दिवाळीचे पाच दिवस — वसुबारस ते भाऊबीज

दीपावली म्हणजे दिव्यांची रांग — दीप + आवली. पावसाळा संपून हवा स्वच्छ झालेली असते, शेतातले धान्य घरी येत असते आणि अश्विन-कार्तिकाच्या या काळात अमावस्येच्या काळ्याकुट्ट रात्रीत घरोघरी पणत्या उजळतात. या एका दृश्यातच दिवाळीचा संदेश दडलेला आहे: अंधार कितीही गडद असला तरी एक छोटा दिवा त्याला हरवू शकतो.

या सणामागे वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या कथा सांगितल्या जातात. उत्तर भारतात प्रभू रामाच्या अयोध्येतील आगमनाचा आनंद म्हणून दिवे लावले जातात. श्रीकृष्णाने नरकासुराचा वध केला, ही नरक चतुर्दशीची कथा आहे. समुद्रमंथनातून प्रकट झालेल्या लक्ष्मीची पूजा लक्ष्मीपूजनात केली जाते. आणि बलिराजा व वामन यांच्या कथेशी महाराष्ट्रातला दिवाळी पाडवा जोडलेला आहे. जैन परंपरेत हा काळ भगवान महावीरांच्या निर्वाणाशी जोडलेला आहे. कथा अनेक, पण दिव्याचा अर्थ एकच.

पाच की सहा दिवस? पारंपरिक गणनेत धनत्रयोदशीपासून भाऊबीजेपर्यंत पाच दिवस मानले जातात. पण महाराष्ट्रात आश्विन वद्य द्वादशीला, म्हणजे वसुबारसेला, गाय-वासराच्या पूजनाने दिवाळीची सुरुवात केली जाते. त्यामुळे मराठी घरांत हा उत्सव प्रत्यक्षात सहा टप्प्यांचा असतो.

आश्विन वद्य द्वादशीला वसुबारस किंवा गोवत्स द्वादशी साजरी होते. 'वसु' म्हणजे धन आणि 'बारस' म्हणजे द्वादशी. शेतकरी संस्कृतीत गाय-वासरू हेच खरे धन, म्हणून दिवाळीची सुरुवात त्यांच्या पूजनाने केली जाते.

संध्याकाळी गाय आणि वासराला स्नान घालून हळद-कुंकू, फुले, आपट्याची किंवा इतर पाने वाहतात, ओवाळतात आणि गोडाचा घास भरवतात. शहरात गाय मिळाली नाही तर गाय-वासराची प्रतिमा किंवा मूर्ती वापरण्याचीही पद्धत आहे. अनेक घरांत या दिवशी गायीच्या दुधाचे पदार्थ आणि गहू टाळून बाजरी-ज्वारीची भाकरी, भाजी व कडधान्ये असा साधा आहार घेतात; प्रथा प्रत्येक कुटुंबात थोडी वेगळी असते.

वसुबारस हा दिवस कृतज्ञतेचा आहे: ज्या प्राण्याने आपल्याला दूध, शेती आणि जगणे दिले, त्याला दिवाळीतला पहिला मान.

सविस्तर वाचा: वसुबारस: महत्त्व, पूजा विधी व परंपरा →

आश्विन वद्य त्रयोदशीला धनत्रयोदशी म्हणतात. समुद्रमंथनातून हातात अमृतकलश घेऊन प्रकट झालेल्या भगवान धन्वंतरी यांचा हा दिवस मानला जातो. आयुर्वेदाचे दैवत धन्वंतरी असल्यामुळे या दिवशी आरोग्याची प्रार्थना सर्वात महत्त्वाची आहे. "आरोग्य हेच धन" असा अर्थ इथे स्पष्ट दिसतो.

• धन्वंतरी पूजन: संध्याकाळी धन्वंतरीची प्रतिमा किंवा दिवा लावून आरोग्य व दीर्घायुष्याची प्रार्थना.
• यमदीपदान: प्रदोषकाळात घराबाहेर दक्षिणेकडे तोंड करून एक दिवा लावतात. अकाली मृत्यूच्या भीतीपासून कुटुंबाचे रक्षण व्हावे, ही यामागची श्रद्धा आहे.
• खरेदी: सोने, चांदी, भांडी किंवा झाडू खरेदीची प्रथा आहे. ही श्रद्धा असून धार्मिक सक्ती नाही, आपल्या ऐपतीनुसार करावी.
• व्यापाऱ्यांसाठी: अनेक व्यापारी या दिवशी तिजोरी व हिशेब-वह्यांचे पूजन करतात.

सविस्तर वाचा: धनत्रयोदशी: धन्वंतरी पूजा व यमदीपदान →

आश्विन वद्य चतुर्दशीला नरक चतुर्दशी म्हणतात. श्रीकृष्णाने या दिवशी नरकासुराचा वध करून हजारो बंदिवानांची सुटका केली, अशी कथा सांगितली जाते. अहंकार, भीती आणि अंधाराचा नाश या कथेचा सारांश आहे.

या दिवशी सूर्योदयापूर्वी अभ्यंगस्नान करतात, म्हणजे अंगाला सुगंधी तेल आणि उटणे लावून कोमट पाण्याने स्नान. स्नानानंतर नवीन किंवा स्वच्छ वस्त्रे घालतात, दिवे ओवाळतात आणि घरातल्यांना औक्षण करतात. महाराष्ट्रात कारीट नावाचे कडू फळ पायाखाली फोडण्याची प्रथा आहे. नरकासुराच्या वधाचे ते प्रतीक मानले जाते.

यंदा (२०२६) नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन एकाच तारखेला, म्हणजे ८ नोव्हेंबर रोजी येत आहेत. अभ्यंगस्नान पहाटे चतुर्दशी तिथी असताना करायचे असल्याने ते सकाळच्या वेळी आणि लक्ष्मीपूजन संध्याकाळी असते, त्यामुळे दोन्ही एकाच दिवशी निभावता येतात. काही पंचांगांत ७ नोव्हेंबरच्या रात्री 'काली चौदस' दिलेली दिसते.

सविस्तर वाचा: नरक चतुर्दशी: अभ्यंगस्नान, उटणे व कारीट →

आश्विन अमावस्येच्या संध्याकाळी लक्ष्मीपूजन केले जाते. बाहेर सर्वात गडद रात्र आणि घरात सर्वात जास्त दिवे, हा या दिवसाचा सुंदर विरोधाभास आहे. हा दिवस पूजेसाठी शुभ मानला जातो, पण आपल्या परंपरा आपल्याला आठवण करून देतात की लक्ष्मी म्हणजे फक्त पैसा नाही; ती स्वच्छता, कष्ट, सुबत्ता आणि संतोषही आहे.

• वेळ: सूर्यास्तानंतरचा प्रदोषकाळ हा लक्ष्मीपूजनासाठी योग्य मानला जातो. शहरानुसार वेळ वेगळी असते, म्हणून स्थानिक पंचांग पाहावे.
• तयारी: घराची स्वच्छता, दारात रांगोळी, तोरण आणि पणत्या.
• पूजा: चौरंगावर लक्ष्मीची प्रतिमा किंवा मूर्ती, कलश, कुबेर आणि वही-पूजन. नैवेद्य म्हणून लाह्या-बत्तासे, धणे-गूळ आणि फराळ.
• केरसुणी पूजन: महाराष्ट्रात नवीन केरसुणीची (झाडूची) पूजा करण्याची खास प्रथा आहे. स्वच्छता हेच लक्ष्मीचे स्वागत, हा भाव त्यामागे दिसतो.
• मंत्र: "ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः" हा मंत्र शक्य तितका जपावा आणि नंतर आरती करावी. आरत्यांसाठी आमचा आरत्या संग्रह पाहा.

सविस्तर वाचा: लक्ष्मीपूजन: संपूर्ण विधी, साहित्य व मंत्र →

कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला बलिप्रतिपदा, म्हणजेच दिवाळी पाडवा साजरा होतो. वामनावताराच्या कथेनुसार विष्णूने वामनरूपात बलिराजाकडे तीन पावले जमीन मागितली आणि त्याच्या दानशूरपणामुळे त्याला पाताळाचे राज्य दिले. बलीराजाचे स्मरण या दिवशी केले जाते.

महाराष्ट्रात साडेतीन मुहूर्त सांगितले जातात: गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया, दसरा आणि दिवाळी पाडवा हा अर्धा मुहूर्त. म्हणून या दिवशी नवीन खरेदी, व्यवसायाचा प्रारंभ किंवा शुभकार्य करण्याची परंपरा आहे. अनेक व्यापारी या दिवशी नवीन वर्ष (विक्रम संवत) सुरू करतात.

घराघरात पत्नी पतीचे औक्षण करते, पती तिला भेट देतो आणि घरात गोडधोडाचा आनंद साजरा होतो. नवरा-बायकोच्या नात्याला समर्पित असा हा दिवस आहे.

सविस्तर वाचा: दिवाळी पाडवा: वामन-बली कथा व साडेतीन मुहूर्त →

कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला भाऊबीज किंवा यमद्वितीया साजरी होते. कथेनुसार यमराज या दिवशी आपली बहीण यमुनेकडे जेवायला गेला. बहिणीने त्याचे प्रेमाने औक्षण केले आणि यमराजाने तिला वर दिला की या दिवशी बहिणीकडे जाऊन भोजन करणाऱ्या भावाला दीर्घायुष्य लाभेल.

आजही बहीण भावाला ओवाळते, कपाळावर टिळा लावते, भावाच्या दीर्घायुष्य आणि सुखाची प्रार्थना करते आणि भाऊ तिला ओवाळणी देतो. वर्षभर कामाच्या धावपळीत हरवलेले नाते या एका दिवशी पुन्हा जवळ येते. भाऊबीज हा दिवाळीचा शेवटचा दिवस आहे आणि तो नात्यांच्या गोडव्याने सुंदर होतो.

सविस्तर वाचा: भाऊबीज: कथा, औक्षण विधी व ओवाळणी →

महाराष्ट्रातल्या दिवाळीला स्वतःची एक ओळख आहे, जी इतर राज्यांपेक्षा वेगळी जाणवते.

• फराळ: चकली, करंजी, लाडू (रवा, बेसन), अनारसे, शंकरपाळी आणि चिवडा. ताटात सर्व पदार्थ थोडे थोडे घेऊन आप्तेष्टांसोबत बसून खाण्याचा आनंद वेगळाच असतो.
• किल्ला: मुले मातीचे किल्ले बनवतात, त्यावर मावळ्यांच्या मूर्ती ठेवतात आणि पणत्यांनी सजवतात. शिवरायांच्या गडकिल्ल्यांच्या स्मृतीला ही अनोखी मानवंदना आहे.
• आकाशकंदील: दाराबाहेर लावलेला रंगीबेरंगी आकाशकंदील हा घराला दिवाळीचा सर्वात मोठा चेहरा देतो.
• रांगोळी आणि पणत्या: रोज संध्याकाळी दारात नवीन रांगोळी आणि तेवणाऱ्या पणत्या.
• उटणे आणि अभ्यंगस्नान: पहाटेचे स्नान आणि त्यानंतर कुटुंबासोबत फराळ.
• दिवाळी पहाट: पहाटेच्या गार हवेत अभंग, नाट्यगीते व भावगीतांचे कार्यक्रम ही महाराष्ट्राची एक आगळी परंपरा आहे.

सविस्तर वाचा: फराळ, किल्ला, आकाशकंदील व रांगोळी: संपूर्ण माहिती →

आपण घरात दिवे लावतो, पण संतांनी सांगितलेला दिवा आतला आहे. ज्ञान, भक्ती आणि सद्विचार म्हणजे अंतरीचा दिवा आणि अज्ञान, अहंकार, द्वेष म्हणजे अंधार. वारकरी संतपरंपरेने ज्ञानाला प्रकाशाची उपमा दिली आहे. बाहेरचे दिवे आनंद देतात, पण आतला दिवा जीवनाला दिशा देतो.

या दिवाळीत फराळ आणि पणत्यांबरोबर एखादा अभंग, हरिपाठ किंवा संतवचनही वाचा. त्यासाठी निवडक अभंग, सार्थ हरिपाठ, संतसुभाषिते आणि ज्ञानेश्वरी जयंती हा लेख उपयोगी ठरतील. संतांच्या जीवनातील प्रेरक घटनांसाठी संतांचे प्रसंग वाचा.

आश्विन-कार्तिकाचा काळ म्हणजे सणांची लांब माळ. नवरात्री, दसरा आणि कोजागिरीनंतर दिवाळी येते आणि त्यानंतर वारकऱ्यांची कार्तिकी एकादशी. ही सर्व सणांची साखळी एकत्र पाहिली की प्रत्येक सणाचा भाव अधिक स्पष्ट होतो.