भाऊबीज — यमद्वितीया

दिवाळीचा शेवटचा दिवस म्हणजे कार्तिक शुद्ध द्वितीया, भाऊबीज. याला यमद्वितीया असेही म्हणतात. दिवाळीची सुरुवात गाय-वासराच्या पूजनाने होते आणि शेवट होतो भावा-बहिणीच्या नात्याच्या गोडव्याने. सणांची ही माळ अतिशय सुंदर पूर्ण होते.

बहिणीने भावाला ओवाळणे आणि भावाने तिला ओवाळणी देणे ही या दिवसाची ओळख. पण यामागचा खरा अर्थ आहे: वर्षभराच्या धावपळीत विसरलेले नाते पुन्हा जवळ आणणे.

कथेनुसार सूर्यपुत्र यमराज आणि त्याची बहीण यमुना यांच्यात अतिशय प्रेम होते. यमराज कामात इतका व्यस्त असे की अनेक वर्षे त्याला बहिणीकडे जायला जमले नाही. यमुना त्याची आतुरतेने वाट पाहत असे.

एका कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला अखेर यमराज यमुनेच्या घरी आला. बहिणीला अतिशय आनंद झाला. तिने भावाचे औक्षण केले, कपाळावर टिळा लावला आणि प्रेमाने जेवण वाढले. प्रसन्न झालेल्या यमराजाने तिला वर मागायला सांगितले. यमुनेने मागितले की या दिवशी जो भाऊ आपल्या बहिणीकडे जाऊन तिच्या हातचे जेवण जेवेल, त्याला यमाचे भय राहू नये. यमराजाने तथास्तु म्हटले. तेव्हापासून हा दिवस 'यमद्वितीया' म्हणून ओळखला जातो.

ही कथा पुराणांत आणि लोकपरंपरेत वेगवेगळ्या रूपांत सांगितली जाते. तिचा गाभा भावा-बहिणीच्या प्रेमात आणि सुरक्षिततेच्या प्रार्थनेत आहे.

1. तयारी: बहिणीने स्नान करून स्वच्छ वस्त्र घालावे. भावाला बसण्यासाठी पाट मांडून त्याच्या भोवती रांगोळी काढावी.
2. थाळी: ओवाळणीच्या ताटात निरांजन, हळद-कुंकू, अक्षता, सुपारी आणि गोडाचा पदार्थ ठेवावा.
3. टिळा: भावाच्या कपाळावर कुंकवाचा टिळा आणि त्यावर अक्षता लावाव्यात.
4. औक्षण: निरांजनाने भावाला ओवाळावे आणि त्याच्या दीर्घायुष्याची, सुखाची आणि यशाची प्रार्थना करावी.
5. गोडधोड: भावाला गोड पदार्थ भरवावा आणि सोबत भोजन करावे. यमुनेप्रमाणे बहिणीच्या हातचे जेवण जेवणे ही परंपरा आहे.
6. ओवाळणी: भावाने बहिणीला आपल्या ऐपतीनुसार ओवाळणी द्यावी: भेटवस्तू, साडी, पैसे किंवा तिला आवडणारी एखादी वस्तू.

विधी कुटुंबानुसार वेगळे असू शकतात. महत्त्वाचा आहे तो भाव, कृतज्ञता आणि वेळ देणे. ओवाळणीची किंमत हा नात्याचा मापदंड नाही.

आज भाऊ-बहीण वेगवेगळ्या शहरांत किंवा देशांतही राहतात. प्रत्यक्ष भेट शक्य नसेल तर व्हिडिओ कॉलवर औक्षण आणि ओवाळणी पाठवून नाते जपता येते. पण वर्षातून एकदा किमान एक फोन किंवा एक भेट नक्की व्हावी. बहीण नसलेले भाऊ आणि भाऊ नसलेल्या बहिणी यांनी चुलत, मावस भावंडे किंवा मानलेल्या नात्यांसोबत हा सण साजरा करण्याची पद्धतही आहे.

संतपरंपरेत नात्यांचा गोडवा आणि कृतज्ञता यांना फार महत्त्व आहे. त्यावर अधिक वाचायचे असेल तर संतसुभाषिते आणि संतांचे प्रसंग वाचा.

दिवाळीचे सर्व दिवस एकत्र वाचायचे आहेत? दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज हा मुख्य लेख वाचा.

आश्विन-कार्तिकाचा काळ म्हणजे सणांची लांब माळ. नवरात्री, दसरा, कोजागिरी आणि दिवाळीनंतर वारकऱ्यांची कार्तिकी एकादशी येते. सर्व सण एकत्र पाहिले की प्रत्येकाचा भाव अधिक स्पष्ट होतो.