दिवाळी पाडवा — बलिप्रतिपदा

कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला येणारा दिवाळी पाडवा म्हणजेच बलिप्रतिपदा. लक्ष्मीपूजनाच्या अमावस्येनंतरचा हा पहिला उजळ दिवस. आकाशात चंद्र पुन्हा दिसू लागतो आणि घरात नव्या वर्षाचा आनंद साजरा होतो.

अनेक व्यापाऱ्यांसाठी हा दिवस नवीन वर्षाचा, विक्रम संवताचा आरंभ असतो. गुजरातमध्ये याच दिवशी नववर्ष साजरे होते. महाराष्ट्रात या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे कारण तो साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो.

पुराणांनुसार बलिराजा हा प्रल्हादाचा नातू, महान दानशूर आणि पराक्रमी राजा होता. त्याच्या राज्यात सर्वजण सुखी होते, पण त्याच्या वाढत्या सामर्थ्यामुळे देवांना चिंता वाटली. तेव्हा भगवान विष्णूंनी वामनाच्या, म्हणजे बटू ब्राह्मणाच्या रूपात अवतार घेतला आणि बलिराजाकडे तीन पावले जमीन मागितली.

बलीने वचन दिले. वामनाने एका पावलात पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात आकाश व्यापले. तिसरे पाऊल ठेवायला जागा उरली नाही, तेव्हा बलीने स्वतःचे मस्तक पुढे केले. त्याच्या दानशूरपणाने आणि वचनपालनाने प्रसन्न होऊन वामनाने त्याला पाताळाचे राज्य दिले, आणि वर्षातून एकदा त्याला पृथ्वीवर येऊन प्रजेला भेटण्याचा वरही दिला. हा दिवस म्हणजे बलिप्रतिपदा, असे मानले जाते.

महाराष्ट्रातल्या शेतकऱ्यांमध्ये बळीराजा हा न्यायी आणि प्रजाहितदक्ष राजा म्हणून प्रिय आहे. "इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो" ही म्हण याच भावनेतून आली आहे.

कथेची वेगवेगळी रूपे सांगितली जातात आणि काही ठिकाणी बलीला बळीराजा म्हणून वेगळ्या भावनेने पाहिले जाते. आपल्या कुटुंबाची आणि प्रदेशाची परंपरा जपावी.

महाराष्ट्रात वर्षातले साडेतीन दिवस सर्वात शुभ मानले जातात: गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया, दसरा हे तीन पूर्ण आणि दिवाळी पाडवा (बलिप्रतिपदा) हा अर्धा मुहूर्त. अर्धा असला तरी या दिवशी कोणतेही नवीन काम सुरू करणे शुभ मानले जाते.

म्हणून या दिवशी अनेकजण नवीन खरेदी, व्यवसायाचा प्रारंभ, गृहप्रवेश किंवा एखादे मंगलकार्य हाती घेतात. दसऱ्याबद्दल अधिक वाचायचे असेल तर आमचा दसरा (विजयादशमी) लेख वाचा.

• पती-पत्नीचे औक्षण: पत्नी पतीला ओवाळते, पती तिला साडी, दागिना किंवा एखादी आवडती भेट देतो. पती-पत्नीच्या नात्याचे कौतुक करणारा हा दिवस आहे.
• वही-पूजन: व्यापारी नवीन वह्यांचे पूजन करून नवीन खाते सुरू करतात.
• गोडधोड: घरात गोड पदार्थ बनतात, आप्तेष्ट एकमेकांना भेटतात आणि फराळाची देवाणघेवाण होते.
• गोवर्धन पूजा (उत्तर भारत): याच दिवशी श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत उचलला, या स्मरणार्थ अन्नकूट आणि गोवर्धन पूजा केली जाते.

दिवाळीचे सर्व दिवस एकत्र वाचायचे आहेत? दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज हा मुख्य लेख वाचा.

आश्विन-कार्तिकाचा काळ म्हणजे सणांची लांब माळ. नवरात्री, दसरा, कोजागिरी आणि दिवाळीनंतर वारकऱ्यांची कार्तिकी एकादशी येते. सर्व सण एकत्र पाहिले की प्रत्येकाचा भाव अधिक स्पष्ट होतो.