मराठी घरची दिवाळी — फराळ, किल्ला, आकाशकंदील

दिवाळी भारतभर साजरी होते, पण महाराष्ट्रातल्या दिवाळीला आपला एक वेगळा सुगंध आहे. तो सुगंध आहे घरात तळल्या जाणाऱ्या चकलीचा, अंगणात बांधलेल्या मातीच्या किल्ल्याचा, दारातल्या आकाशकंदिलाचा आणि पहाटेच्या अभंगांचा. या परंपरा पुस्तकात नाहीत; त्या पिढ्यानपिढ्या घराघरांत जगल्या गेल्या आहेत.

हा लेख त्या परंपरांबद्दल आहे आणि प्रत्येक विभागात घरगुती टिप्सही आहेत. दिवाळीच्या दिवसांबद्दल जाणून घ्यायचे असेल तर दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज हा लेख वाचा.

फराळ म्हणजे फक्त पदार्थ नाहीत, तर आठवणी आहेत. आई-आजी रात्री जागून पदार्थ बनवतात आणि घरभर त्याचा सुगंध दरवळतो.

• चकली: भाजणीची चकली महाराष्ट्राची ओळख आहे. भाजणीचे पीठ आधीच भाजून ठेवल्यास चकली कुरकुरीत होते. तेल मध्यम तापमानावर असावे.
• करंजी: सारणात ओले किंवा सुके खोबरे, रवा, साखर आणि वेलची असते. कडा नीट दाबल्यास तळताना सारण बाहेर येत नाही.
• लाडू: रव्याचे आणि बेसनाचे लाडू हे फराळाचे अविभाज्य भाग. बेसन मंद आचेवर चांगले भाजल्यावरच लाडू खमंग लागतात.
• चिवडा: भाजके पोहे, शेंगदाणे, खोबऱ्याचे काप आणि कढीपत्ता टाकून बनवला जातो. तिखट-गोड दोन्ही आवडीनुसार.
• शंकरपाळी: गोड आणि खारी, दोन्ही प्रकारची. मुलांना खूप आवडते.
• अनारसे: तांदूळ भिजवून, वाळवून आणि गूळ-खसखस वापरून बनवतात. हा थोडा वेळखाऊ पण पारंपरिक पदार्थ आहे.

टीप: फराळ पूर्ण थंड झाल्यावरच हवाबंद डब्यात भरावा. मधुमेह किंवा इतर आरोग्याच्या अडचणी असतील तर प्रमाणात खावे आणि जास्त तेलकट पदार्थ टाळावेत.

दिवाळीच्या आधी महाराष्ट्रातली मुले मातीचे किल्ले बांधतात. छत्रपती शिवरायांच्या गडकिल्ल्यांची आठवण जपण्याची ही सुंदर पद्धत आहे. किल्ला बांधताना मुले इतिहासाशी जोडली जातात.

किल्ला कसा बनवावा?

1. अंगणात किंवा गच्चीवर एखादा कोपरा निवडावा आणि दगड, विटा व माती गोळा करावी.
2. दगडांची रास करून त्यावर ओली माती थापावी. तटबंदी, बुरूज आणि प्रवेशद्वार तयार करावे.
3. काही दिवस आधी मोहरी, हळीव किंवा गहू मातीत पेरावेत आणि दररोज पाणी द्यावे, म्हणजे किल्ल्यावर हिरवळ येते.
4. मावळे, शिवरायांची मूर्ती, तोफा, घोडे आणि प्राण्यांच्या मूर्ती ठेवून किल्ला सजवावा.
5. संध्याकाळी किल्ल्यावर पणत्या लावून त्याला उजळावे.

शहरात जागा कमी असेल तर कुंड्यांमध्ये किंवा मोठ्या ट्रेमध्ये लहान किल्ला बनवता येतो. गडकिल्ल्यांची प्रेरणा घ्यायची असेल तर फोटो गॅलरी पाहा.

आकाशकंदील

वसुबारसेपासून दारात आकाशकंदील लावला जातो. पूर्वी बांबूच्या काड्या आणि रंगीत कागदाने घरीच कंदील बनवले जात. आजही घरी बनवलेला कंदील मुलांसाठी आनंदाचा विषय असतो. आत वीजेचा छोटा एलईडी दिवा वापरल्यास आगीचा धोका टळतो.

रांगोळी

रोज सकाळी किंवा संध्याकाळी दारात नवीन रांगोळी काढली जाते. तांदळाचे पीठ, हळद, कुंकू आणि फुलांच्या पाकळ्या वापरल्यास रांगोळी पर्यावरणपूरक ठरते. पणत्या, कमळ आणि स्वस्तिक हे नेहमीचे आकृतिबंध आहेत.

पणत्या

मातीच्या पणत्या वापरल्यास त्या स्थानिक कुंभारांना आधार देतात आणि पर्यावरणाला हानी करत नाहीत. खरेदी करताना कुंभाराकडून थेट घेणे अधिक अर्थपूर्ण आहे.

दिवाळी पहाट

पहाटेच्या गारव्यात अभंग, भावगीते आणि नाट्यगीतांचे कार्यक्रम ही महाराष्ट्राची आगळी सांस्कृतिक परंपरा आहे. घरी बसूनही एखादा अभंग किंवा हरिपाठ ऐकता येतो. त्यासाठी निवडक अभंग आणि सार्थ हरिपाठ उपयोगी पडतील.

दिवाळीचे सर्व दिवस एकत्र वाचायचे आहेत? दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज हा मुख्य लेख वाचा.

आश्विन-कार्तिकाचा काळ म्हणजे सणांची लांब माळ. नवरात्री, दसरा, कोजागिरी आणि दिवाळीनंतर वारकऱ्यांची कार्तिकी एकादशी येते. सर्व सण एकत्र पाहिले की प्रत्येकाचा भाव अधिक स्पष्ट होतो.