धनत्रयोदशी — आरोग्य हेच खरे धन

दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी, आश्विन वद्य त्रयोदशीला धनत्रयोदशी येते. उत्तर भारतात ती 'धनतेरस' म्हणून प्रसिद्ध आहे. नावात 'धन' आहे, म्हणून अनेकांना वाटते की हा फक्त सोने-चांदी खरेदीचा दिवस आहे. पण परंपरेचा मूळ अर्थ वेगळा आहे: आरोग्य हेच खरे धन.

समुद्रमंथनाच्या कथेनुसार मंथनातून अनेक रत्ने बाहेर आली आणि शेवटी हातात अमृतकलश घेऊन भगवान धन्वंतरी प्रकट झाले. त्यांना आयुर्वेदाचे दैवत मानले जाते. म्हणून या दिवशी धन्वंतरी जयंतीही साजरी होते आणि अनेक वैद्य व आयुर्वेदप्रेमी त्यांचे पूजन करतात.

आज धावपळीच्या जीवनात आपण आरोग्याकडे दुर्लक्ष करतो आणि पैसा मिळवण्यात गुंततो. धनत्रयोदशी आपल्याला थांबून विचारायला लावते: शरीर आणि मन निरोगी नसेल तर धनाचा काय उपयोग?

1. तयारी: घर स्वच्छ करून दारात रांगोळी काढावी आणि दारावर तोरण लावावे.
2. पूजेची जागा: संध्याकाळी चौरंगावर धन्वंतरीची प्रतिमा किंवा कलश ठेवावा. प्रतिमा नसेल तर कलशाला धन्वंतरी मानून पूजा करावी.
3. पूजा: हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, तुपाचा दिवा आणि नैवेद्य अर्पण करावा. नैवेद्यात गूळ, धणे (धने-गूळ) किंवा साधा गोड पदार्थ चालतो.
4. मंत्र: "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय धन्वंतरये अमृतकलशहस्ताय सर्वामयविनाशनाय त्रैलोक्यनाथाय श्रीमहाविष्णवे नमः" हा धन्वंतरी मंत्र शक्य असेल तर जपावा. जमत नसेल तर "ॐ धन्वंतरये नमः" हे पुरेसे आहे.
5. प्रार्थना: कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी आणि सर्व रुग्णांच्या लवकर बऱ्या होण्यासाठी हात जोडून प्रार्थना करावी.

ही माहिती परंपरेनुसार आहे. कोणताही आजार असल्यास पूजेसोबत वैद्यकीय उपचार आणि डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्यावा.

धनत्रयोदशीच्या संध्याकाळी घराबाहेर दक्षिणेकडे तोंड करून तेलाचा एक दिवा लावण्याची प्रथा आहे. यालाच यमदीपदान म्हणतात. दक्षिण ही यमाची दिशा मानली जाते.

लोककथा: एका लोककथेनुसार एका राजाच्या मुलाचे लग्नानंतर चौथ्या दिवशी निधन होणार, असे भविष्य होते. त्या रात्री त्याच्या नवविवाहित पत्नीने घरभर दिवे लावले, सोन्याचांदीचे दागिने आणि नाणी दारात ठेवली आणि रात्रभर गाणी म्हणत जागरण केले. यम सापाच्या रूपात आला, पण दिव्यांच्या प्रकाशाने त्याचे डोळे दिपले आणि तो ती रात्र आतही जाऊ शकला नाही. असे म्हणतात की त्या पत्नीच्या श्रद्धेमुळे राजपुत्र वाचला. कथा लोककथा आहे आणि तिची वेगवेगळी रूपे सांगितली जातात, पण तिचा संदेश स्पष्ट आहे: श्रद्धा आणि प्रकाश भीतीवर मात करतात.

कसे करावे: प्रदोषकाळात मातीच्या पणतीत तेल आणि वात घालून घराच्या बाहेर, शक्यतो दारात किंवा अंगणात दक्षिणेकडे ज्योत करून पणती ठेवावी. दिवा लावताना कुटुंबाच्या सुरक्षिततेची प्रार्थना करावी.

धनत्रयोदशीला सोने, चांदी, भांडी किंवा झाडू खरेदी करण्याची परंपरा आहे. अशी श्रद्धा आहे की या दिवशी केलेली खरेदी घरात समृद्धी आणते. पण यात दोन गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात:

• ही परंपरा आहे, धार्मिक सक्ती नाही. ऐपतीनुसार एक लहानसे भांडे किंवा चांदीचे नाणे पुरेसे आहे.
• कर्ज काढून किंवा दिखाव्यासाठी खरेदी करण्याची गरज नाही. गरजेची वस्तू घेणे आणि त्यामागे समाधान ठेवणे हेच खरे धन आहे.

ज्यांना खरेदी करायची नाही, त्यांनी या दिवशी गरजूंना अन्न किंवा वस्त्र द्यावे. दिलेले दान हे सर्वात मोठे धन मानले जाते.

दिवाळीचे सर्व दिवस एकत्र वाचायचे आहेत? दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज हा मुख्य लेख वाचा.

आश्विन-कार्तिकाचा काळ म्हणजे सणांची लांब माळ. नवरात्री, दसरा, कोजागिरी आणि दिवाळीनंतर वारकऱ्यांची कार्तिकी एकादशी येते. सर्व सण एकत्र पाहिले की प्रत्येकाचा भाव अधिक स्पष्ट होतो.