नवदुर्गा संकल्पना
आदिशक्ती दुर्गा देवीची नऊ रूपे म्हणजेच नवदुर्गा. स्त्रीशक्तीच्या बालपणापासून ते पूर्ण सामर्थ्यापर्यंतच्या प्रवासाचे हे नऊ टप्पे मानले जातात — कोमल बालरूपापासून ते उग्र योद्धा रूपापर्यंत आणि अखेर सर्वसिद्धीदायक परिपूर्ण रूपापर्यंत. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत या नऊ रूपांची क्रमाने पूजा केल्यास साधकाला शक्ती, संरक्षण व मनःशांती लाभते अशी श्रद्धा आहे.
नवदुर्गेची ९ रूपे — स्वरूप, मंत्र व नैवेद्य
दिवस १ — शैलपुत्री
हिमालयाची कन्या असल्याने या रूपाला "शैलपुत्री" म्हणतात. देवी नंदी बैलावर आरूढ असून उजव्या हातात त्रिशूळ व डाव्या हातात कमळ धारण करते. हे रूप मूलाधार चक्राची अधिष्ठात्री मानले जाते व जीवनात स्थिरता प्रदान करते.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं शैलपुत्र्यै नमः
शुद्ध तूप
दिवस २ — ब्रह्मचारिणी
भगवान शिवांना पती रूपात प्राप्त करण्यासाठी देवीने घोर तपश्चर्या केली, म्हणून हे रूप "ब्रह्मचारिणी" (तपस्विनी) म्हणून ओळखले जाते. श्वेत वस्त्रांकित देवी हातात जपमाळ व कमंडलू धारण करते — हे संयम, तप आणि त्यागाचे प्रतीक आहे.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं ब्रह्मचारिण्यै नमः
साखर
दिवस ३ — चंद्रघंटा
कपाळावर घंटेच्या आकाराचा अर्धचंद्र धारण केल्याने या रूपाला "चंद्रघंटा" म्हणतात. दहा हातांत शस्त्रे धारण करून वाघावर आरूढ झालेली देवी शौर्य व धैर्याचे प्रतीक आहे, आणि भक्तांच्या सर्व संकटांचे निवारण करते.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चन्द्रघण्टायै नमः
दूध व खीर
दिवस ४ — कुष्मांडा
आपल्या मंद स्मिताने ब्रह्मांडाची निर्मिती केली, म्हणून या रूपाला "कुष्मांडा" म्हणतात. आठ हात धारण करणारी ही देवी सूर्यमंडळाच्या अंतर्भागात वास करते असे मानले जाते व सृष्टीच्या आरंभीची शक्ती दर्शवते.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं कूष्माण्डायै नमः
मालपुवा
दिवस ५ — स्कंदमाता (ललिता पंचमी)
भगवान कार्तिकेय (स्कंद) यांची माता असल्याने हे रूप "स्कंदमाता" म्हणून ओळखले जाते. देवी सिंहावर आरूढ असून बाळ स्कंदाला मांडीवर घेतलेली दाखवली जाते — मातृत्व व वात्सल्याचे हे मूर्तिमंत रूप आहे. हाच दिवस ललिता पंचमी म्हणूनही साजरा होतो.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं स्कन्दमातायै नमः
केळी
दिवस ६ — कात्यायनी
कात्यायन ऋषींच्या तपश्चर्येतून प्रकटलेली व त्यांच्या आश्रमात वाढलेली देवी म्हणून "कात्यायनी" हे नाव पडले. महिषासुराचा वध करण्यासाठी देवांनी विशेषतः निर्माण केलेले हे उग्र योद्धा-रूप सिंहावर आरूढ असते.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं कात्यायन्यै नमः
मध
दिवस ७ — कालरात्री
दिसायला उग्र व काळवर्णी असली, तरी ही देवी भक्तांसाठी सदैव शुभंकर मानली जाते — म्हणून तिला "शुभंकरी" असेही म्हणतात. अज्ञान व अंधःकाराचा नाश करणारे हे रूप गाढवावर आरूढ असते.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं कालरात्र्यै नमः
गूळ
दिवस ८ — महागौरी (दुर्गाष्टमी)
कठोर तपश्चर्येनंतर देवीचा वर्ण शुभ्र-गौर झाला, म्हणून "महागौरी" हे नाव पडले. बैलावर आरूढ ही देवी शांती, पावित्र्य व करुणेचे प्रतीक मानली जाते. या दिवशी अनेक घरांत कन्यापूजनही केले जाते.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं महागौर्यै नमः
नारळ
दिवस ९ — सिद्धिदात्री (महानवमी)
अणिमा, महिमा, गरिमा यांसह आठही सिद्धी प्रदान करणारी देवी म्हणून "सिद्धिदात्री" म्हटले जाते. कमळावर विराजमान ही देवी नवरात्रीच्या साधनेची परिपूर्णता व सर्वोच्च प्राप्ती दर्शवते.
ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सिद्धिदात्र्यै नमः
तीळ
संबंधित वाचन
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्र.१ नवदुर्गा म्हणजे काय?
उत्तर: नवदुर्गा म्हणजे आदिशक्ती दुर्गा देवीची नऊ रूपे - शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कुष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री - ज्यांची नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत क्रमाने पूजा केली जाते.
प्र.२ नवदुर्गेचे मंत्र कसे म्हणावेत?
उत्तर: प्रत्येक दिवशी संबंधित देवीच्या मंत्राचा किमान ११ किंवा १०८ वेळा जप केल्यास विशेष फलप्राप्ती होते असे मानले जाते. स्वच्छ मनाने व एकाग्रतेने जप करणे महत्त्वाचे आहे.
प्र.३ नवरात्रीत रोज वेगळा नैवेद्य का दाखवला जातो?
उत्तर: प्रत्येक देवीच्या स्वभाव व गुणधर्मानुसार तिला प्रिय असलेला पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आहे. तो पदार्थ प्रसाद म्हणून ग्रहण केल्यास आरोग्य व समृद्धी लाभते अशी श्रद्धा आहे.
प्र.४ ललिता पंचमी नवदुर्गेच्या कोणत्या दिवशी येते?
उत्तर: ललिता पंचमी ही नवरात्रीच्या पाचव्या दिवशी, म्हणजे स्कंदमातेच्या पूजेच्या दिवशीच येते. महाराष्ट्रात या दिवसापासून भोंडला/हादगा खेळण्यास सुरुवात होते.