नरक चतुर्दशी — पहाटेचे अभ्यंगस्नान

दिवाळीतला तिसरा दिवस म्हणजे आश्विन वद्य चतुर्दशी, म्हणजेच नरक चतुर्दशी. उत्तर भारतात याला 'छोटी दिवाळी' किंवा 'काली चौदस' म्हणतात. महाराष्ट्रात हा दिवस ओळखला जातो पहाटेच्या अभ्यंगस्नानासाठी.

कथेनुसार नरकासुर नावाच्या राक्षसाने अनेकांना बंदिवान केले होते. श्रीकृष्णाने सत्यभामेच्या साथीने त्याचा वध करून बंदिवानांची सुटका केली, असे सांगितले जाते. विजयाचा क्षण पहाटेचा होता, म्हणून आजही या दिवशी अंधार असतानाच उठून स्नान करण्याची आणि दिवे लावण्याची प्रथा आहे.

कथेचा आपल्यासाठीचा अर्थ साधा आहे: प्रत्येकाच्या आत एखादा 'नरकासुर' असतो, म्हणजे आळस, राग, अहंकार किंवा भीती. पहाटे उठून स्वच्छ होऊन नवीन दिवस सुरू करणे हे त्या अंधारावर मिळवलेल्या विजयाचे प्रतीक आहे.

1. वेळ: सूर्योदयापूर्वी, साधारण पहाटे ४ ते ६ च्या दरम्यान उठावे. पहाटेचा अंधार आणि थंड हवा हा या दिवसाचा आनंद आहे.
2. पणती: स्नानापूर्वी दारात आणि स्नानगृहाबाहेर पणत्या लावाव्यात.
3. तेल: अंगाला तिळाचे किंवा खोबरेल सुगंधी तेल हलक्या हाताने लावून थोडा वेळ मालिश करावी.
4. उटणे: उटणे लावून अंग हलकेच चोळावे.
5. स्नान: कोमट पाण्याने स्नान करावे. पाणी जास्त गरम नसावे, विशेषतः मुले आणि ज्येष्ठांसाठी.
6. औक्षण: स्नानानंतर नवीन किंवा स्वच्छ वस्त्र घालावे. घरातील मोठे लहानांना आणि लहानांना ओवाळतात, गोडधोड खातात.

घरच्या घरी उटणे

बेसन, हळद, चंदन पावडर आणि थोडे गुलाबपाणी किंवा दही/दूध एकत्र करून पेस्ट बनवा. अंगावर लावून हलके चोळा आणि नंतर कोमट पाण्याने धुवा. बाजारातल्या तयार उटण्यातही हेच घटक असतात. त्वचेला अलर्जी असल्यास आधी थोड्या भागावर तपासून पाहा.

महाराष्ट्रातली ही खास प्रथा आहे. अभ्यंगस्नानानंतर कारीट नावाचे कडू फळ पायाखाली फोडले जाते. हे फळ नरकासुराचे प्रतीक मानले जाते. कारीट फोडणे म्हणजे नरकासुराचा वध, तर त्याचा कडूपणा म्हणजे आपल्यातला अहंकार आणि वाईट प्रवृत्ती. त्यांना पायाखाली चिरडणे हा त्यामागचा भाव आहे.

मुलांसाठी हा खेळकर आणि मजेशीर विधी असतो. कारीट मिळाले नाही तर कडू चवीचे दुसरे एखादे फळ किंवा पान प्रतीक म्हणून वापरले जाते.

दिवाळीचे सर्व दिवस एकत्र वाचायचे आहेत? दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज हा मुख्य लेख वाचा.

आश्विन-कार्तिकाचा काळ म्हणजे सणांची लांब माळ. नवरात्री, दसरा, कोजागिरी आणि दिवाळीनंतर वारकऱ्यांची कार्तिकी एकादशी येते. सर्व सण एकत्र पाहिले की प्रत्येकाचा भाव अधिक स्पष्ट होतो.