भोंडला / हादगा — खास मराठी परंपरा

भोंडला ही नवरात्रीच्या काळात महाराष्ट्रात मुली व महिलांकडून साजरी केली जाणारी एक हृद्य सामूहिक परंपरा आहे. संध्याकाळच्या वेळी अंगणात किंवा घरासमोर हत्तीची रांगोळी किंवा प्रतिमा काढली जाते, त्याभोवती मुली हातात हात घालून फेर धरतात आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली पारंपरिक गाणी म्हणत गोल फिरतात.

हत्ती हे समृद्धी, शुभता आणि गणपतीचे प्रतीक मानले जाते, त्यामुळे त्याभोवती फेर धरून केलेल्या या उत्सवातून घरात सुबत्ता नांदावी अशी प्रार्थना केली जाते. ही परंपरा मुख्यतः शरद ऋतूतील पीक कापणीच्या हंगामाशीही जोडलेली मानली जाते — कृषीप्रधान समाजातील समृद्धीचा उत्सव म्हणून.

महाराष्ट्रात या एकाच परंपरेला वेगवेगळ्या भागांत वेगवेगळी नावे दिली गेली आहेत:

• भोंडला: पश्चिम महाराष्ट्र, कोकण आणि मुंबई-पुणे परिसरात हे नाव प्रचलित आहे.
• हादगा: विदर्भ प्रांतात हीच परंपरा "हादगा" या नावाने ओळखली जाते.
• भुलाबाई: खानदेश भागात देवी पार्वतीला "भुलाबाई" व शिवशंकरांना "भुलोजी" मानून ही परंपरा साजरी होते.

नाव वेगळे असले तरी हत्तीभोवती फेर धरणे, पारंपरिक गाणी म्हणणे आणि खिरापतीचा खेळ हा गाभा सर्वत्र सारखाच आहे.

1. हत्तीची स्थापना: अंगणात किंवा पाटावर हत्तीची रांगोळी काढली जाते किंवा हत्तीची छोटी प्रतिमा मांडली जाते, सभोवती दिवे व फुलांची सजावट केली जाते.
2. फेर धरणे: सर्व मुली हातात हात घालून हत्तीभोवती गोल फेर धरतात आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली पारंपरिक गाणी टाळ्यांच्या तालावर म्हणतात.
3. गाणी व फुगड्या: एकामागोमाग एक गाणी म्हणत फेर सुरूच राहतो, मध्येच फुगड्यासारखे पारंपरिक खेळही खेळले जातात.
4. खिरापत ओळखणे: फेर संपल्यावर सर्व मुली बसतात. प्रत्येकीने घरून झाकून आणलेला खाद्यपदार्थ (खिरापत) इतरांनी न बघता ओळखायचा प्रयत्न करतात.
5. प्रसाद वाटप: पदार्थ ओळखला गेला की तो सर्वांना वाटला जातो — याच आनंदात त्या दिवशीचा भोंडला संपतो.

भोंडल्याची गाणी ही मौखिक परंपरेने पिढ्यानपिढ्या जतन झालेली सांस्कृतिक ठेव आहे — ती स्थानिक ज्येष्ठ महिलांकडून किंवा घरातील आजी-आईकडून शिकून घेणे हाच त्यांचा खरा आनंद आहे.

भोंडल्यातील सगळ्यात आवडता आणि उत्कंठावर्धक भाग म्हणजे खिरापत ओळखण्याचा खेळ. प्रत्येक मुलगी घरी बनवलेला एखादा खास पदार्थ (लाडू, चकली, शंकरपाळे, बर्फी) एका झाकलेल्या डब्यात घेऊन येते. इतर मुली तो डबा न उघडता, फक्त अंदाजाने किंवा हलक्या इशाऱ्यांवरून तो पदार्थ ओळखण्याचा प्रयत्न करतात. योग्य उत्तर आल्यावर सर्वांमध्ये तो पदार्थ आनंदाने वाटला जातो. हा खेळ केवळ मनोरंजनापुरता मर्यादित नसून, यातून एकमेकींशी जिव्हाळा, सहकार्य आणि निखळ आनंद वाढीस लागतो.

नवरात्री तारीख व मुहूर्त

घटस्थापना मुहूर्त व संपूर्ण ९ दिवसांचा कॅलेंडर पहा.

नवदुर्गा ९ रूपे

प्रत्येक देवीचे स्वरूप, मंत्र व नैवेद्य वाचा.

दसरा (विजयादशमी)

सीमोल्लंघन, शमी पूजन व आपट्याच्या पानांचे महत्त्व वाचा.