दसरा २०२६ — मुहूर्त व सीमोल्लंघन

विजयादशमी म्हणजे "विजयाचा दहावा दिवस". या दिवशी दोन महत्त्वाच्या पौराणिक विजयगाथा साजऱ्या केल्या जातात. रामायणानुसार, भगवान श्रीरामांनी याच दिवशी घनघोर युद्धानंतर रावणाचा वध करून माता सीतेला लंकेतून मुक्त केले. दुसरीकडे, देवी माहात्म्यानुसार आदिशक्ती दुर्गा देवीने नऊ दिवसांच्या युद्धानंतर याच दहाव्या दिवशी महिषासुराचा वध केला.

या दोन्ही कथांमधून एकच संदेश मिळतो — असत्यावर सत्याचा आणि वाईटावर चांगल्याचा अंतिम विजय. त्यामुळेच विजयादशमी हा नवीन कार्याचा आरंभ करण्यासाठी, नवीन कौशल्य शिकण्यासाठी किंवा एखादा महत्त्वाचा निर्णय घेण्यासाठी वर्षातील सर्वांत शुभ मानला जाणारा दिवस आहे — कोणत्याही स्वतंत्र मुहूर्ताची वाट न पाहता या दिवशी काहीही शुभ कार्य सुरू करता येते.

सीमोल्लंघन म्हणजे गावाची किंवा शहराची सीमा ओलांडून बाहेर पडण्याची प्रथा. ऐतिहासिक काळात मराठा राजे व सरदार याच शुभ दिवशी आपल्या राज्याची सीमा ओलांडून विजयी मोहिमांवर निघत असत — म्हणूनच या दिवसाला युद्धमोहिमेसाठी सर्वांत शुभ मानले जात असे.

आजही महाराष्ट्रात, विशेषतः मराठवाडा व इतर भागांत, सीमोल्लंघनाची पारंपरिक मिरवणूक काढली जाते. गावाच्या सीमेवर असलेल्या शमी वृक्षाचे पूजन करून, वाद्यांच्या गजरात व पालखीसह ही मिरवणूक निघते — एक सामूहिक उत्साह व अभिमानाचे प्रतीक म्हणून.

महाभारतानुसार, अज्ञातवासात असताना पांडवांनी आपली शस्त्रे एका शमी वृक्षावर लपवून ठेवली होती, जेणेकरून कोणालाही त्यांची ओळख पटू नये. अज्ञातवासाचा कालावधी संपल्यावर, विजयादशमीच्या याच शुभ दिवशी त्यांनी शमी वृक्षावरून आपली शस्त्रे परत घेतली आणि पुढे विराट राजाच्या गोधन रक्षणासाठी विजय मिळवला.

याच पौराणिक संदर्भामुळे शमी वृक्षाची पूजा करणे व त्याची पाने किंवा फांदी घरी आणणे विजय, यश आणि संकटमुक्तीचे प्रतीक मानले जाते.

महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याच्या झाडाची पाने तोडून ती नातेवाईक, मित्रमंडळी व वडीलधाऱ्यांना भेट म्हणून दिली जातात. या पानांना प्रेमाने "सोने" असे संबोधले जाते. मोठ्यांच्या पाया पडून त्यांना ही पाने अर्पण करणे आणि आशीर्वाद घेणे ही एक अतिशय हृद्य व सामाजिक जवळीक वाढवणारी प्रथा आहे — यातून सुवर्णासमान समृद्धी व सदिच्छांची देवाणघेवाण होते असे मानले जाते.

दसऱ्याच्या दिवशी आपली शस्त्रे, वाहने, अवजारे आणि उपजीविकेची साधने यांची पूजा करण्याची प्रथा आहे — याला शस्त्रपूजा किंवा आयुध पूजा म्हणतात. विद्यार्थी आपली पुस्तके व वाद्ये, तर व्यावसायिक आपली हत्यारे व यंत्रे याच दिवशी पूजतात — "जे साधन आपल्याला उपजीविका देते, तेही पूजनीय आहे" या भावनेतून.

उत्तर भारतासह महाराष्ट्रातील काही शहरांतही रावण, कुंभकर्ण व मेघनाद यांच्या पुतळ्यांचे दहन केले जाते — हे दहा दुर्गुणांच्या नाशाचे प्रतीक मानले जाते.

नवरात्री तारीख व मुहूर्त

घटस्थापना मुहूर्त व संपूर्ण ९ दिवसांचा कॅलेंडर पहा.

नवदुर्गा ९ रूपे

प्रत्येक देवीचे स्वरूप, मंत्र व नैवेद्य वाचा.

भोंडला / हादगा

नवरात्रीतील महाराष्ट्राची खास स्त्री-परंपरा वाचा.