लक्ष्मीपूजन — विधी, साहित्य व मंत्र

आश्विन अमावस्येच्या संध्याकाळी होणारे लक्ष्मीपूजन हा दिवाळीचा मुख्य दिवस. बाहेर अमावस्येची गडद रात्र आणि घरात दिवे, रांगोळी, फुले आणि फराळाचा सुगंध, हा विरोधाभासच या सणाचे सौंदर्य आहे.

समुद्रमंथनातून प्रकट झालेल्या लक्ष्मीची पूजा करून घरात सुबत्ता, समृद्धी आणि शांती नांदावी अशी प्रार्थना केली जाते. पण आपल्या परंपरेत लक्ष्मी म्हणजे फक्त पैसा नाही; ती स्वच्छता, कष्ट, सद्गुण आणि संतोषही आहे. म्हणूनच पूजेआधी घर स्वच्छ केले जाते आणि केरसुणीचेही पूजन होते.

• मूर्ती/प्रतिमा: लक्ष्मी-गणेश-कुबेराची प्रतिमा किंवा मूर्ती, चौरंग आणि स्वच्छ लाल किंवा पिवळे वस्त्र.
• कलश: तांब्या किंवा पितळेचा कलश, पाणी, आंब्याची पाने आणि नारळ.
• पूजेचे साहित्य: हळद-कुंकू, अक्षता, गुलाल, फुले (शक्य असल्यास कमळ आणि झेंडू), विड्याची पाने, सुपारी, उदबत्ती, कापूर, निरांजन आणि तुपाचे दिवे.
• नैवेद्य: लाह्या-बत्तासे, धणे-गूळ, फळे, फराळ आणि एखादा गोड पदार्थ.
• धन आणि वही: नाणी, काही नोटा, दागिने (असल्यास) आणि व्यापाऱ्यांसाठी वही व लेखणी.
• केरसुणी: नवीन केरसुणी, हळद-कुंकू लावून पूजेसाठी.

1. तयारी: दिवसभर घर स्वच्छ करून दारात रांगोळी आणि तोरण लावावे. संध्याकाळी स्वतः स्नान करून स्वच्छ वस्त्र घालावे.
2. स्थापना: चौरंगावर वस्त्र पसरून त्यावर तांदळाची किंवा धान्याची रास करावी. मध्ये कलश ठेवावा आणि शेजारी लक्ष्मी-गणेशाची प्रतिमा स्थापन करावी.
3. गणेश पूजन: सर्वात आधी गणपतीची पूजा करावी: हळद-कुंकू, फुले आणि दूर्वा वाहाव्यात.
4. लक्ष्मी पूजन: लक्ष्मीला हळद-कुंकू, अक्षता, कमळ किंवा झेंडूची फुले आणि विड्याचे पान वाहावे. मूर्ती असेल तर पंचामृत किंवा स्वच्छ पाण्याने स्नान घालावे.
5. कुबेर आणि धन: नाणी-नोटा, दागिने यांना हळद-कुंकू लावून ठेवावे आणि "ॐ कुबेराय नमः" जपावे. व्यापाऱ्यांनी वही-पूजन करावे.
6. नैवेद्य: लाह्या-बत्तासे, धणे-गूळ, फळे आणि फराळ दाखवावा.
7. मंत्र: "ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः" हा मंत्र शक्य तितक्या वेळा म्हणावा. लक्ष्मी गायत्री: "ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे विष्णुपत्न्यै च धीमहि तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्" हेही जपता येते.
8. आरती: तुपाच्या निरांजनाने लक्ष्मीची आरती करावी. आरत्यांसाठी आमचा आरत्या संग्रह पाहा.
9. केरसुणी पूजन: नवीन केरसुणीला हळद-कुंकू लावून पूजा करावी. स्वच्छता हेच लक्ष्मीचे स्वागत, हा भाव त्यामागे आहे.
10. दिवे आणि प्रार्थना: दारात, अंगणात, तुळशीजवळ आणि घरभर दिवे लावावेत. कुटुंबाच्या सुखासाठी आणि सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करावी.

पूजा सविस्तर व शास्त्रोक्त पद्धतीने करायची असल्यास कुलाचारानुसार जाणकार गुरुजींकडून करवून घ्यावी. वरील विधी घरच्या घरी सोप्या पद्धतीने करण्यासाठी आहे.

लाह्या-बत्तासे: महाराष्ट्रातील लक्ष्मीपूजनाचा खास नैवेद्य म्हणजे साळीच्या लाह्या आणि साखरेचे बत्तासे. लाह्या म्हणजे धान्याचे समृद्ध रूप आणि बत्तासे म्हणजे जीवनातील गोडवा. हा नैवेद्य पूजेनंतर घरच्या सर्वांना प्रसाद म्हणून दिला जातो.

केरसुणी पूजन: झाडू म्हणजे घरातली घाण दूर करणारे साधन. महाराष्ट्रात लक्ष्मीपूजनाला नवीन केरसुणीची पूजा करण्याची परंपरा आहे. स्वच्छ घरात लक्ष्मी वास करते आणि स्वच्छता हीच एक प्रकारची पूजा आहे, हा सुंदर संदेश या प्रथेतून मिळतो.

एक विचार: लक्ष्मी म्हणजे फक्त पैसा नाही. संतांनी संतोषालाच खरे धन म्हटले आहे. पूजेत धन ठेवताना मनातही कृतज्ञता आणि समाधान ठेवावे. यासाठी संतसुभाषिते जरूर वाचा.

दिवाळीचे सर्व दिवस एकत्र वाचायचे आहेत? दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज हा मुख्य लेख वाचा.

आश्विन-कार्तिकाचा काळ म्हणजे सणांची लांब माळ. नवरात्री, दसरा, कोजागिरी आणि दिवाळीनंतर वारकऱ्यांची कार्तिकी एकादशी येते. सर्व सण एकत्र पाहिले की प्रत्येकाचा भाव अधिक स्पष्ट होतो.