जय जयाजी रुक्मिणीवरा । हे चंद्रभागातटविहारा ।
देवा वरदपाणी धरा । दासगणूच्या मस्तकीं ॥१॥
दासगणू श्री पांडुरंगाला वंदन करून आपल्या मस्तकावर कृपेचा हात ठेवण्याची विनंती करतात.
तूं भूपांचा भूपती । अवघेंच आहे तुझ्या हातीं ।
मग माझी फजीती । कां रे ऐसी मांडलीस ? ॥२॥
सर्व राजांचा राजा असलेल्या देवा, सर्व काही तुझ्या हातात असताना माझी अशी दुर्दशा का केलीस, असा भक्त प्रश्न करतो.
माझें पाप ताप दहन । करा कृपाकृशानें करून ।
राहो आनंदी सदा मन । तुझें भजन करावया ॥३॥
देवाने कृपा करून माझी पापे आणि दुःखे नष्ट करावीत व मन सदैव भजनात आनंदी ठेवावे.
यांत अंतर केल्यास । वृथा तुला लागेल दोष ।
खर्‍या थोरांनीं आपणांस । बट्टा लावून घेऊं नये ॥४॥
देवाने कृपा करण्यात विलंब करू नये; थोर व्यक्तींनी स्वतःवर कलंक येईल असे वागू नये.
म्हणून हे श्यामसुंदरा । राही रुक्मिणीच्या वरा ।
पांडुरंगा परम उदारा । माझी इच्छा पूर्ण करी ॥५॥
कवी पांडुरंगाला आपली इच्छा पूर्ण करण्याची करुण विनंती करतो.
असो समाधिस्थ झाल्यावर । श्रीगजानन साधुवर ।
म्हणूं लागले नारीनर । आतां काय ह्या शेगांवीं ॥६॥
श्री गजानन महाराज समाधिस्थ झाल्यावर लोक आता शेगावात काय राहिले, असे बोलू लागले.
शेगांवींचा ज्ञानगभस्ती । अस्ता गेला निश्चिती ।
आतां काय तेथें माती । राहिली आहे निव्वळ ॥७॥
शेगावातील ज्ञानसूर्य मावळल्यामुळे आता तेथे केवळ निर्जीव जागा उरली, असे काहींना वाटले.
समुद्राचें आटल्या नीर । वा पुष्पतरूचा गेल्या भर ।
कोण त्याचें करणार । कौतुक या जगामध्यें ॥८॥
समुद्राचे पाणी आटल्यावर किंवा फुलझाडाची बहर संपल्यावर त्याचे कौतुक कोण करेल, असा प्रश्न लोकांनी केला.
आतां खेपा शेगांवांत । करणें आहे कीं निमित्त ? ।
देव नसतां देव्हार्‍यांत । माळा बांधणें व्यर्थची ॥९॥
महाराज देहाने नसताना शेगावला जाण्याचे कारण काय, देव नसलेल्या देव्हाऱ्यात माळा घालण्यासारखे ते व्यर्थ आहे, असे काही म्हणाले.
ऐसें कित्येक बोलती । परी ती असे साच भ्रांती ।
महाराजांची दिव्य ज्योति । अदृश्य आहे तेच ठायां ॥१०॥
पण ही समजूत चुकीची आहे; महाराजांची दिव्य ज्योती अदृश्य झाली असली तरी ती त्याच ठिकाणी आहे.
जेवीं इंद्रायणीचे तीरीं । ज्ञानेश्वर समाधिस्थ जरी ।
ते आहेत भेटले परी । तेच ठायीं भाविकां ॥११॥
ज्ञानेश्वर महाराज समाधिस्थ झाल्यावरही भक्तांना आळंदी येथे त्यांचे दर्शनभावाने मिळते.
तैशीच शेगांवांत । श्रीगजाननस्वामी समर्थ ।
ऐसा जयांचा सिध्दान्त । दर्शन त्यांना तेथ होतें ॥१२॥
त्याचप्रमाणे श्री गजानन स्वामी शेगावातच आहेत, अशी श्रद्धा असणाऱ्यांना तेथे त्यांचा अनुभव येतो.
ते विषयींची एक कथा । सांगतों मी येथ आतां ।
गणपत कोठाडे होता । एक भाविक गृहस्थ ॥१३॥
यासंबंधी गणपत कोठाडे नावाच्या एका भक्ताची कथा सांगितली जाते.
हा रायली कंपनीचा । एजंट शेगांव दुकानीचा ।
नित्य नेम होता त्याचा । दर्शनाचा श्रोते हो ॥१४॥
गणपत कोठाडे रायली कंपनीच्या शेगाव दुकानाचा एजंट होता आणि तो नियमित दर्शनाला जात असे.
अस्तमानीं प्रतिदिवशीं । यावें त्यानें मठासी ।
बैसोनियां समाधीपासीं । स्तवन करावें एकनिष्ठें ॥१५॥
तो रोज संध्याकाळी मठात जाऊन समाधीजवळ बसून एकनिष्ठेने स्तवन करीत असे.
एकदां ऐसें वाटलें त्यास । अभिषेक करून समाधीस ।
उद्यांच्या विजयादशमीस । ब्राह्मणभोजन घालावें ॥१६॥
एकदा त्याने विजयादशमीला समाधीचा अभिषेक करून ब्राह्मणभोजन घालण्याचे ठरवले.
केली सर्व तयारी । अभिषेकाची साजिरी ।
शिधा मठाभीतरीं । धाडिला मोठ्या प्रमाणांत ॥१७॥
त्याने अभिषेकाची तयारी करून भरपूर साहित्य मठात पाठवले.
तैं कांता म्हणे हो प्राणनाथा ! । हें तुम्ही काय करितां ।
हाड नाहीं तुमच्या हातां । खर्च करण्याच्या बाबतींत ॥१८॥
त्याची पत्नी म्हणाली की खर्च करताना त्याने घरखर्चाचाही विचार करायला हवा.
उद्यां आहे विजयादशमी । म्हणून पोरांबाळांसी ।
कपडे अलंकार अंगासी । करून घाला कांहीं तरी ॥१९॥
दसऱ्याला मुलांना कपडे व दागिने करून देण्याऐवजी तो धार्मिक विधींवर खर्च करतो, याबद्दल तिने नाराजी व्यक्त केली.
हे अभिषेक ब्राह्मणभोजनें । वरचेवरी न योग्य करणें ।
दिलीं आपणां ईश्वरानें । चार पोरेंबाळें हो ॥२०॥
तिने वारंवार अभिषेक आणि ब्राह्मणभोजन करणे योग्य नाही, मुलांची जबाबदारीही महत्त्वाची आहे, असे सांगितले.
फुटका मणि ना अंगावरती । मी लंकेची पार्वती ।
गृहस्थाची ही का रीती ? । संचय करावा धनाचा ॥२१॥
पत्नी म्हणाली की तिच्या अंगावर दागिना नाही; गृहस्थाने धन साठवले पाहिजे.
हें कांतेचें भाषण । गणपतरावा न रुचलें जाण ।
तो म्हणे प्रपंचाहून । श्रेष्ठ परमार्थ वाटे मला ॥२२॥
गणपतरावाला पत्नीचे बोलणे आवडले नाही; त्याला प्रपंचापेक्षा परमार्थ श्रेष्ठ वाटत होता.
तोच त्याच्या कांतेसी । स्वप्न पडलें रात्रीसी ।
उगे न छळी पतीसी । तो करतो तें करूं दे ॥२३॥
त्या रात्री पत्नीला स्वप्न पडले की तिने पतीला उगाच त्रास देऊ नये.
त्यांत तुझ्या बापाचें । काय जातें सांग साचें ।
प्रेम अशाश्वताचें । वेडे ! हें बाळगूं नको ॥२४॥
स्वप्नात तिला सांगण्यात आले की पतीला धार्मिक कार्य करू द्यावे; त्याच्या श्रद्धेत अडथळा आणू नये.
यामध्यें न कांहीं सार । धन भूचें भूमीवर ।
येतें मात्र बरोबर । पाप पुण्य मानवाच्या ॥२५॥
धन आणि संपत्ती येथेच राहतात; माणसाबरोबर केवळ त्याची पापे आणि पुण्ये जातात.
अभिषेक ब्राह्मणभोजन । हें पारमार्थिक आहे पुण्य ।
त्याच्यासाठीं वेंचितां न । तें न जाय अनाठायीं ॥२६॥
अभिषेक आणि ब्राह्मणभोजन हे पुण्याचे कार्य आहे; त्यासाठी खर्च केलेले धन वाया जात नाही.
पेरलेल्या बीजापरी । त्याची स्थिती होते खरी ।
म्हणून सांगतों तुला पोरी । अडथळा त्या करूं नको ॥२७॥
पेरलेल्या बीजाप्रमाणे या पुण्यकर्माचे योग्य फळ मिळते, म्हणून त्याला अडथळा आणू नये.
ऐशा पाहून स्वप्नास । सांगती झाली पतीस ।
तेणें गणपतरावास । हर्ष झाला विबुध हो ॥२८॥
स्वप्न पाहून पत्नीने सर्व गोष्ट पतीला सांगितली आणि गणपतराव आनंदित झाला.
आले का हें प्रत्यंतर । महाराज येथेंच साचार ।
सोडून द्यावा कुविचार । आजपासून कांहीं तरी ॥२९॥
महाराजांचे अस्तित्व जाणवून गणपतराव म्हणाला की आता तरी चुकीचे विचार सोडावेत.
मुलें बाळें कोणाचीं । धनदौलत कोणाची ।
तूं न वाही चिंता त्यांची । तें अवघें समर्थाचें ॥३०॥
मुले आणि संपत्ती आपली नसून समर्थांचीच आहेत; त्यांची चिंता अनावश्यक आहे.
असो गणपतरावानें । पूजन केलें आनंदानें ।
त्या दसर्‍याच्या मुहूर्तानें । खर्चही केला अत्युतम ॥३१॥
गणपतरावाने आनंदाने पूजन केले आणि दसऱ्याच्या शुभमुहूर्तावर योग्य तो खर्च केला.
या गणपतरावाची । निष्ठा समर्थपदीं साची ।
जडली शुध्द स्वरूपाची । होती पहिल्यापासून ॥३२॥
गणपतरावाची समर्थांच्या चरणांवरील शुद्ध निष्ठा पूर्वीपासून दृढ होती.
लक्ष्मण हरी जाजळाला । ऐसाच अनुभव एक वेळां ।
बोरीबंदरावरी आला । तो ऐका सांगतों ॥३३॥
लक्ष्मण हरी जाजळ यालाही असाच अनुभव आला; तो बोरीबंदर येथे आला होता.
कांहीं कामानिमित्त । लक्ष्मण गेला मुंबईत ।
हा समर्थाचा होता भक्त । पहिल्यापासून विबुध हो ॥३४॥
कामानिमित्त लक्ष्मण मुंबईला गेला होता आणि तो पूर्वीपासून महाराजांचा भक्त होता.
घरच्या कांहीं कटकटीनें । वैताग त्याच्या ला मनें ।
कांहीं व्यापारासंबंधानें । आला होता मुंबईस ॥३५॥
घरातील त्रास आणि व्यापाराच्या कामामुळे त्याचे मन अस्वस्थ झाले होते.
असो बोरीबंदरावरी । लक्ष्मण आला जाया घरीं ।
तों आगगाडीच्या धक्क्यावरी । एक भेटला परमहंस ॥३६॥
घरी परतण्यासाठी बोरीबंदरला आला असता रेल्वे स्थानकाजवळ त्याला एक परमहंस भेटला.
आजानुबाहु उंच बांधा । दृष्टि नासाग्रासी सदा।
ओंकाराचा सर्वदा । जप चालला त्याच्या मुखीं ॥३७॥
त्या संन्याशाची उंच देहयष्टी होती, त्याची दृष्टी नाकाच्या टोकावर स्थिर होती आणि मुखात सतत ॐकाराचा जप होता.
तो बोलला लक्ष्मणास । तूं गजाननाचा आहेस शिष्य ।
ऐसें असून हताश । कां होतोस कळेना ? ॥३८॥
संन्याशाने लक्ष्मणाला तू गजाननाचा शिष्य असूनही निराश का होतोस, असे विचारले.
तूं आपुल्या जेव्हां घरीं । पुण्यतिथि केलीस खरी ।
चारशें पानांची तयारी । करून उमरावतीला ॥३९॥
त्याने लक्ष्मणाच्या घरी झालेल्या पुण्यतिथीच्या प्रसंगी चारशे पानांची तयारी केल्याची आठवण करून दिली.
गोपाळराव पेठकर । आणी बापटमास्तर ।
यांचा कैंसा प्रकार । घडला तो आण मना ॥४०॥
त्याने गोपाळराव पेठकर आणि बापटमास्तर यांच्याशी संबंधित घटना आठवण्यास सांगितली.
पुत्रशोक बापटासी । झाला असून प्रसादासी ।
तो तुझ्या गेहासी । आला होता न सांग ॥४१॥
पुत्रशोकात असलेले बापटमास्तरही प्रसादासाठी लक्ष्मणाच्या घरी आले होते, हे त्याने सांगितले.
पेठकराचे ब्राह्मण भले । सांग कशानें राहिले ? ।
अरे गजाननस्वामी गेले । त्या उभयतांच्या स्वप्नांत ॥४२॥
पेठकरांचे ब्राह्मण प्रसादासाठी कसे आले, याचे कारणही महाराज त्यांच्या स्वप्नात गेले होते, असे त्याने स्पष्ट केले.
उपदेश करून दोघांस । आणिले होते प्रसादास ।
हें कैसेम विसरलास ? । सांग मला ये वेळीं ॥४३॥
महाराजांनी दोघांना स्वप्नात उपदेश करून प्रसादासाठी आणले होते, हे लक्ष्मण विसरला होता.
खुणेच्या गोष्टी ऐकून । साशंक झाला लक्ष्मण ।
म्हणे हा असावा कोण । हें कांहीं कळत नसे ॥४४॥
या गुप्त गोष्टी ऐकून लक्ष्मण आश्चर्यचकित झाला आणि तो संन्यासी कोण आहे, हे त्याला समजेना.
लक्ष्मणें त्या संन्याशाला । आदरें नमस्कार केला ।
तो पाहतां गुप्त झाला । बोरीबंदर स्टेशनासी ॥४५॥
लक्ष्मणाने आदराने संन्याशाला नमस्कार केला, पण तो लगेच अदृश्य झाला.
मग लक्ष्मण येऊन घरीं । वागूं लागला पहिल्यापरी ।
प्रतिवर्षी आपुल्या घरीं । पुण्यतिथीचा प्रारंभ केला ॥४६॥
घरी परतल्यावर लक्ष्मण पूर्वीसारखा वागू लागला आणि दरवर्षी पुण्यतिथी करण्यास सुरुवात केली.
अवधूत जयराम खेडकरासी । राहीत साहीत गांवासी ।
भेटते झाले पुण्यराशी । संन्याशाच्या वेषानें ॥४७॥
अवधूत जयराम खेडकरालाही गावात संन्याशाच्या वेषात पुण्यवान संत भेटले.
एक माधवमार्तंड जोशी । कळंब कसूर ग्रामासी ।
आला मोजणी करायासी । जमिनीची श्रोते हो ॥४८॥
कळंब कसूर गावातील माधवमार्तंड जोशी जमिनीची मोजणी करण्यासाठी आले होते.
हा सरकारी नौकर । होता रेव्हेन्यु आँफिसर ।
त्याचा गजानन साधूवर । पूर्ण होता भरवंसा ॥४९॥
जोशी सरकारी महसूल अधिकारी होते आणि त्यांचा गजानन महाराजांवर पूर्ण विश्वास होता.
दिवसभर मोजणी केली । पुढें त्यास इच्छा झाली ।
अस्तमानाचे समयां भली । शेगांवास जाण्याची ॥५०॥
दिवसभर मोजणी केल्यानंतर संध्याकाळी त्यांना शेगावला जाण्याची इच्छा झाली.
आज गुरुवारचा आहे दिन । घेऊं समर्थाचें दर्शन ।
ऐसा विचार करून । आज्ञा केली शिपायाला ॥५१॥
गुरुवार असल्याने समर्थांचे दर्शन घ्यावे, असा विचार करून त्यांनी शिपायाला तयारी सांगितली.
जोड आपुली वेगें दमणी । जाऊं शेगांवालागूनी ।
रात्र तेथें काढूनी । येऊं सकाळीं परत पुन्हां ॥५२॥
दमणी लवकर जोडून शेगावला जाऊन रात्र तेथे घालवून सकाळी परत येण्याचे त्यांनी ठरवले.
तई तो शिपाई कुतुबुद्दीन । बोलला कर जोडून ।
आभाळ आलें भरून । याचा विचार करावा ॥५३॥
शिपाई कुतुबुद्दीनने हात जोडून आभाळ भरून आले असल्याने विचार करावा, अशी विनंती केली.
मन नदीला पाणी भलें । आहे थोडकें आतां आलें ।
पाही पाणी गढूळ झालें । म्हणून केली विनंती ॥५४॥
नदीला पाणी आले असून ते गढूळ दिसत असल्याने शिपायाने सावध राहण्यास सांगितले.
जोशी म्हणाले त्यावर । अरे आतां होऊण नदीपार ।
जा दमणी करी तयार । उगीच सबबी सांगूं नको ॥५५॥
जोशींनी नदी पार करता येईल, असे सांगून दमणी तयार करण्यास सांगितले.
शिपायानें जोडिली दमणी । आला लगेंच घेऊनी ।
जोशी आंत बैसोनी । जाऊं लागेल शेगांवा ॥५६॥
शिपायाने दमणी आणली आणि जोशी त्यात बसून शेगावकडे निघाले.
दमणी घातली नदींत । तों पाणी आलें अकस्मात ।
जाण्या बैल तटाप्रत । अवसर नाहीं राहिला ॥५७॥
दमणी नदीत घातल्यावर अचानक पाणी वाढले आणि बैलांना काठावर जाण्याची संधी मिळेना.
झंझावात बळावला । कडकडाट करी चपला ।
मन नदीला पूर आला । क्षणामाजीं भयंकर ॥५८॥
वादळ जोराने सुटले, विजांचा कडकडाट झाला आणि नदीला क्षणात भयंकर पूर आला.
मेघ वर्षे मुसळधार । झंझावात सुटला खरा ।
शेतकर्‍यांचिया छपरा । तो उडवूं लागला हो ॥५९॥
मुसळधार पाऊस आणि वादळामुळे शेतकऱ्यांची छपरेही उडू लागली.
शिपाई म्हणे कुतुबुद्दीन । साहेब येथेंच आलें मरण ।
तुम्हीं आम्हांलागून । उपाय यासी आतां नसे ॥६०॥
शिपाई म्हणाला की आता आपण संकटात सापडलो असून वाचण्याचा उपाय दिसत नाही.
तई माधव मार्तंड जोशी । घाबरे झाले निजमानसीं ।
बाहूं लागले समर्थासी । करुणायुक्त वचानें ॥६१॥
माधवमार्तंड जोशी घाबरले आणि करुणेने समर्थांची प्रार्थना करू लागले.
हे समर्थ गजानना । रक्षणा आमुच्या करी प्राणां ।
अशा संकटीं तुझ्याविणा । त्राता न कोणी आम्हांतें ॥६२॥
त्यांनी गजानन महाराजांना आपले प्राण वाचवण्याची विनंती केली.
कथा ऐकिली पुराणांत । जहाज बुडतां समुद्रांत ।
त्यास संतानें देऊन हात । रक्षण केलें सर्वस्वीं ॥६३॥
पुराणात समुद्रात जहाज बुडताना संतांनी भक्तांचे रक्षण केल्याची कथा आहे, असे त्यांनी आठवले.
तूंही संत असामान्य । ब्रह्मवेत्ता करूणाघन ।
करी आमुचें रक्षण । येऊन या पुरामध्यें ॥६४॥
महाराज असामान्य संत आणि करुणामय ब्रह्मज्ञानी असल्याने त्यांनी या पुरातून रक्षण करावे, अशी प्रार्थना केली.
दमणींत आलें जीवन । बैल गेले घाबरोन ।
मग जोशी पु्ढें होऊन । बोलते झाले शिपायास ॥६५॥
दमणीत पाणी भरू लागले आणि बैल घाबरले; जोशी शिपायाशी बोलू लागले.
तूं आतां मागें सर । अवलीयाचें भजन कर ।
तेच नेतील आपणां पार । त्यांची चिंता करूं नको ॥६६॥
जोशींनी शिपायाला मागे सरून अवलियाचे भजन करण्यास सांगितले; समर्थच त्यांना पार नेतील.
जोशी म्हणाले समर्था । अगाध आहे तुझी सत्ता ।
वाटेल तें करी । तारी अथवा मारी आम्हां ॥६७॥
जोशी म्हणाले की महाराजांची सत्ता अगाध आहे; त्यांनी वाचवावे किंवा मारावे, सर्व त्यांच्यावर सोपवले.
कासरा दिला सोडून । दोघांनींही मिटले नयन ।
तों काय घडलें वर्तमान । तें आतां परियेसा ॥६८॥
दोघांनी लगाम सोडून डोळे मिटले आणि पुढे काय झाले ते ऐकण्यास सांगितले.
ऐशा महापुरांतूनी । पैल तटा पावली दमणी ।
उभी राहिली येऊनी । सडकेवरी शेगांवच्या ॥६९॥
भयंकर पुरातून दमणी दुसऱ्या काठावर पोहोचून शेगावच्या रस्त्यावर उभी राहिली.
ऐसा प्रकार पाहतां । आनंदले उभयतां ।
पाहा केवढी अगाध सत्ता । आहे अवलीया बाबाची ॥७०॥
हा प्रकार पाहून दोघेही आनंदित झाले आणि महाराजांची अद्भुत शक्ती मान्य केली.
पुरामाजीं रक्षण केलें । निज भक्तां ना बुडूं दिलें ।
जोशी शेगांवाप्रती आले । एक घटका रात्रीस ॥७१॥
महाराजांनी पुरातून भक्तांचे रक्षण केले; जोशी रात्री शेगावला पोहोचले.
वंदन केलें समाधीला । पालखीचा पाहिला सोहळा ।
दुसरे दिवशीं बहुत केला । दानधर्म जोशांनीं ॥७२॥
त्यांनी समाधीला वंदन केले, पालखीचा सोहळा पाहिला आणि दुसऱ्या दिवशी भरपूर दानधर्म केला.
बाळाभाऊचियापासीं । ब्राह्मणभोजन घालण्यासी ।
कांही रुपये अतिहर्षीं । जोशी देते जाहले ॥७३॥
जोशींनी बाळाभाऊंकडे ब्राह्मणभोजनासाठी आनंदाने काही रुपये दिले.
साकल्य कथिलें वर्तमान । बाळाभाऊलागुन ।
हे नवसाचे ब्राह्मण । तुम्ही घाला माझ्यास्तव ॥७४॥
त्यांनी आपल्याबरोबर घडलेली संपूर्ण घटना बाळाभाऊंना सांगितली.
कां कीं मला रजा नाहीं । काम जरूरीचें पाही ।
ऐसें सांगून लवलाही । जोशी गेले निघून ॥७५॥
कामाची निकड असल्याने स्वतः थांबता येणार नाही, म्हणून बाळाभाऊंनी आपल्या वतीने ब्राह्मणभोजन घालावे, असे जोशी म्हणाले.
एक यादव गणेश सुभेदार । होता हिंगणीचा राहाणार ।
हा करीतसे व्यापार । वर्‍हाडांत कापसाचा ॥७६॥
हिंगणीचा यादव गणेश सुभेदार वर्‍हाडात कापसाचा व्यापार करीत असे.
यांस एक सालीं भला । दहा हजार तोटा आला ।
त्या चिंतेनें क्षीण झाला । कांहीं न सुचे मानसीं ॥७७॥
एका वर्षी त्याला दहा हजार रुपयांचा तोटा झाला आणि तो चिंतेने खचून गेला.
परी व्यापार सोडवेना । चिंता मनींची जाईना ।
फायदा कांहीं होईना । त्याच्या मनाप्रमाणें ॥७८॥
व्यापार सोडता येत नव्हता आणि मनाप्रमाणे नफा मिळत नव्हता.
फायद्यासाठीं खटपट करी । नाना प्रकारें साजिरी ।
स्वस्थ ना बसती व्यापारी । राहाती सदा प्रयत्नांत ॥७९॥
नफा मिळवण्यासाठी व्यापारी अनेक प्रयत्न करतात आणि सतत धडपडत राहतात.
हा एकदां वर्ध्यांत । आला कांहीं कामानिमित्त ।
उतरण्या गेला घरांत । विनायक असिरकराच्या ॥८०॥
एकदा यादव काही कामासाठी वर्ध्याला आला आणि विनायक असिरकरांच्या घरी उतरला.
तों इतक्यांत तेथें आला । एक भिकारी बुध हो भला ।
भिक्षा कांहीं मागण्याला । असिरकराच्या घरांत ॥८१॥
तेवढ्यात एक भिकारी भिक्षा मागण्यासाठी असिरकरांच्या घरी आला.
पोषाख अवघा मराठी । करामाजीं भव्य काठी ।
डोईस होती टोपी मोठी । बनातीची मळकट ॥८२॥
भिकाऱ्याने मराठी पोशाख केला होता, हातात मोठी काठी आणि डोक्यावर मळकट टोपी होती.
कंपवायूनें शरीर । कांपत होतें वरच्यावर ।
त्यास पहातां असिरकर । चित्तीं परम कोपले ॥८३॥
त्याचे शरीर कंपवातामुळे सतत थरथरत होते; त्याला पाहून असिरकर चिडले.
जा बेट्या मागल्या द्वारीं । तेथें मिळेल भिक्षा खरी ।
नको चढूस पायरी । ओसरीची ये वेळां ॥८४॥
असिरकरांनी त्याला मागच्या दाराने भिक्षा मागायला सांगितले आणि ओसरीवर येऊ नको असे म्हटले.
परी हे बोल त्याचे । भिक्षेकरी न मानी साचे ।
येऊन वरती ओसरीचे । यादवासन्निध बैसला ॥८५॥
भिकाऱ्याने त्यांचे बोलणे न ऐकता ओसरीवर येऊन यादवाजवळ बसकण मारली.
घाल भिक्षा कांहीं तरी । असें म्हणून पुढें करी ।
भिक्षापात्र भिकारी । यादव सुभेदाराच्या ॥८६॥
त्याने यादवाकडे भिक्षा मागत आपले पात्र पुढे केले.
यादव म्हणे मनांत । भिकारी हा लोचट बहुत ।
नको म्हणत असतां येथ । हा बैसला येवोनी ॥८७॥
यादवाला हा भिकारी हट्टी वाटला, कारण नको म्हणत असूनही तो तिथे बसला होता.
त्यातें पहात न्याहाळून । तईं तो भासला गजानन ।
सुभेदाराकारण । शेगांवचा राजयोगी ॥८८॥
भिकाऱ्याकडे नीट पाहिल्यावर यादवाला त्याच्यात शेगावच्या गजानन महाराजांचे रूप दिसू लागले.
दृष्टीस तेज अत्यंत । स्वरही त्यांच्या परी सत्य ।
फरक इतुकाच होता त्यांत । कंप होता तनूला ॥८९॥
त्याच्या डोळ्यांत विलक्षण तेज आणि आवाजात महाराजांसारखा प्रभाव होता; फक्त शरीर थरथरत होते.
तेज मुद्रा बोलणें । होतें समर्थाप्रमाणें ।
तें पाहून ऐसें म्हणे । सुभेदार निज चित्तीं ॥९०॥
त्याचे तेज, चेहरा आणि बोलणे महाराजांसारखे असल्याचे यादवाने मनात ओळखले.
हा जरी मानूं गजानन । तरी ते गेले समाधिस्थ होऊन ।
आतां महाराज कोठून । पडतील आमुच्या दृष्टीशीं ? ॥९१॥
महाराज समाधिस्थ झाले आहेत, मग ते भिकाऱ्याच्या रूपात कसे येतील, असा संशय यादवाला आला.
कांहीं असो पैसे दोन । देऊं भिकार्‍याकारण ।
श्रीगजानन समजून । उहापोह ज्याचा नको ॥९२॥
तरीही गजानन महाराज समजून अधिक विचार न करता त्याने भिकाऱ्याला दोन पैसे द्यायचे ठरवले.
पैसे घेतले भिकार्‍यानें । आणिक कांहीं देई म्हणे ।
श्रीगजाननकारणें । शेरणी वाट गुळाची ॥९३॥
भिकाऱ्याने पैसे घेतले, पण गुळाची शेरणी वाटण्याचे वचनही यादवाकडून मागितले.
ते वायदे करिसी वरचेवर । ते मी न आतां मानणार ।
तोटा दहा हजार । तुज व्यापारीं आला ना ? ॥९४॥
यादव वारंवार वचन देतो पण पूर्ण करत नाही, असे सांगून भिकाऱ्याने त्याच्या दहा हजारांच्या तोट्याचा उल्लेख केला.
त्याचा विचार अंतरीं । करून देई कांहीं तरी ।
रुपये मजला लवकरी । काढ पाकीट खिशांतून ? ॥९५॥
त्या तोट्याचा विचार करून पाकिटातून आणखी पैसे काढण्यास त्याने यादवाला सांगितले.
ऐसें भिकारी बोलतां । सुभेदार झाला देता ।
कांहीं रुपये तत्त्वतां । पाकिटाचे काढून ॥९६॥
भिकाऱ्याचे बोलणे ऐकून यादवाने पाकिटातून काही रुपये काढून दिले.
भिकारी म्हणे ते अवसरीं । संतुष्ट मी इतुक्यावरी ।
होत नाहीं दे लवकरी । आणखी रुपये कांहीं मला ॥९७॥
भिकारी म्हणाला की एवढ्याने समाधान होत नाही; आणखी रुपये दे.
पुन्हां रुपये काढिले । भिकार्‍यासी अर्पिले ।
तों इतुक्यांत घरांत गेले । विनायकराव असिरकर ॥९८॥
यादवाने पुन्हा काही रुपये काढून भिकाऱ्याला अर्पण केले.
यादवराव एकटा बसला । होता असिरकराच्या ओसरीला ।
तें पाहून बोलला । सुभेदारासी येणें रीतीं ॥९९॥
इतक्यात विनायक असिरकर घरात गेले आणि यादव ओसरीवर एकटाच राहिला.
संशय गजाननाविषयीं । कां घेतोस चित्तीं पाही ? ।
कपडे काढून उभा राही । माझ्यापुढें ये वेळां ॥१००॥
भिकारी यादवाला म्हणाला की गजानन महाराजांविषयी संशय का घेतोस; माझ्यासमोर कपडे काढून उभा राहा.
तुझ्या अवघ्या अंगावर । दृष्टि पडूं देई एकवार ।
माझी तेणें होईल दुर । व्याधि तुझी यादवा ॥१॥
त्याने यादवाच्या अंगावर नजर फिरवून त्याचा आजार दूर होईल, असे सांगितले.
तूं मजला मुलापरी । कां रे लाजसी अंतरीं ? ।
ऐसें म्हणून पाठीवरी । हात फिरविला तयांनीं ॥२॥
मुलाप्रमाणे माझ्यापुढे लाजू नकोस, असे म्हणून त्याने यादवाच्या पाठीवर हात फिरवला.
फिरविला नखशिखान्त । अंगावरून त्यानें हात ।
तों आले इतक्यांत । असिरकर ओसरीला ॥३॥
त्याने यादवाच्या डोक्यापासून पायापर्यंत हात फिरवला आणि तेवढ्यात असिरकर ओसरीवर आले.
रुपये घेऊन भिक्षेकरी । गेला द्वाराच्या बाहेरी ।
यादवानें बहुतापरी । तपास केला गांवांत ॥४॥
भिकारी पैसे घेऊन निघून गेला; यादवाने त्याचा गावात शोध घेतला.
परी न थांग लागला । शेवटीं त्यानें निश्चय केला ।
ऐसा आपुल्या चित्ताला । कीं हा असावा गजानन ॥५॥
पण त्याचा पत्ता लागला नाही, म्हणून तो भिकारी गजानन महाराजच असावा असा यादवाने निश्चय केला.
सुभेदार म्हणे मानसीं । हे समर्थ असल्या आज दिवशीं ।
फायदा होईल व्यापारासी । कांहीं तरी निःसंशय ॥६॥
यादवाने मनात ठरवले की महाराज आज भेटले असतील तर व्यापारात नक्की फायदा होईल.
तों सुभेदाराच्या । गाड्या आल्या कापसाच्या ।
विकावयासाठीं साच्या । वर्ध्याचिया बाजारीं ॥७॥
त्याच वेळी यादवाच्या कापसाच्या गाड्या वर्ध्याच्या बाजारात विक्रीसाठी आल्या.
विक्री होतां किंमत । येती झाली तया बहुत ।
तेणें यादव चित्तांत । समाधान पावला ॥८॥
कापूस विकल्यावर त्याला भरपूर पैसे मिळाले आणि त्याचे मन समाधानाने भरले.
आणि निश्चय ऐसा केला । जो भिकारी भेटला ।
तो होता समर्थ भला । श्रीगजानन योगीराज ॥९॥
यादवाने ठरवले की भेटलेला भिकारी दुसरा कोणी नसून गजानन महाराजच होते.
समर्थ आपुल्या भक्तांसी । रक्षण करती अहर्निशीं ।
निष्ठा मात्र त्यांचेविषयीं । दृढतर पाहिजे मनांत ॥११०॥
महाराज आपल्या भक्तांचे रात्रंदिवस रक्षण करतात; मात्र मनातील श्रद्धा दृढ असावी.
भाऊ राजाराम कवर । खामगांवीं होता डाँक्टर ।
त्याची तेल्हार्‍याच्यावर । बदली असे जाहली ॥११॥
खामगावचा डॉक्टर भाऊ राजाराम कवर याची तेल्हाऱ्यावर बदली झाली होती.
म्हणून तेथें जाण्याला । खामगांवाहून निघाला ।
सहकुटुंब मठांत आला । घ्याया श्रींचें दर्शन ॥१२॥
तेल्हाऱ्याला जाण्यासाठी तो खामगावहून निघून कुटुंबासह महाराजांच्या दर्शनाला मठात आला.
गाडी केली तेल्हार्‍याची । तयारी केली निघण्याची ।
वेळ अस्तमानाची । असती झाली ते वेळां ॥१३॥
त्याने तेल्हाऱ्याची गाडी तयार केली आणि निघण्याची वेळ संध्याकाळची झाली.
बाळाभाऊ मठाधिपती । तो त्या बोलला येणें रीतीं ।
अहो ऐका माझी विनंती । प्रसाद घेऊन जावें तुम्हीं ? ॥१४॥
मठाधिपती बाळाभाऊंनी त्याला प्रसाद घेऊन मग निघण्याची विनंती केली.
तुम्ही आजपर्यंत । गेलां न येथून उपोषित ।
आज ऐसें विपरीत । कां हो मनीं आणिलें ? ॥१५॥
आजवर प्रसाद न घेता कोणी गेले नाही, मग आज असे का करतोस, असे बाळाभाऊंनी विचारले.
ह्यांतून आहे व्यतिपात । हें आणावें मनांत ।
कवर सांगें त्याप्रत । मला निकड आहे बहु ॥१६॥
आजचा दिवस विशेष असल्याने प्रसाद घेणे योग्य आहे, असे त्यांनी सांगितले; पण कवराने घाई असल्याचे म्हटले.
आज रात्रीं प्रसाद घेतों । मागल्या रात्रीं निघून जातों ।
नसतां आग्रह मला तो । तुम्ही न करा ये काळीं ॥१७॥
कवर म्हणाला की रात्री प्रसाद घेऊन सकाळी निघेन; आग्रह करू नका.
बोलल्याप्रमाणें निघाला । तेल्हार्‍यासी डाँक्टर भला ।
घेऊन मुलांमाणसांला । दमणीमाजीं बसून ॥१८॥
कवर कुटुंबासह दमणीत बसून तेल्हाऱ्याकडे निघाला.
रात्र होती अंधारी । महा भयंकर साजरी ।
वाटे निशा शोक करी । निज पतीच्या वियोगें ॥१९॥
रात्र काळोखी आणि भयानक होती; जणू रात्र पतीच्या वियोगाने शोक करीत होती.
तों चमत्कार ऐसा झाला । तेल्हार्‍याचा रस्ता चुकला ।
कोणी न भेटे पंथाला । विचारावें कोणा जरी ॥१२०॥
अचानक तेल्हाऱ्याचा रस्ता चुकला आणि त्यांना वाट दाखवणारा कोणी भेटेना.
गाडी अरुंद रस्त्यावर । दोही बांजूस कांटे फार ।
डी उभी कांठावर । एका भव्य तलावाच्या ॥२१॥
गाडी काटेरी झुडपांनी भरलेल्या अरुंद रस्त्यावरून एका मोठ्या तलावाच्या काठाशी आली.
म्हणता झाला गाडीवाला । साहेब रस्ता आहे चुकला ।
हें ऐकून कवराला । आश्चर्य वाटलें मानसीं ॥२२॥
गाडीवानाने रस्ता चुकल्याचे सांगितल्यावर कवराला आश्चर्य वाटले.
खालीं उतरून जों पहात । तों अवघें दिसलें विपरीत ।
अपशब्द बोलला बहुत । तो त्या गाडीवाल्याला ॥२३॥
खाली उतरून पाहिल्यावर सर्व परिस्थिती विपरीत दिसली आणि त्याने गाडीवानाला खूप बोल लावले.
तूं तेल्हार्‍याचा म्हणून । तुझी गाडी केली जाण ।
आडमार्गें आणून । आम्हां कैसें सोडिलें ? ॥२४॥
तेल्हाऱ्याची गाडी म्हणून घेतली असताना आडमार्गाने आणून आम्हाला येथे का सोडले, असे त्याने विचारले.
काय होतास दारू प्याला । म्हणून हा रस्ता चुकला ।
वाट तुझ्या डोळ्यांला । दिसली कशी ना सांग मज ? ॥२५॥
गाडीवान दारू प्याला होता काय, म्हणून रस्ता चुकला का, असे कवराने विचारले.
तेल्हार्‍याचा रस्ता थोर । आम्ही हमेशा वाहातों साचार ।
मग आडमार्गावर । गाडी कैशी आली तुझी ? ॥२६॥
तेल्हाऱ्याचा मुख्य रस्ता मोठा आणि परिचित असताना गाडी आडमार्गाला कशी आली, असे त्याने विचारले.
ऐसें कवर बोलतां । गाडीवाला जोडी हातां ।
कां हो मजला शिव्या देतां ? । म्यां न अपराध केला कीं ॥२७॥
कवर बोलत असताना गाडीवानाने हात जोडून आपण काही चूक केली नसल्याचे सांगितले.
मी हमेश भाडें करतों । तेल्हार्‍याहून येथें येतों ।
वाटेल तेव्हां गाडी हांकतों । रस्ता अवघा माहीत मज ॥२८॥
तो नेहमी तेल्हाऱ्यापासून या मार्गावर येत असे आणि रस्ता त्याला पूर्ण माहीत होता.
बैलही ना कोठें वळले । तें नीट येथेंच आले ।
तलाव पाहातां स्तब्ध झाले । हा न रस्ता तेल्हार्‍याचा ॥२९॥
बैलही वळले नव्हते; ते सरळ आले होते, पण तलावाजवळ आल्यावर त्यांना हा तेल्हाऱ्याचा रस्ता नसल्याचे जाणवले.
मग कवर समजला मनांत । हें समर्थाचें आहे कृत्य ।
प्रसाद घेतल्याविरहित । कां कीं मी निघालों ॥१३०॥
कवराला हे समर्थांचेच कृत्य वाटले, कारण तो प्रसाद न घेता निघाला होता.
बाळाभाऊच्या विनंतीला । मीं नाहीं मान दिला ।
म्हणून माझा रस्ता चुकला । आतां वाट गवसे कशी ? ॥३१॥
बाळाभाऊंच्या विनंतीला न मानल्यामुळे आपला रस्ता चुकला, आता पुढे कसे जायचे, असा त्याला प्रश्न पडला.
हे भयंकर कानन । येथें मशी त्राता कोण ।
गजानना ! तुजवांचून । रक्षण माझें कराया ॥३२॥
या भयानक जंगलात गजानन महाराजांशिवाय आपले रक्षण कोण करेल, अशी त्याने प्रार्थना केली.
तों तळ्याच्या दुसर्‍या बाजूला । घागरमाळांचा आवाज झाला ।
डाँक्टराच्या कानीं पडला । तेणें आला थोडा धीर ॥३३॥
तलावाच्या पलीकडून घागरमाळांचा आवाज आला आणि कवराला थोडा धीर आला.
गाडीवाल्यासी म्हणे कवर । रस्ता नाहीं फार दूर ।
या चाहुलीचा सुमार । धरून गाडी हाण आतां ॥३४॥
कवराने गाडीवानाला आवाजाच्या दिशेचा अंदाज घेऊन गाडी चालवण्यास सांगितले.
तें त्यानें ऐकिलें । कांट्यांकुपाट्यांमधून नेलें ।
नीट रस्त्याला लाविलें । या आपल्या गाडीस ॥३५॥
गाडीवानाने काट्याकुपाट्यातून गाडी नेऊन तिला पुन्हा योग्य रस्त्यावर आणले.
हमरस्ता लागतां भली । डाँक्टरानें चौकशी केली ।
तों ऐशापरी समजली । गोष्ट तया कवरातें ॥३६॥
मुख्य रस्ता लागल्यावर कवराने चौकशी केली आणि त्याला परिस्थिती समजली.
हें शेगांवचें शिवार । आहे अझून साचार ।
मग म्हणाला डाँक्टर । चाल शेगांवीं परत आतां ॥३७॥
तो परिसर अजूनही शेगावच्या शिवारातच असल्याचे समजल्यावर कवराने शेगावला परतण्याचे ठरवले.
सूर्योदयाचे समायाला । शेगांवासी कवर आला ।
वृत्तांत बाळाभाऊला । केला सर्व निवेदन ॥३८॥
सूर्योदयाच्या वेळी कवर शेगावला परत आला आणि त्याने सर्व वृत्तांत बाळाभाऊंना सांगितला.
मग बाळाभाऊ म्हणाले । हेंच आज बरें झालें ।
व्यतिपातीं न जाऊं दिलें । समर्थांनीं तुम्हांस ॥३९॥
बाळाभाऊ म्हणाले की समर्थांनी आज योग्यच केले; व्यतिपाताच्या दिवशी त्याला पुढे जाऊ दिले नाही.
आज प्रसाद ग्रहण करा । उद्यां जा हो तेल्हारा ।
करूं नये कधींच खरा । प्रसादाचा इनकार ॥१४०॥
बाळाभाऊंनी कवराला आज प्रसाद घेऊन दुसऱ्या दिवशी तेल्हाऱ्याला जाण्यास सांगितले; प्रसाद नाकारू नये.
समर्थाचे तुम्ही भक्त । म्हणून तुम्हां आणिले परत ।
मानवाचे अवघे बेत । सिध्दीस जाणें अशक्य ॥४१॥
समर्थांनी भक्त म्हणून त्याला परत आणले; माणसाचे सर्व बेत यशस्वी होतीलच असे नाही.
संतांच्या जे असेल मनीं । तेंच येईल घडोनी ।
भरंवसा त्यांचे चरणीं । ठेवून स्वस्थ असावें ॥४२॥
संतांच्या मनात जे असते तेच घडते; त्यांच्या चरणांवर विश्वास ठेवून शांत राहावे.
दुसरे दिवशीं प्रसादासी । घेऊन गेला तेल्हार्‍यासी ।
आतां पुढील गोष्टीसी । अवधान द्यावें श्रवणातें ॥४३॥
दुसऱ्या दिवशी प्रसाद घेऊन कवर तेल्हाऱ्याला गेला; आता पुढील कथा ऐकावी.
एक रतनसा नामें नर । होता जातीनें भावसार ।
तयाचा मुलगा दिनकर । होता एक वर्षाचा ॥४४॥
रतनसा नावाचा भावसार समाजातील मनुष्य होता; त्याचा दिनकर नावाचा मुलगा एक वर्षाचा होता.
त्यासी सोबणीचा रोग झाला । कोणी म्हणती सटावला ।
बालक अवघा सुकून गेला । रक्त न राहिलें अंगांत ॥४५॥
दिनकराला सोबणीचा रोग झाला; काहीजण म्हणाले की त्याला सटावले असून तो अशक्त होत गेला.
दिसूं लागलीं अवघीं हाडें । वरतीं नुसतें कातडें ।
वैद्य आणले बडेबडे । परी न झाला उपयोग ॥४६॥
मुलाचे शरीर कृश झाले आणि अंगात रक्तच उरले नाही.
मुलगें रडतां राहीना । दूधपाणी घेईना ।
ज्वर मुळींच सोडीना । पाहा तयाच्या तनूतें ॥४७॥
त्याच्या अंगावर हाडे आणि त्वचा एवढेच दिसत होते; मोठमोठ्या वैद्यांचाही उपयोग झाला नाही.
वैद्य म्हणती रतनसासी । आतां औषध न देई यासी ।
हा तुझ्या हातासी । लागणें आहे अशक्य ॥४८॥
मुलगा सतत रडत होता, दूधपाणी घेत नव्हता आणि तापही उतरत नव्हता.
शक्याशक्य विचार । सुज्ञें करावा निरंतर ।
उगीच पूल सागरावर । बांधावया जाऊं नये ! ॥४९॥
वैद्यांनी रतनसाला सांगितले की आता औषध देऊन मुलाला वाचवणे शक्य दिसत नाही.
ऐसें ऐकून रतनसा । रडूं लागला ढसढसां ।
शेवटीं विचार त्यानें ऐसा । केला आपुल्या मानसीं ॥१५०॥
सुज्ञ माणसाने शक्य आणि अशक्य याचा विचार करावा; अशक्य गोष्टीचा हट्ट करू नये.
येवींतेवी मरतें पोर । माझें आतां साचार ।
पाहूं करून एकवार । उपाय हा शेवटचा ॥५१॥
हे ऐकून रतनसा खूप रडला आणि शेवटी मनात एक उपाय करून पाहण्याचे ठरवले.
दिनकराचा अंतकाळ । आला होता अति जवळ ।
घरचीं माणसें सकळ । लागलीं श्रोते रडावया ॥५२॥
मुलगा मरणासन्न असल्याने शेवटचा प्रयत्न करून पाहावा, असे त्याला वाटले.
हातपाय गार झाले । नेत्रतेज मंदावलें ।
मनगटाचें सोडिलें । ठिकाण पाहा नाड्यांनीं ॥५३॥
दिनकराचा अंतकाळ जवळ आला होता आणि घरातील सर्वजण रडत होते.
ऐशा स्थितिमाझारीं । रतनसानें पुत्र करीं ।
घेऊन ठेविला असें द्वारीं । नेऊनिया समर्थांच्या ॥५४॥
मुलाचे हातपाय थंड पडले, डोळ्यांतील तेज मंदावले आणि नाडीही सापडेनाशी झाली.
आणि केला त्यांसी नवस । पुत्र माझा उठल्यास ।
शेरणी वांटीन तुम्हांस । मी पांच रुपयांची ॥५५॥
अशा अवस्थेत रतनसाने मुलाला उचलून समर्थांच्या समाधीजवळ नेले.
तुम्ही पावलां अवघ्यांला । त्याचा अनुभव द्यावा मला ।
मीही आहे आपुला । माझी उपेक्षा करूं नका ॥५६॥
मुलगा उठून बरा झाला तर पाच रुपयांची शेरणी वाटेन, असा त्याने नवस केला.
माझें मूल द्वारांत । तुझ्या जरी झालें मृत ।
तरी अवघ्या वर्‍हाडांत । तुझी होईल नाचक्की ॥५७॥
समर्थांनी सर्वांना पावले आहे, याचा अनुभव मला द्यावा आणि माझी उपेक्षा करू नये, अशी विनंती केली.
अमृतापरी तुझे चरण । आले सांगत आम्हां जन ।
हे स्वामी गजानन । कृपा करा या बाला ॥५८॥
माझे मूल तुझ्या दारी मरण पावले तर तुझी कीर्ती वर्‍हाडभर बदनाम होईल, असे तो आर्तपणे म्हणाला.
पुत्र न माझा उठला जरी । मी डोकें फोडीन पायांवरी ।
तुझ्या आज निर्धारीं । ऐसा निश्चय मनींचा ॥५९॥
लोक सांगतात की तुझे चरण अमृतासारखे आहेत; या बालकावर कृपा कर, अशी प्रार्थना केली.
अमृततुल्य तुझी दृष्टी । त्याची करावी आज वृष्टी ।
नको करूंस मला कष्टी । महापुरुषा गजानना ! ॥१६०॥
मुलगा उठला नाही तर तुझ्या चरणांवर डोके आपटीन, असा त्याने दृढ निश्चय केला.
त्यास कांहीं वेळ झाला । तों प्रकार ऐसा घडून आला ।
मूल हातापायांला । हालवावया लागलें ॥६१॥
हे गजानन महाराज, आपल्या अमृततुल्य दृष्टीचा वर्षाव करून माझे दुःख दूर करा, अशी विनंती केली.
नाडी आली ठिकाणीं । रुदन करूं लागलें जाणी ।
तों प्रकार पाहूनी । लोक सारे आनंदले ॥६२॥
काही वेळाने मुलगा हातपाय हलवू लागला.
समर्थकृपा झाल्यावर । राहील कोठून त्या दर ? ।
सूर्याचिया समोर । तमाचा तो पाड नसे ॥६३॥
मुलाची नाडी पूर्ववत झाली आणि तो रडू लागला; हे पाहून सर्वजण आनंदित झाले.
दिनकर थोडे दिवसांत । होता झाला पूर्वतत ।
नवस असला श्रध्दायुक्त । तो फळे हा न्याय असे ॥६४॥
समर्थांची कृपा झाल्यावर भीती उरत नाही; सूर्यापुढे अंधार टिकत नाही.
दादा कोल्हटकराचा । पुत्र राजा नांवाचा ।
आहे प्रसाद समर्थांचा । संतकृपा अमोल खरी ॥६५॥
काही दिवसांत दिनकर पूर्णपणे पूर्ववत झाला; श्रद्धेने केलेला नवस फलदायी ठरला.
कन्या रामचंद्र पाटलाची । चंद्रभागा नांवाची ।
ज्वान अठरा वर्षांची । लाडेगांव सासर जिचें ॥६६॥
दादा कोल्हटकराचा राजा नावाचा मुलगा हा समर्थांच्या प्रसादाचा आणि संतकृपेचा अमूल्य अनुभव आहे.
ही असतां गरोदर । प्रसंग आला दुर्धर ।
प्रसुतीची वेळ फार । कठीण स्त्रीजातीला ॥६७॥
रामचंद्र पाटलाची चंद्रभागा नावाची मुलगी अठरा वर्षांची होती आणि तिचे सासर लाडेगाव येथे होते.
लाडेगांवाहून माहेरीं । चंद्रभागा आली खरी ।
प्रसूतीस्तव निर्धारी । जनरीतीप्रमाणें ॥६८॥
चंद्रभागा गरोदर असताना प्रसूतीचा अत्यंत कठीण प्रसंग आला.
मोठ्या कष्टानें प्रसूती । झाली तिची निश्चिती ।
तोंच चंद्रभागेवरती । ज्वरें अंमल बसविला ॥६९॥
प्रसूतीसाठी प्रथेप्रमाणे चंद्रभागा लाडेगावाहून माहेरी आली.
तो होतां नवज्वर । थकून गेले डाँक्टर ।
औषध उपचार केले फार । आपुल्या मुलीस पाटलांनीं ॥१७०॥
तिला फार कष्टाने प्रसूती झाली आणि लगेच तापाने तिला ग्रासले.
थोडाबहुत गुण आला । व्याधि तितक्यापुरता दबला ।
परी नव्हता मुळींच झाला । नामशेष देहांतूनी ॥७१॥
तिला नवज्वर झाला; डॉक्टर थकले आणि पाटलांनी अनेक उपचार केले.
चंद्रभागा आजारी । पडूं लागली वरच्यावरी ।
एकदां अकोल्या नेलें खरी । औषध तिला द्यावया ॥७२॥
औषधांनी थोडा फरक पडला, पण आजार पूर्णपणे नाहीसा झाला नाही.
वैद्य विघानें नाना करिती । कोणी नळसंग्रहणी बोलती ।
कोणी वैद्य ऐसें म्हणती । क्षय झाला मुलीस या ॥७३॥
चंद्रभागा पुन्हा पुन्हा आजारी पडू लागली आणि तिला औषधासाठी अकोल्याला नेले.
मेळ एकाचा एकाला । नाहीं मुळीं लागला ।
मग पाटलानें विचार केला । आतां वैद्य गजानन ॥७४॥
वैद्यांनी वेगवेगळी निदाने केली; कोणी नळसंग्रहणी तर कोणी क्षयरोग असल्याचे सांगितले.
तारो अथवा मारो इसी । अंगारा लावा प्रति दिवसीं ।
तीर्थ द्यावें प्यायासी । समर्थांच्या पायांचें ॥७५॥
कोणत्याही वैद्याचे निदान दुसऱ्याशी जुळले नाही; शेवटी पाटलांनी गजानन महाराजांवर विश्वास ठेवला.
पिता मोठा निष्ठावंत । समर्थावरी अवघा हेत ।
हळूहळू त्या पोरीप्रत । गुण येता जाहला ॥७६॥
मुलगी बरी होवो वा न होवो, तिला रोज अंगारा लावावा आणि महाराजांच्या चरणांचे तीर्थ द्यावे, असे त्यांनी ठरवले.
तिला उठवत नव्हतें शय्येसी । तीच आली दर्शनासी ।
पायीं चालत मठासी । हें महत्त्व अंगार्‍याचें ॥७७॥
पित्याची समर्थांवरील निष्ठा दृढ होती आणि हळूहळू मुलीला आराम पडू लागला.
निष्ठावंत ज्याचा भाव । तयाशीं पावे देव ।
उपास्यपदीं भाव । उपासकें ठेवावा ॥७८॥
पूर्वी अंथरुणातून उठू न शकणारी चंद्रभागा स्वतः चालत मठात दर्शनाला आली; हा अंगाऱ्याचा प्रभाव मानला गेला.
रामचंद्राची अंगना । जानकाबाई सुलक्षणा ।
परी दैवयोग सुटेना । तो भोगल्यांवाचुनी ॥७९॥
ज्याची श्रद्धा निष्ठावंत असते त्याच्यापर्यंत देव पोहोचतो; उपास्याच्या चरणी भाव ठेवावा.
वाताचा झाला विकार । जानकाबाईस साचार ।
पोट दुखे वरच्यावर । कांहीं उपाय चालेना ॥१८०॥
रामचंद्र पाटलांची पत्नी जानकाबाई चांगल्या स्वभावाची होती, पण दैवभोग भोगल्याशिवाय सुटत नाही.
औषध देतां दबे वात । पुनः उठे पूर्ववत ।
ऐसा क्रम दिवस बहुत । चालला होता श्रोते हो ॥८१॥
जानकाबाईला वाताचा विकार झाला आणि तिचे पोट वारंवार दुखू लागले; उपाय उपयोगी पडत नव्हते.
त्या वाताची अखेरी । होती झाली मस्तकावरी ।
मेंदु बिघडला निर्धारीं । गेली जाणीव मावळून ॥८२॥
औषध घेतल्यावर वात कमी होई, पण पुन्हा आधीसारखा वाढे; हा क्रम अनेक दिवस चालला.
वेड्यापरी करावें । वाटेल तें बोलावें ।
कधीं उपाशीं निजावें । कधीं बसावेम जेवत ॥८३॥
वाताचा विकार डोक्यापर्यंत पोहोचला आणि मेंदू बिघडून तिची शुद्ध हरपली.
कोणी म्हणती लागलें भुत । कोणी म्हणती रोग सत्य ।
कांहीं वदू लागले तेथ । हा करणीचा प्रकार असे ॥८४॥
ती वेड्यासारखी वागू लागली, वाटेल ते बोलू लागली आणि कधी उपाशी तर कधी विचित्र वेळी जेवू लागली.
कां कीं जितके असती जमेदार । त्यांचें असतें बाकडें फार ।
दुबळा आपुला दावी जोर । चेटुककरणी करूनियां ॥८५॥
काहीजण भूतबाधा म्हणत, तर काही रोग म्हणत; इतरांनी हा करणीचा प्रकार असल्याचे सांगितले.
औषधउपाय बहुत केलें । जाणतेही आणविले ।
गंडे बहुत बांधिले । करीं जानकाबाईच्या ॥८६॥
काही जमीनदार व दुर्बल लोकांवर चेटूक करून आपला प्रभाव दाखवतात, अशी लोकांची समजूत होती.
पाटील घरचा श्रीमंत । तो सापडला अडचणींत ।
म्हणून येता झाला ऊत । अवघ्यां त्या दांभिकांना ॥८७॥
अनेक औषधे, उपाय आणि जाणकार लोकांचा सल्ला घेतला; जानकाबाईला गंडेदोरेही बांधले.
कोणी अंगांत आणावें । वेडाचें निदान करावें ।
कांहीं तरी सांगावें । धनास्तव पाटलाला ॥८८॥
पाटील श्रीमंत असल्यामुळे अनेक ढोंगी लोक त्यांचा गैरफायदा घेऊ लागले.
तो बिचारा सारें करी । कांता बरी न होय परी ।
विचार त्यानें अखेरी । ऐशा रीती ठरविला ॥८९॥
कोणी अंगात आल्याचे नाटक करून वेगवेगळी कारणे सांगत आणि पाटलांकडून पैसे घेत.
वैद्य आतां गजानन । जाणतां आतां गजानन ।
देव ऋषि आतां गजानन । तो जें वाटेल तें करो ॥१९०॥
पाटील सर्व उपाय करत राहिले, पण पत्नी बरी झाली नाही; अखेर त्यांनी निर्णय घेतला.
माझी बायको सून त्याची । ही भावना माझी साची ।
आतां अन्य उपायांची । गरज नाहीं आम्हांला ॥९१॥
आता गजानन महाराजच वैद्य, ज्ञानी आणि देव आहेत; त्यांनी योग्य वाटेल ते करावे, असे पाटलांनी ठरवले.
तूं उद्यांपासून । प्रातःकाळीं करी स्नान ।
मठामाजीं जाऊन । घाली प्रदक्षिणा समाधीसी ॥९२॥
माझी पत्नी त्यांच्या चरणी अर्पण आहे; आता इतर उपायांची गरज नाही, अशी त्यांची भावना झाली.
तें तिनें पतीचें वचन । सर्वथैव केलें मान्य ।
समर्थ समाधीलागून । घालू लागली प्रदक्षिणा ॥९३॥
पाटलांनी जानकाबाईला रोज सकाळी स्नान करून मठात जाऊन समाधीला प्रदक्षिणा घालण्यास सांगितले.
गेल्या न त्या मात्र वायां । दया आली सद्गुरुराया ।
वातविकार जाऊनियां । निर्दोष ती जाहली ॥९४॥
तिने पतीचे म्हणणे पूर्ण मान्य केले आणि समर्थांच्या समाधीला प्रदक्षिणा घालू लागली.
खर्‍या खर्‍या संतांची । सेवा न जाई वायां साची ।
परी निष्ठा मानवाची । जडणें तेथें अशक्य ॥९५॥
तिची प्रदक्षिणा व्यर्थ गेली नाही; सद्गुरूंना दया आली आणि वातविकार नाहीसा झाला.
समर्थांच्या नंतर । बाळाभाऊ गादीवर ।
बसले त्यांचे चमत्कार । कांहीं थोडे जाहले ॥९६॥
खऱ्या संतांची सेवा निष्फळ जात नाही; मात्र खरी निष्ठा मनात निर्माण होणे कठीण असते.
हे वैशाख वद्य षष्ठीसी । शेगांवीं गेले वैकुंठासी ।
त्यांच्यामागून गादीसी । बसले येऊन नारायण ॥९७॥
समर्थांनंतर बाळाभाऊ गादीवर बसले आणि त्यांच्या काळातही काही चमत्कार घडले.
बाळाभाऊ जेव्हां गेले । तेव्हां नारायणा स्वप्न पडलें ।
नांदूरें ग्रामीं भलें । तें थोडें सांगतों ॥९८॥
वैशाख वद्य षष्ठीला बाळाभाऊ वैकुंठवासी झाले आणि त्यानंतर नारायण गादीवर बसले.
हे माळी नारायणा । तूं शेगांवास करी गमना ।
रक्षण्या भाविक जनांना । ऐसें मला वाटतें ॥९९॥
बाळाभाऊंच्या निधनानंतर नारायणाला नांदुरे गावात एक स्वप्न पडले.
ऐसें स्वप्नीं सांगून । निघून गेले गजानन ।
म्हणून आले नारायण । शेगांवामाझारीं ॥२००॥
स्वप्नात गजानन महाराजांनी नारायण माळ्याला शेगावला जाऊन भक्तांचे रक्षण करण्यास सांगितले.
कांहीं दिवस यांनींही । अधिकार चालविला ते ठायीं ।
यांची समाधि झाली पाही । चैत्र शुध्द षष्ठीला ॥१॥
असा स्वप्नादेश मिळाल्यामुळे नारायण शेगावला आला.
पूर्वसुकृतावांचून । संतसेवा न घडे जाण ।
संतसेवेचें महत् पुण्य । त्या पुण्या पार नसे ॥२॥
नारायणानेही काही काळ तेथे अधिकार सांभाळला आणि त्यांची समाधी चैत्र शुद्ध षष्ठीला झाली.
श्रीगजाननलीलेचा । पार कधीं न लागायाचा ।
अंबरींच्या चांदण्यांचा । हिशोब कोणा न लागे कधीं ॥३॥
पूर्वजन्मीचे पुण्य असल्याशिवाय संतसेवा घडत नाही; संतसेवेचे पुण्य अमर्याद आहे.
मी अज्ञान पामर । मति नाहीं तिळभर ।
मग हा लीलासागर । मुखीं केवीं वर्णू हो ! ॥४॥
श्री गजानन महाराजांच्या लीलांचा अंत लागत नाही; आकाशातील ताऱ्यांची संख्या मोजता येत नाही तशी ही लीला अगाध आहे.
त्यानें जें जें वदविलें । तें तें मीं कथित केलें ।
लेखणीनें अक्षर लिहिलें । परी तें न तिचें सामर्थ्य ॥५॥
मी अज्ञानी आणि अल्पबुद्धी आहे; मग या लीलासागराचे वर्णन माझ्या मुखातून कसे होणार?
ती लेखणी ज्याच्या करीं । तोंच अक्षरें काढी सारीं ।
निमित्ताकारण होतें खरी । लेखणी ती लिहावया ॥६॥
महाराजांनी जे बोलवले तेच मी सांगितले; लेखणीने अक्षरे लिहिली तरी ते तिचे स्वतःचे सामर्थ्य नाही.
तैसेंच येथें झालें । मी लेखणीचें काम केलें ।
लिहिते लिहविते स्वामी भले । श्रीगजानन महाराज ॥७॥
ज्याच्या हातात लेखणी असते तोच तिच्याकडून अक्षरे लिहवतो; लेखणी फक्त निमित्त असते.
त्यांच्या कृपेंकरून । मीं हें केलें लेखन ।
येथें माझें मोठेपण । कांहींच नाहीं विबुध हो ! ॥८॥
त्याचप्रमाणे मी केवळ लेखणीचे काम केले; लिहिणारे आणि लिहविणारे श्री गजानन महाराजच आहेत.
स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
आतां आला कळसाप्रत । कळसाध्याय पुढें असे ॥२०९॥
महाराजांच्या कृपेने हे लेखन झाले; यात माझे स्वतःचे मोठेपण काहीच नाही.