संपूर्ण या नांव ॥९७॥

एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् ।
यत्सत्यमनृतेनेह, मर्त्योनाप्नोति मामृतम् ॥२२॥

अंतरीं विषयांची आसक्ती । वरीवरी ब्रह्मार्पण म्हणती।
ते ठकिले बहुतां अर्थीं । तेंचि श्रीपती सांगत ॥९८॥

एक बुद्धिमंत होती । ते निजबुद्धी घेऊन हातीं ।
शेखीं लागले विषयस्वार्थीं । ते ठकिले निश्चितीं देहममता ॥९९॥

एकाची बुद्धि अतिचोखडी । वेदशास्त्रार्थी व्युत्पत्ति गाढी ।
ते अभिमानें कडोविकडी । ठकिले पडिपाडीं ज्ञानगर्वें ॥४००॥

बुद्धिमंत अभ्यासी जन । अभ्यासें साधिती प्राणापान ।
ते योगदुर्गीं रिघतां जाण । ठकिले संपूर्ण भोगसिद्धीं ॥१॥

एक मानिती कर्म श्रेष्ठ । वाढविती कर्मकचाट ।
विधिनिषेधीं रुंधिली वाट । बुडाले कर्मठ कर्मामाजीं ॥२॥

यापरी नानाव्युत्पत्ती । करितां ठकले नेणों किती ।
तैसी नव्हे माझी भक्ती । सभाग्य पावती निजभाग्यें ॥३॥

माझें सर्वभूतीं ज्यासीं भजन । त्याचे बुद्धीची बुद्धी मी आपण ।
ते तूं बुद्धी म्हणसी कोण । कर्म ब्रह्मार्पण ’महाबुद्धी’॥४॥

सर्वभूतीं माझें भजन । सर्व कर्म मदर्पण ।
हे बुद्धीचि ’महाबुद्धि’ जाण । येणें ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥५॥

चतुरांचें चातुर्य गहन । या नांव बोलिजे गा आपण ।
मिथ्या देहें करुनि भजन । ब्रह्म सनातन स्वयें होती ॥६॥

आधीं मायाचि तंव वावो । मायाकल्पित मिथ्या देहो ।
तें देहकर्म मज अर्पितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो स्वयें होती ॥७॥

मिथ्या देहाचेनि भजनें । सत्य परब्रह्म स्वयें होणें ।
जेवीं कोंडा देऊनि आपणें । कणांची घेणें महाराशी ॥८॥

देतां फुटकी कांचवटी । चिंतामणी जोडे गांठीं ।
कां इटेच्या साटोवाटीं । जोडे उठाउठीं अव्हाशंख ॥९॥

तेवीं मिथ्या देहींचें कर्माचरण । जेणें जीवासी दृढ बंधन ।
तें कर्म करितां मदर्पण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥४१०॥

अनित्य देहाचियासाठीं । नित्यवस्तूसी पडे मिठी ।
हेचि बुद्धिमतीं बुद्धि मोठी । ’ज्ञानाची संतुष्टी’ या नांव म्हणिपे ॥११॥

निष्टंकित परमार्थ । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्णनाथ ।
तो कळसा आणोनियां ग्रंथ। उपसंहारार्थ सांगतु ॥१२॥

एष तेऽभिहितः कृत्स्नो, ब्रह्मवादस्य सङ्‌ग्रहः ।
समासव्यासविधिना, देवानामपि दुर्गमः ॥२३॥

संक्षेपें आणि सविस्तरें । सांडूनि नाना मतांतरें ।
म्यां सांगितलें निजनिर्धारें । ब्रह्मज्ञान खरें अतिशुद्ध ॥१३॥

तुज सांगितलें करुन सुगम । परी हें ब्रह्मादि देवां दुर्गम ।
जे आलोडिती आगमनिगम । त्यांसीही परम दुस्तर ॥१४॥

तेथें नाना शास्त्रशब्दबोध । वस्तु नेणोनि करिती विवाद ।
जेथ वेदांचा ब्रह्मवाद । होय निःशब्द ’नेति’ शब्दें ॥१५॥

तें हें आत्मज्ञानाचें निजसार । परमार्थाचें गुह्य भांडार ।
मज परमात्म्याचें जिव्हार । फोडूनि साचार सांगितलें ॥१६॥

अभीक्ष्णशस्ते गदितं, ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।
एतद्विज्ञाय मुच्येत, पुरुषो नष्टसंशयः ॥२४॥

जेथ वेदशास्त्रांसी कुवाडें । जें बोलीं बोलतां नातुडे ।
तेंचि ज्ञान म्यां तुजपुढें । निजनिवाडें सांगितलें ॥१७॥

जें सांगितलें शुद्ध ज्ञान । तें नाना युक्तींकरुनि जाण ।
दृढतेलागीं निरुपण । पुनः पुनः जाण म्यां केलें ॥१८॥

बहुत न लावितां खटपट । तुज न वाटतांही कष्ट ।
ज्ञान सांगितलें विस्पष्ट । जेणें होती सपाट संशय सर्व ॥१९॥

हें जाणितलिया ज्ञान । सर्व संशय होती दहन ।
साधक होय ब्रह्मसंपन्न । स्वानंदपूर्ण सर्वदा ॥४२०॥

म्यां सांगितलें गुह्यज्ञान । एकादशाचें निरुपण ।
याचें श्रवण पठण मनन । करी तो धन्य उद्धवा ॥२१॥

सुविविक्तं तव प्रश्नं, मयैतदपि धारयेत् ।
सनातनं ब्रह्म गुह्यं, परं ब्रह्माधिगच्छति ॥२५॥

ज्ञाते तरती हें नवल कोण । परी भाळेभाळे जे अज्ञान ।
त्यांसी उद्धरावया जाण । उद्धवा तुवां प्रश्न पुशिला ॥२२॥

त्या प्रश्नानुसारें जाण । म्यां संतोषोनि आपण ।
सांगितलें गुह्य ज्ञान । परम कारण परब्रह्म ॥२३॥

जेवीं वत्साचे हुंकारें । धेनु स्त्रवत चाले क्षीरें ।
तेवीं तुझेनि प्रश्नादरें । मी स्वानंदभरें तुष्टलों ॥२४॥

तेथ न करितांही प्रश्न । होतां तानयाचें अवलोकन ।
कूर्मी नेत्रद्वारां आपण । अमृतपान करवीत ॥२५॥

तेवीं उद्धवा तुझें अवलोकन । होतां, माझें हृदयींचें ब्रह्मज्ञान ।
तें वोसंडलें गा परिपूर्ण । तें हें निरुपण म्यां केलें ॥२६॥

येणें निरुपणमिसें । परमामृत सावकाशें ।
तुज म्यां पाजिलें अनायासें । स्वानंदरसें निजबोधु ॥२७॥

सिंधु मेघा जळपान करिवी । तेणें जळें मेघ जगातें निववी ।
तेवीं उद्धवाचिये ब्रह्मपदवीं । जडमूढजीवीं उद्धरिजे ॥२८॥

जेवीं वत्साचेनि प्रेमभरें । गाय दुभे तें घरासी पुरे ।
तेवीं उद्धवप्रश्नादरें । जग उद्धरे अनायासें ॥२९॥

तो हा प्रश्नोत्तरकथानुवाद । माजा तुझा ब्रह्मसंवाद ।
निरुपणीं एकादशस्कंध । हा अर्थावबोध जो राखे ॥४३०॥

अथवा हें निरुपण । सार्थकें जो कां करी श्रवण ।
तैं श्रोते वक्ते उभय जाण । ब्रह्म सनातन स्वयें होती ॥३१॥

जगीं ब्रह्म असतां परिपूर्ण । मनबुद्धिइंद्रियां न दिसे जाण ।
जेथें वेदांसी पडिलें मौन । तें गुह्यज्ञान पावती ॥३२॥

ज्ञान पावलिया पुढती । कदा काळें नव्हे च्युती ।
हा एकादशार्थ धरितां चित्तीं । पदप्राप्ती अच्युत ॥३३॥

श्रोते वक्ते एकादशार्थी । एवढी पदवी पावती ।
मा मद्भक्तांसी अतिप्रीतीं । जे उपदेशिती हें ज्ञान ॥३४॥

त्यांच्या फळाची फलप्राप्ती । ज्ञानोपदेशाची शुद्ध स्थिती ।
उद्धवालागीं अतिप्रीतीं । स्वमुखें श्रीपती सांगत ॥३५॥

य एतन्मम भक्तेषु, सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् ।
तस्याहं ब्रह्मदायस्य, ददाम्यात्मानमात्मना ॥२६॥

काया वाचा आणि चित्तें । ग्रह दारा वित्त जीवित ।
निष्कामता मज अर्पित । अनन्य भक्त ते माझे ॥३६॥

ऐशिया भक्तांच्या ठायी जाण । अवश्य उपदेशावें हें ज्ञान ।
त्याही उपदेशाचें लक्षण । पक्व परिपूर्ण तें ऐसें ॥३७॥

जेथ जेथ जाय साधकाचें मन । तेथ तेथ ब्रह्म परिपूर्ण ।
मन निघावया तेथून । रितें स्थान असेना ॥३८॥

ऐसें करितां अनुसंधान । चैतन्यीं समरसे मन ।
त्यातें म्हणिजे ’पुष्कल ज्ञान’ । उपदेश पूर्ण या नांव ॥३९॥

ऐसें समूळ ब्रह्मज्ञान । मद्भक्तांसी जो करी दान ।
त्याचा ब्रह्मऋणिया मी जाण । होय संपूर्ण उद्धवा ॥४४०॥

त्याचिया उत्तीर्णत्वासी । गांठीं कांहीं नाहीं मजपाशीं ।
मी निजरुप अर्पी त्यासी । अहर्निशीं मी त्याजवळी ॥४१॥

जो शिष्यांसी दे ब्रह्मज्ञान । मी परमात्मा त्या अधीन ।
ब्रह्मदात्याच्या बोलें जाण । स्त्रियादि शूद्रजन मी उद्धरीं ॥४२॥

देऊनियां परब्रह्म । जो मद्भक्तांसी करी निष्कर्म ।
त्याचा अंकित मी पुरुषोत्तम । तो प्रिय परम मजलागीं ॥४३॥

जो ब्रह्मज्ञान दे मद्भक्तां । तयाहूनि आणिक परता ।
मज आन नाहीं गा पढियंता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४४॥

तो आत्मा मी शरीर जाण । त्याचा देह मी होय आपण ।
त्याचें जें जें कर्माचरण । तें तें संपूर्ण मीचि होय ॥४५॥

जैसा मी अवतारधारी । तैसाचि तोही अवतारी ।
त्या आणि मजमाझारीं । नाहीं तिळभरी अंतर ॥४६॥

जो या ब्रह्मज्ञानाचें करी दान । त्यासी यापरी मी आपण ।
करीं निजात्म अर्पण । तरी उत्तीर्ण नव्हेचि ॥४७॥

यालागीं वर्ततांही शरीरीं । मी अखंड त्याची सेवा करीं ।
निजात्म अर्पण प्रीतीवारी । मी त्याच्या घरीं सर्वदा ॥४८॥

त्यातें जें जें जडभारी । तेंही मी वाहें आपुले शिरीं ।
माझी चैतन्यसाम्राज्यश्री । नांदें त्याचे घरीं सर्वदा ॥४९॥

एकादशाचें ब्रह्मज्ञान । बोधूनि मद्भक्तां जो करी दान ।
त्यासी मी यापरी जाण । आत्मार्पण स्वयें करीं ॥४५०॥

असो न साधवे ब्रह्मज्ञान । तरी या ग्रंथाचेंचि पठण ।
जो सर्वदा करी सावधान । तो परम पावन उद्धवा ॥५१॥

य एतत्समधीयीत, पवित्रं परमं शुचि ।
स पूयेताहरहर्मां, ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥२७॥

निखळ जें कां ब्रह्मज्ञान । तो हा माझा तुझा संवाद जाण ।
जो सादरें करी पठण । सावधान श्रद्धाळू ॥५२॥

चढत्या वाढत्या परवडी । शुद्ध सात्त्विकी श्रद्धा गाढी ॥
पदोपदीं नीच नवी गोडी । अद्भुत आवडी पठणाची ॥५३॥

वाचेचिया टवळ्यांप्रती । श्रद्धास्नेहाची संपत्ति ।
निजजिव्हा करुनि वाती । जो हें ज्ञानदीप्ती प्रकाशी ॥५४॥

एकादशाचे ज्ञानदीप्ती । एकादश इंद्रियांच्या वाती ।
उजळूनि जे मज वोंवाळिती । ते पवित्र किती मी सांगूं ॥५५॥

यापरी जें ग्रंथपठण । तें माझें ज्ञान-निरांजन ।
तेणें ज्ञानदीपें जो जाण । माझें स्वरुप पूर्ण प्रकाशी ॥५६॥

त्याचे लागले जे संगती । त्यांतें ब्रह्मादिक वंदिती ।
त्यांचेनि पावन त्रिजगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५७॥

असो, ज्यांसी न टके पठण । तिंहीं श्रद्धेनें करितां श्रवण ।
त्यांसी न बाधी भवबंधन । तेंही निरुपण हरि सांगे ॥५८॥

य एतच्छ्र्द्धया नित्यमव्यग्रः श्रृणुयान्नरः ।
मय भक्तिं परां कुर्वन्, कर्मभिर्न स बध्यते ॥२८॥

असो न करवे अध्ययन । तरी श्रद्धायुक्त सावधान ।
करितां एकादशाचें श्रवण । कर्मबंधन बाधीना ॥५९॥

अति श्रद्धेनें केलें श्रवण । त्याहूनि दृढ व्हावें मनन ।
मननेंवीण तें नपुंसक जाण । ब्रह्मप्राप्ति पूर्ण फळेना ॥४६०॥

संपलिया कथाश्रवण । मनींचें संपावें ना मनन ।
जैसें लोभियाचें धन । हृदयीं आठवण सर्वदा ॥६१॥

जैसें जैसें कीजे श्रवण । तैसें तैसें लागें मनन ।
मननानुसारें भजन । ’पराभक्ती’ जाण उद्बोधे ॥६२॥

आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । यांची सांडोनिया स्थिती ।
उल्हासे माझी चौथी भक्ती । जितें ’परा’ म्हणती सज्ञान ॥६३॥

पराभक्तीचें माझें भजन । क्रियामात्रें निजात्मदर्शन ।
यालागीं मद्भक्तांसी जाण । कर्मबंधन बाधीना ॥६४॥

हें असो अतिगुह्य बोलणें । येणें एकादशाचेनि श्रवणें ।
’मी तरेन’ हा विश्वास जेणें । अंतःकरणें दृढ केला ॥६५॥

दृढ विश्वास मानूनि पाहीं । जो लोधला श्रवणविषयीं ।
माझी भक्ती त्याच्या ठायीं । दवडितां पाहीं घर रिघे ॥६६॥

घर रिघोन भक्ति निष्काम । भक्तांचें निर्दळी सकळ कर्म ।
या नांव ’पराभक्ति’ परम । विश्रामधाम श्रवणार्थ्यां ॥६७॥

एकादशाचें श्रद्धा श्रवण । करितां एवढा लाभ पूर्ण ।
श्रवणें उपजे माझें भजन । भजनें भक्तजन निर्मुक्त ॥६८॥

असो पां इतरांची वार्ता । म्यां तुज निरुपिली जे ज्ञानकथा ।
ते तुझिया निश्चितार्था । काय तत्त्वतां प्रतिबोधली ॥६९॥

अप्युद्धव त्वया ब्रह्म, सखे समवधारितम् ।
अपि ते विगतो मोहः, शोकश्वासौ मनोभवः ॥२९॥

उद्धवा तुझें देखोनि प्रेम । गुह्य ज्ञान अतिउत्तम ।
तुज म्यां निरुपिलें परब्रह्म । साङग सुगम अतिशुद्ध ॥४७०॥

हें ज्ञानाचें सोलींव ज्ञान । हें वेदांचें विसावतें स्थान ।
हेचि अविद्येची बोळवण । समाधान जिवशिवां ॥७१॥

ऐसें हें जें गुह्यज्ञान । मनबुद्धिवाचेसी अगम्य जाण ।
तें म्यां तुज केलें निरुपण । श्रद्धा संपूर्ण देखोनि ॥७२॥

जेवीं सखा सख्याप्रती । आपुली वोपी निजसंपत्ती ।
तेवीं म्यां हे ब्रह्मस्थिती । तुझ्या हातीं वोपिली ॥७३॥

जैसें दिधलें श्रवणाच्या हातीं । तैसें प्रविष्ट जाहलें तुझिया चित्तीं ।
कीं माझारीं पडली कांहीं गुंती । विकल्पवस्ती विक्षेप ॥७४॥

म्यां निरुपिलें सार परम । तें तुज कळलें परब्रह्म ।
नसेल, तरी हाचि उपक्रम । पुढती सुगम सांगेन ॥७५॥

चैतन्य ठसावोनि चित्तीं । जेथ आकळिली ब्रह्मस्थिती ।
तेथ मोहममतेची वस्ती । समूळ निश्चितीं नसावी ॥७६॥

आकळलें ब्रह्मज्ञान । उसकी हेचि वोळखण ।
संकल्पविकल्पविंदान । पुढती जाण उपजेना ॥७७॥

उपजेना मीतूंपण । उपजेना ध्येय ध्याता ध्यान ।
नुपजे त्यासी कर्मठपण । ब्रह्म परिपूर्ण जाणितल्या ॥७८॥

जेणें जाणितलें ब्रह्मज्ञान । त्यासी बाधीना कर्मबंधन ।
कर्माचें जें कर्माचरण । तें जाण आपण मायिक ॥७९॥

जेवीं छाया चळे पुरुषाचेनी । परी तियेचा लोभ पुरुष न मानी ।
तेवीं काया चाळी ब्रह्मज्ञानी । देहाभिमानी तो नव्हे ॥४८०॥

जेवीं सूर्यापुढें आंधार । अर्ध क्षण न धरी धीर ।
तेवीं ब्रह्मज्ञानी कमादर । अणुमात्र उरेना ॥८१॥

कर्माचें जें कर्मबंधन । तो मनोजन्य संकल्प जाण ।
जेथें मनाचें मोडे मनपण । तेथें कर्माचरण निर्बीज ॥८२॥

वस्तु नित्य निर्विकल्प । तेथें नाहीं संकल्पविकल्प ।
हें परब्रह्माचें निजस्वरुप । हेंचि रुप स्वानुभवासी ॥८३॥

ऐसें ब्रह्म पावल्या स्वयमेवो । मी एक उद्धव होतों पहा हो ।
त्या उद्धवपणासी नाहीं ठावो । मा शोकमोहो तेथ कैंचा ॥८४॥

उद्धवपणाचिये वस्ती । शोकमोहांची उत्पत्ती ।
तें उद्धवपण नाठवे चित्तीं । जरी ब्रह्मप्राप्ति तुज जाहली ॥८५॥

ऐसें ऐकतां देवाचें वचन । उडालें उद्धवाचें उद्धवपण ।
जाहला स्वानंदीं निमग्न । बोलतेपण बुडालें ॥८६॥

पावतां आपुली निजात्मता । उडाली उद्धवत्वाची अवस्था ॥
बुडाली स्वदेह अहंता । निजनिमग्नता स्वानंदीं ॥८७॥

तेथें देवें पुशिला जो प्रश्न । त्याचें कोण दे प्रतिवचन ।
कृष्णेंसहित उद्धवपण । गिळोनि परिपूर्ण वस्तु जाहला ॥८८॥

देखोनि उद्धवाची अवस्था । हा ब्रह्म पावला निजात्मता ।
हें कळों सरलें श्रीकृष्णनाथा । हृदयस्था काय न कळे ॥८९॥

शिष्य साचार अनुभव लाहे । तेणें सद्गुरु सुखाचा मेरु होये ।
जेवीं तानयाचे धणीं माये । सुखावली राहे स्वानंदें ॥४९०॥

सेवक विभांडितां परचक्र । तेणें रायासी संतोष थोर ।
गुढी उभारुनि साचार । करी निजगजर स्वानंदें ॥९१॥

तानयाचे लळे पुरविणें । हे व्यालीची वेदना व्याली जाणे ।
कां शिष्यासी स्वानुभव देणें । हें स्वयें जाणे सद्गुरु ॥९२॥

निजपुत्रें लाधल्या निधान । पिता संतोषे आपण ।
तेवीं उद्धवाचेनि अनुभवें जाण । स्वयें श्रीकृष्ण संतोषे ॥९३॥

कृष्ण सुखें सुखरुप नित्यतां । तोही शिष्यानुभवें सर्वथा ।
लाहे सुखाची परमावस्था । हे गुरुगम्यता अगम्य ॥९४॥

शिष्यासी बोध करितां । गुरुसि नसती सुखावस्था ।
तरी उपदेशपरंपरता । नव्हती तत्त्वतां इये लोकीं ॥९५॥

गुरु सांगे जैं उबगलेसाठीं । तैं ते शिष्यासी बोधेना गोष्टी ।
मा निजानुभवाची भेटी । केवीं निजदृष्टीं देखेल ॥९६॥

जेवीं बाळासी लेणें लेववितां । तें नेणें परी सुखावे माता ।
तेवीं शिष्यासी अनुभव होतां । सुखावे तत्त्वतां सद्गुरुरावो ॥९७॥

तैसा उद्धवाचा ब्रह्मभावो । देखोनि सुखावे कृष्णदेवो ।
माझा उद्धव जाहला निःसंदेहो । यासी ब्रह्मानुभवो आकळिला ॥९८॥

उद्धवाची ब्रह्मनिष्ठता । अनुभवा आली निजात्मता ।
हें कळों सरलें श्रीकृष्णनाथा । परोपदेशार्था शिकवीत ॥९९॥

तूं पावल्या ब्रह्मज्ञान । तेथ शिष्योपदेशलक्षण ।
पात्रशुद्धीचें कारण । तेही वोळखण हरि सांगे ॥५००॥

नैतत्त्वया दाम्भिकाय, नास्तिकाय शठाय च ।
अशुश्रूषोरभक्ताय, दुर्विनीताय दीयताम् ॥३०॥

शठ नास्तिक दंभयुक्त । अशुश्रूषु आणि अभक्त ।
ज्यांची स्थिति दुर्विनीत । ते शिष्य निश्चित त्यागावे ॥१॥

जेणें लोकरुढी होय गहन । तें तें बाह्य कर्माचरण ।
विपुल धन आणि सन्मान । तदर्थीं जाण अतितृष्णा ॥२॥

ऐसें ज्याचें दांभिक भजन । त्यासी हें एकादशींचें ज्ञान ।
वोसणतां गा आपण । स्वप्नींही जाण नेदावें ॥३॥

मोहममतेचें आधिक्य । तेणें निर्दळिलें निज आस्तिक्य ।
वेदीं शास्त्रीं दृढ नास्तिक्य । देवचि मुख्य नाहीं म्हणती ॥४॥