वसुबारस — गोवत्स द्वादशी

दिवाळी म्हटले की आपल्याला फराळ, पणत्या आणि फटाके आठवतात. पण महाराष्ट्रात दिवाळीची खरी सुरुवात होते ती एका शांत संध्याकाळी, गोठ्यात किंवा अंगणात उभ्या असलेल्या गाय-वासराच्या पूजनाने. हीच वसुबारस.

आश्विन वद्य द्वादशीला हा दिवस येतो, म्हणून त्याला गोवत्स द्वादशी म्हणतात. 'गो' म्हणजे गाय आणि 'वत्स' म्हणजे वासरू. 'वसु' हा शब्द धन किंवा संपत्ती दर्शवतो. शेतकरी संस्कृतीत गाय-बैल हेच खरे धन असल्याने दिवाळीची पहिली पणती त्यांच्यासाठी लावली जाते. गुजरातमध्ये हाच दिवस 'वाघ बारस' म्हणून ओळखला जातो.

एक सुंदर विचार या दिवसात दडलेला आहे: दिवाळीत आपण धन आणि लक्ष्मीची पूजा करतो, पण त्याची सुरुवात त्याच प्राण्यापासून होते जो आपल्याला दूध, शेतीसाठी बैल आणि शेणखत देतो. कृतज्ञता ही दिवाळीची पहिली पायरी आहे.

लागणारे साहित्य

हळद-कुंकू, अक्षता, फुलांची माळ, निरांजन, उदबत्ती, गूळ किंवा गोडाचा नैवेद्य, पुरणपोळी किंवा गूळ-पोळीचा घास, पाण्याचा तांब्या आणि गायीसाठी हिरवा चारा.

विधीचे टप्पे

1. सकाळी: घर स्वच्छ करून दारात रांगोळी काढावी. दिवसभर साधे अन्न घ्यावे.
2. संध्याकाळची तयारी: गोधूलि वेळी गाय आणि वासराला स्वच्छ करावे आणि शक्य असल्यास अंगावर रंगीत वस्त्र किंवा फुलांची माळ घालावी.
3. पूजन: गाय आणि वासराला हळद-कुंकू लावावे, फुले वाहावीत आणि निरांजनाने ओवाळावे.
4. नैवेद्य: गूळ-पोळी, हिरवा चारा किंवा गोडाचा घास भरवावा.
5. प्रार्थना: कुटुंबाच्या सुख, आरोग्य आणि समृद्धीसाठी हात जोडून प्रार्थना करावी आणि गाय-वासराला प्रदक्षिणा घालावी.
6. दिवा: दारात किंवा तुळशीजवळ दिवाळीची पहिली पणती लावावी.

पूजेच्या पद्धती आणि दिवसभराचे नियम प्रत्येक कुटुंबाचे वेगळे असतात. आपल्या कुलाचारानुसार घरातील ज्येष्ठांचा किंवा जाणकार गुरुजींचा सल्ला घ्यावा.

वसुबारसेचा दिवस पूजेसोबत साध्या आहाराचाही आहे. अनेक घरांत महिला या दिवशी गाईच्या दुधाचे पदार्थ (दूध, दही, तूप) आणि गहू खात नाहीत. त्याऐवजी बाजरी-ज्वारीची भाकरी, तिळाचा कूट, मूग-मटकीसारखी कडधान्ये आणि भाज्या असे साधे जेवण असते. याचा एक सुंदर अर्थ असा सांगितला जातो की, जिच्या दुधावर आपण जगतो त्या गायीच्या वासराला त्या दिवशी दुधावर पहिला हक्क देणे.

हा नियम सर्वच कुटुंबांत सारखा नाही आणि कुठे तो पूर्ण पाळला जात नाही. म्हणून आपल्या घरची रीत जपावी आणि आरोग्याला जे योग्य नाही ते जबरदस्तीने करू नये.

आज अनेक कुटुंबे शहरात राहतात आणि गाय-वासरू सहज उपलब्ध नसते. अशा वेळी परंपरा सोडायची गरज नाही.

• प्रतिमा किंवा मूर्ती: देवघरात गाय-वासराची प्रतिमा किंवा मातीची मूर्ती ठेवून तिचे पूजन करता येते.
• गोशाळेला भेट: जवळच्या गोशाळेत जाऊन गायींना चारा किंवा गूळ-पोळी देता येते. मुलांना सोबत नेल्यास त्यांना या परंपरेची जाणीव होते.
• दान: गोशाळेला चाऱ्यासाठी मदत करणे हीसुद्धा पूजाच मानली जाते.
• गल्लीतील गाय: रस्त्यावरील गायीला प्लास्टिकमध्ये नाही, तर स्वच्छ पानात खाऊ घालावे. प्लास्टिक पिशव्या गायींसाठी घातक ठरतात.

दिवाळीचे सर्व दिवस एकत्र वाचायचे आहेत? दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज हा मुख्य लेख वाचा.

आश्विन-कार्तिकाचा काळ म्हणजे सणांची लांब माळ. नवरात्री, दसरा, कोजागिरी आणि दिवाळीनंतर वारकऱ्यांची कार्तिकी एकादशी येते. सर्व सण एकत्र पाहिले की प्रत्येकाचा भाव अधिक स्पष्ट होतो.