जयजयाजी आनंदकंदा । जयजयादि अभेदा ।
माझें नमन तुझ्या पदा । असो सर्वदा अनन्यभावें ॥ १॥
हे आनंदकंद आणि भेदभावरहित भगवंता, तुमचा जयजयकार असो; माझ्या अनन्यभावाने तुमच्या चरणी सदैव वंदन असो.
हे राघवा रघुपती । पाव आतां शीघ्र गती ।
माझा अंत पहाशी किती? । हें कांहीं कळेना ॥ २॥
हे रघुपती राघवा, आता मला त्वरित पावा; तुम्ही माझा आणखी किती अंत पाहणार आहात हे मला समजत नाही.
खर्‍या थोरांशी कठोरता । नाहीं शोभत अनंता ।
याचा विचार कांहीं चित्ता । करा आपुल्या ये काळीं ॥ ३॥
हे अनंता, खऱ्या थोर पुरुषांना अशी कठोरता शोभत नाही; या गोष्टीचा तुम्ही आपल्या मनात विचार करा.
मी दीनवाणें मारितों हांका । मला दगा देऊं नका ।
हे जगदीशा जगन्नायका । पावा दासगणूस ॥ ४॥
मी अत्यंत दीनपणे तुम्हाला हाक मारीत आहे, तरी मला दगा देऊ नका; हे जगन्नायका, या दासगणूला पावा.
महाराज असतां शेगांवांत । विप्र एक काशिनाथ ।
जो खंडेरावाचा होय सुत । गर्दे उपनांव जयाचें ॥ ५॥
श्री गजानन महाराज शेगांवात असताना, खंडेरावांचा काशिनाथ गर्दे नावाचा एक ब्राह्मण मुलगा तेथे आला.
तो आला दर्शना । समर्थांच्या वंदिले चरणां ।
मूर्ति पाहून त्याच्या मना । आनंद झाला अतिशय ॥ ६॥
तो समर्थांच्या दर्शनासाठी आला आणि चरणी लीन झाला; महाराजांची ती मूर्ती पाहून त्याचे मन अतिशय आनंदित झाले.
माझ्या सन्माननीय वडिलानें । जीं जीवन्मुक्‍ताचीं लक्षणें ।
लिहिलीं अनुभवानें । त्याची प्रत्यक्ष मूर्ति ही ॥ ७॥
माझ्या आदरणीय वडिलांनी अनुभवातून जीवन्मुक्ताची जी लक्षणे ग्रंथात लिहिली आहेत, त्याची ही प्रत्यक्ष जिवंत मूर्तीच आहे.
माझें भाग्य धन्य धन्य । म्हणून हें पाहण्या चरण ।
आलों खामगांवाहून । त्याचें सार्थक झालें कीं ॥ ८॥
माझे भाग्य अत्यंत थोर म्हणून मला हे चरण पाहता आले; खामगावहून येथे येण्याचे माझे सार्थक झाले.
तों समर्थांनीं लीला केली । कोपरखिळी मारिली ।
काशीनाथाच्या पाठीस भली । आपुल्या परमकृपेनें ॥ ९॥
तेवढ्यात समर्थांनी एक लीला केली आणि परमकृपेने काशिनाथाच्या पाठीवर कोपरखिळी मारली.
जा तुझा हेत पुरला । वाट पाहे तारवाला ।
या भाषणें घोंटाळला । काशिनाथ मानसीं ॥ १०॥
महाराज म्हणाले की तुझा हेतू पूर्ण झाला असून तेथे तारवाला तुझी वाट पाहत आहे; हे ऐकून काशिनाथ मनात गोंधळात पडला.
म्हणे काम ना माझें ये ठाईं । मी न आलों मागण्या कांहीं ।
तारवाला शिपाई । वाट पहातो काय हें? ॥ ११॥
तो मनात म्हणाला की माझे येथे काहीच काम नाही आणि मी काही मागण्यासाठीही आलो नाही, मग तारवाला माझी वाट का पाहत असेल?
त्याचें गूध कळेना । पुसण्या छाती होईना ।
निमुटपणें वंदून चरणा । गेला निघून खामगांवीं ॥ १२॥
त्याला यातील गूढ कळेना आणि विचारण्याचे धैर्य झाले नाही; म्हणून निमूटपणे नमस्कार करून तो खामगावला निघून गेला.
तों तारवाला शिपाई । उभा दारांत होता पाही ।
तार घेतली घाई घाई । कशाची ती बघण्यास ॥ १३॥
घरी पोहोचताच दारात तार घेऊन शिपाई उभा असल्याचे दिसले; ती तार कशाची आहे हे पाहण्यासाठी त्याने घाईघाईने घेतली.
तारेंत हा मजकूर । तुमचा केला तक्‍रुर ।
मुनसफीच्या हुद्दयावर । मोर्शी तालुक्याकारणें ॥ १४॥
त्या तारेत मोर्शी तालुक्याच्या मुनसफ (न्यायाधीश) पदावर तुमची नेमणूक करण्यात आली आहे असा मजकूर होता.
तें पाहतां आनंदला । कोपरखिळीचा अर्थ कळला ।
त्या काशिनाथ पंताला । पहा संतांचें ज्ञान कैसें? ॥ १५॥
ती तार वाचून त्याला अतिशय आनंद झाला आणि पाठीवर मारलेल्या कोपरखिळीचा खरा अर्थ कळून संतांच्या दिव्य ज्ञानाची प्रचीती आली.
असो एकदां नागपुरीं । समर्थांची गेली स्वारी ।
गोपाळ बुटीचीया घरीं । त्याच्या अति आग्रहानें ॥ १६॥
असो, एकदा नागपूरचे गोपाळराव बुटी यांच्या आत्यंतिक आग्रहावरून समर्थ नागपुरात त्यांच्या घरी गेले.
ही भोसल्याची राजधानी । पूर्वकालीं होती जाणी ।
त्या शहराची आज दिनीं । दैना झाली विबुध हो ॥ १७॥
हे नागपूर पूर्वी भोसले घराण्याची राजधानी होते; परंतु हे विद्वानांनो, आजच्या काळात त्या शहराची मोठी दुर्दशा झाली आहे.
स्वातंत्र्यरुपी प्राण गेला । खरा धनी याचक ठरला ।
परक्यांचा बोलबाला । झाला जया शहरांत ॥ १८॥
शहराचे स्वातंत्र्य निघून गेले, मूळ मालक याचक बनले आणि सर्वत्र परक्या लोकांचा वरचष्मा निर्माण झाला.
गज घोडे पालख्या अपार । नाहींशा झाल्या साचार ।
रस्त्यानें फिरे मोटार । अति जोरानें विबुध हो ॥ १९॥
हत्ती, घोडे आणि पालख्या आता नाहीशा झाल्या असून रस्त्यांवरून केवळ मोटारी वेगाने धावताना दिसतात.
असो हा महिमा काळाचा । नाहीं दोष कवणाचा ।
वाडा गोपाळ बुटीचा । होता सिताबर्डीवर ॥ २०॥
असो, हा काळाचा महिमा असून कोणाचाही दोष नाही; अशा त्या नागपुरातील सिताबर्डीवर गोपाळ बुटींचा मोठा वाडा होता.
त्या भव्य सदनांत । नेऊन ठेविले सद्‌गुरुनाथ ।
जैसा वाघ किल्ल्यांत । कोंडोनिया टाकावा ॥ २१॥
त्या भव्य वाड्यात समर्थांना आणून ठेवण्यात आले, जणू एखाद्या सिंहाला किल्ल्यात कोंडून ठेवावे.
बुटीचा ऐसा विचार । या सिताबर्डीवर ।
महाराज ठेवावे निरंतर । जाऊं न द्यावें शेगांवा ॥ २२॥
महाराजांना कायमचे या सिताबर्डीवरच ठेवावे आणि पुन्हा शेगांवी जाऊ देऊ नये, असा गोपाळ बुटींचा विचार होता.
अक्रूरानें कृष्णाला । जैसा मथुरेमाजीं नेला ।
तोच प्रकार येथें झाला । काय वर्णन करावें? ॥ २३॥
अक्रूराने श्रीकृष्णाला मथुरेमध्ये नेऊन ठेवले होते, अगदी तसाच प्रकार येथे घडल्याचे पाहावयास मिळाले.
शेगांव पडलें भणभणीत । अवघे लोक दुःखित ।
विनविती हरी पाटलाप्रत । महाराज येथें आणा हो ॥ २४॥
महाराजांविना शेगाव उदास झाले, लोक दुःखी झाले आणि त्यांनी हरी पाटलांना विनंती केली की महाराजांना परत घेऊन या.
कुडीमधून गेला प्राण । कोण पुसे तिजलागून? ।
तैसें समर्थांवांचून । शेगांव हें प्रेत पहा ॥ २५॥
शरीरातून प्राण निघून गेल्यावर त्याला कोणी विचारीत नाही, तद्वत समर्थांशिवाय शेगाव एका प्रेतासारखे निष्प्राण झाले आहे.
तुम्ही गांवचे जमेदार । करा याचा विचार ।
बुटी मोठा सावकार । तेथें न आमुचा लाग लागे ॥ २६॥
तुम्ही गावाचे वतनदार आहात तेव्हा याचा विचार करा; बुटी फार मोठा सावकार असल्याने आमचा त्यांच्यापुढे काहीच निभाव लागत नाही.
टक्कर हत्तीहत्तींची । होणें आहे योग्य साची ।
येथें आम्हांसम कोल्ह्याची । नाहीं मुळीं किंमत॥ २७॥
हत्तीशी टक्कर द्यायला हत्तीच योग्य ठरतो, आम्हा कोल्ह्यांसारख्या सामान्य लोकांची त्यांच्यासमोर काहीही किंमत नाही.
जंबुमाळीसी लढायाला । मारुती हाच योग्य ठरला ।
जिंकावया कर्णाला । झाली योजना अर्जुनाची ॥ २८॥
जंबुमाळीशी लढण्यासाठी मारुतीच समर्थ होते आणि कर्णाला पराभूत करण्यासाठी अर्जुनाचीच योजना करण्यात आली होती.
तुम्हीं नागपुराप्रती जावें । समर्थांसी घेऊन यावें ।
आम्हां अवघ्यांस सुखवावें । हीच आहे विनंति ॥ २९॥
म्हणून आपण स्वतः नागपूरला जावे आणि समर्थांना परत आणून आम्हा सर्वांना आनंद द्यावा, हीच आमची प्रार्थना आहे.
इकडे बुटीच्या घरांत । आजुर्दे राहिले संत ।
जेवीं हस्तिनापुरांत । कृष्ण नाहीं आनंदला ॥ ३०॥
इकडे बुटींच्या घरात संत गजानन महाराज बेचैन झाले, ज्याप्रमाणे हस्तिनापुरात गेल्यावर श्रीकृष्ण आनंदी राहू शकले नाहीत.
महाराज म्हणती बुटीसी । जाऊं दे मज शेगांवासी ।
या आपुल्या भव्य सदनासी । ठेवून आम्हां घेऊं नको ॥ ३१॥
महाराज बुटींना म्हणाले की मला शेगांवी परत जाऊ दे, तुझ्या या भव्य वाड्यात मला अडकवून ठेवू नकोस.
तें बुटी मुळींच मानीना । समर्था जाऊं देईना ।
अनागोंदीचा रामराणा । बुटी वाटे निःसंशय ॥ ३२॥
परंतु बुटी महाराजांचे अजिबात ऐकत नव्हते व त्यांना जाऊ देत नव्हते; बुटींचा हा हट्ट पाहून ते अनागोंदीच्या रामराजासारखे भासत होते.
बुटी भाविक होता जरी । अहंता नव्हती गेली खरी ।
श्रीमंतीचा गर्व भारी । त्याच्या ठाईं वसतसे ॥ ३३॥
बुटी जरी भाविक असले तरी त्यांचा अहंकार नष्ट झाला नव्हता, त्यांच्या अंतःकरणात श्रीमंतीचा मोठा गर्व शिल्लक होता.
रोज ब्राह्मणभोजन । समर्थांपुढें सदा भजन ।
परी शेगांवचे येत जन । बंदी त्या तो करीतसे ॥ ३४॥
घरात नित्य ब्राह्मणभोजन आणि समर्थांपुढे अखंड भजन चाले, परंतु शेगावहून येणाऱ्या भाविकांना ते वाड्यात प्रवेश करू देत नव्हते.
जाऊं न देई दर्शना । शेगांवचे लोकांना ।
बिगरपरवानगी श्रीमंतसदना । जातां नये कवणासी ॥ ३५॥
ते शेगावच्या सामान्य लोकांना दर्शनास जाऊ देत नव्हते; परवानगीशिवाय त्या श्रीमंताच्या वाड्यात कोणालाही प्रवेश मिळत नसे.
शेगांवचे लोक भले । जरी आणावया गेले ।
परी न कांहीं उपाय चाले । गेले तसेच आले परत ॥ ३६॥
शेगावचे भले लोक महाराजांना परत नेण्यासाठी आले, तरी बुटींपुढे त्यांचा काही उपाय न चालल्याने ते रिकाम्या हाताने परत गेले.
इकडे भक्त पाटील हरी । कांहीं मंडळी बरोबरी ।
घेऊन निघाला नागपुरीं । समर्थासी आणावया ॥ ३७॥
इकडे भक्त हरी पाटील काही मंडळींना सोबत घेऊन समर्थांना परत आणण्यासाठी नागपूरच्या दिशेने निघाले.
बसला अग्निरथांत । त्याच वेळीं वदले संत ।
त्या गोपाळबुटीप्रत । येणें रीतीं तें ऐका ॥ ३८॥
पाटील आगगाडीत बसताच समर्थांनी गोपाळ बुटींना उद्देशून काय सांगितले ते ऐका.
अरे गोपाळा पाटील हरी । निघाला यावया नागपुरीं ।
तो येण्याच्या आंत परी । मला येथून जाऊं दे ॥ ३९॥
महाराज म्हणाले, अरे गोपाळा, हरी पाटील नागपूरला निघून आला आहे, तेव्हा तो येथे पोहोचण्यापूर्वी मला जाऊ दे.
तो येथें आल्यावर । शांतता नाहीं राहणार ।
तो पडला जमेदार । याचा विचार करावा ॥ ४०॥
तो येथे आला तर शांतता राहणार नाही, कारण तो गावचा वतनदार आहे याचा तू विचार कर.
तुझ्या धनाच्या जोरावरी । उडया या जाण निर्धारी ।
तो मनगटाच्या बळावरी । नेईल मजला येथून ॥ ४१॥
तू पैशांच्या बळावर उड्या मारत आहेस, पण तो मनगटाच्या ताकदीवर मला येथून घेऊन जाईल.
हरी पाटील तेथें आला । शिपायानें अटकाव केला ।
परी तो न त्यानें मानिला । प्रवेश केला सदनांत ॥ ४२॥
हरी पाटील वाड्यात आले असता शिपायांनी त्यांना अडवले, पण त्यास न जुमानता त्यांनी थेट वाड्यात प्रवेश केला.
गोपाळ बुटीचिया घरीं । पंगत होती थोर खरी ।
पाटील आल्याच्या अवसरीं । आले ब्राह्मण भोजना ॥ ४३॥
त्या वेळी गोपाळ बुटींच्या घरी मोठी पंगत बसली होती आणि ब्राह्मण भोजनासाठी आले होते.
ताटें चांदीचीं अवघ्यांस । शिसमचे पाट बसण्यास ।
होत्या पातळ पदार्थांस । वाटया जवळ चांदीच्या ॥ ४४॥
सर्वांसाठी चांदीची ताटे, बसण्यासाठी शिसवी लाकडाचे पाट आणि पातळ पदार्थांसाठी चांदीच्या वाट्या मांडल्या होत्या.
नानाविध पक्वान्नें । होतीं भोजनाकारणें ।
मध्यभागीं आसन त्यानें । मांडिलें समर्थ बसण्यास ॥ ४५॥
भोजनासाठी नाना प्रकारची पक्वान्ने तयार केली होती आणि मध्यभागी समर्थांना बसण्यासाठी आसन घातले होते.
ऐशी बुटीची श्रीमंती । तिचें वर्णन करुं किती? ।
ज्याला कुबेर बोलती । लोक नागपूर प्रांतींचा ॥ ४६॥
नागपूर प्रांतातील लोक ज्यांना साक्षात कुबेर म्हणत असत, अशा बुटींच्या त्या श्रीमंतीचे वर्णन काय करावे?
असो हरी पाटील सदनांत । आले समर्था नेण्याप्रत ।
तो महाराज निघाले धांवत । द्वारीं त्यास भेटावया ॥ ४७॥
हरी पाटील समर्थांना नेण्यासाठी वाड्यात प्रवेश करते झाले, तोच महाराज त्यांना भेटण्यासाठी स्वतः दाराकडे धावत सुटले.
वांसरा गाय पाहून । जैसी येई धांवून ।
तैसें स्वामी गजानन । पाटलासाठीं धांवले ॥ ४८॥
आपल्या वासराला पाहून गाय ज्याप्रमाणे प्रेमाने धावत येते, तसेच स्वामी गजानन हरी पाटलांसाठी धावले.
चाल हरी शेगांवासी । येथें मुळीं न राहणें मसी ।
तूं आलास न्यावयासी । हें फार बरें झालें ॥ ४९॥
महाराज म्हणाले, हरी, चल आपण शेगावला जाऊ, मला येथे मुळीच राहायचे नाही; तू मला नेण्यासाठी आलास हे फार चांगले झाले.
समर्थ जाऊं लागले । तें गोपाळानें पाहिलें ।
अनन्यभावें चरण धरिले । समर्थाचे येऊन ॥ ५०॥
समर्थ निघू लागले हे पाहून गोपाळरावांनी धावत येऊन अनन्यभावाने त्यांचे चरण धरले.
विक्षेप माझा गुरुराया! । नका करुं या समया ।
दोन घांस घेऊनियां । इच्छित स्थला मग जावें ॥ ५१॥
बुटी म्हणाले, हे गुरुराया, या वेळी माझा विरस करू नका; दोन घास भोजन करून मग आपल्या इच्छित स्थळी जावे.
तैसेंच बुटी पाटलासी । बोलूं लागले विनयेंसी ।
तुम्ही घेऊन प्रसादासी । जावें हेंच मागणें ॥ ५२॥
तसेच बुटी पाटलांना अत्यंत नम्रपणे म्हणाले की, आपण सर्वांनी महाप्रसाद घेऊनच येथून जावे.
येथें न रहाती महाराज । हें समजून आलें आज ।
पंक्तींत माझी राखा लाज । तुम्हीच पाटील येधवां ॥ ५३॥
महाराज येथे राहणार नाहीत हे मला आज पूर्ण समजले आहे, तरी पंक्तीत माझी प्रतिष्ठा आपणच राखावी.
आतांच समर्थ गेले जरी । लोक उपाशी उठतील तरी ।
आणि अवघ्या नागपुरीं । टीका माझी होईल पहा ॥ ५४॥
समर्थ आताच निघून गेले तर सर्व लोक उपाशी उठतील आणि संपूर्ण नागपुरात माझी मोठी निंदा होईल.
भोजनें होईपर्यंत । महाराज राहिले तेथ ।
शेगांवची समस्त । मंडळी पंक्तीस जेवली ॥ ५५॥
त्यामुळे भोजन पूर्ण होईपर्यंत महाराज तेथे थांबले आणि शेगावच्या सर्व मंडळींनी पंक्तीत बसून भोजन केले.
भोजनोत्तर तयारी । निघण्याची ती झाली खरी ।
दर्शनाची भीड भारी । झाली बुटीच्या वाडयांत ॥ ५६॥
भोजनानंतर निघण्याची तयारी सुरू झाली, तेव्हा बुटींच्या वाड्यात महाराजांच्या दर्शनासाठी मोठी गर्दी जमली.
कुटुंब गोपाळ बुटीचें । जानकाबाई नांवाचें ।
परम भाविक होते साचें । गृहलक्ष्मीच होती जी ॥ ५७॥
गोपाळ बुटींच्या पत्नी जानकाबाई या अत्यंत भाविक आणि साक्षात गृहलक्ष्मीसारख्या होत्या.
तिनें केली विनवणी । महाराजांचे चरणीं ।
माझा हेतु मनींच्या मनीं । बसूं पहातो गुरुराया! ॥ ५८॥
त्यांनी महाराजांच्या चरणी लीन होऊन विनंती केली की, हे गुरुराया, माझी एक मनोकामना मनातल्या मनातच राहिली आहे.
तईं महाराज बोलले । तुझ्या मना मीं जाणीतलें ।
ऐसें म्हणून लाविलें । कुंकूं तिच्या कपाळास ॥ ५९॥
तेव्हा महाराज म्हणाले की मी तुझ्या मनातले जाणले आहे; असे म्हणून त्यांनी तिच्या कपाळावर कुंकू लावले.
आणखी एक पुत्र तुला । परम सद्गुणी होईल भला ।
अंतीं जाशील वैकुंठाला । सौभाग्यासह बाळे! तूं ॥ ६०॥
तुला आणखी एक अत्यंत सद्गुणी पुत्र प्राप्त होईल आणि शेवटी सौभाग्यासह तू वैकुंठाला जाशील, असा आशीर्वाद दिला.
ऐसा आशीर्वाद देऊन । निघते झाले दयाघन ।
त्या सिताबर्डीहून । आले रघूजीच्या घरीं ॥ ६१॥
असा कृपाशीर्वाद देऊन दयाघन महाराज सिताबर्डीहून निघाले आणि रघूजी भोसल्यांच्या घरी आले.
हा भोसला राजा रघूजी । उदार मनाचा भक्त गाजी ।
ज्यानें ठेविला राम राजी । आपुल्या शुद्ध वर्तनें ॥ ६२॥
हे भोसले राजे रघूजी उदार मनाचे थोर भक्त होते, ज्यांनी आपल्या सदाचरणाने प्रभू रामाला संतुष्ट ठेवले होते.
त्याचें लौकीकीं राज्य गेलें । जें अशाश्वत होतें भलें ।
शाश्वत स्वरुपाचें आलें । सद्‌गुरुभक्तीचें राज्य घरा ॥ ६३॥
त्यांचे लौकिक व नश्वर राज्य गेले तरी, त्यांच्या घरात सद्गुरूंच्या भक्तीचे शाश्वत राज्य प्रस्थापित झाले होते.
उत्तम प्रकारचा आदर । केला राजानें साचार ।
त्याचा घेऊन पाहुणचार । रामटेकासी गेले पुढें ॥ ६४॥
राजाने महाराजांचा अत्यंत उत्तम आदरसत्कार केला; त्यांचा पाहुणचार स्वीकारून महाराज पुढे रामटेककडे निघाले.
तेथें रामाचें दर्शन । घेऊन आले परतून ।
शेगांवच्या मठा जाण । हरीपाटलासमवेत ॥ ६५॥
तेथे प्रभू श्रीरामाचे दर्शन घेऊन महाराज हरी पाटलांसमवेत शेगावच्या मठात परत आले.
धार-कल्याणचे रंगनाथ । जे थोर साधु मोंगलाईंत ।
होते ते भेटण्याप्रत । समर्था आले शेगांवीं ॥ ६६॥
मोगलाईतील धार-कल्याणचे थोर संत रंगनाथ महाराज समर्थांना भेटण्यासाठी शेगावी आले.
अध्यात्माचीं बोलणीं । सांकेतिक केलीं दोघांनीं ।
त्याचा भावार्थ जाणण्या कोणी । तेथें नव्हता समर्थ ॥ ६७॥
त्या दोघांमध्ये संकेतांच्या माध्यमातून अध्यात्मिक चर्चा झाली, ज्याचा खरा भावार्थ समजण्यास तेथे कोणीही समर्थ नव्हते.
श्रीवासुदेवानंद सरस्वती । कर्ममार्गी ज्याची प्रीति ।
कृष्णातटाका ज्याची महती । माणगांवीं जन्म ज्यांचा ॥ ६८॥
कर्ममार्गावर निष्ठा असलेले, माणगाव येथे जन्मलेले आणि कृष्णा तीरावर मोठे महात्म्य असलेले श्री वासुदेवानंद सरस्वती शेगांवी येणार होते.
ते येण्याचे अगोदर । बाळाभाऊस साचार ।
बोलते झाले गुरुवर । स्वामी गजानन सिद्ध योगी ॥ ६९॥
ते येण्यापूर्वीच सिद्धयोगी समर्थ गजानन महाराजांनी बाळाभाऊंना बोलावून काही सूचना दिल्या.
अरे बाळा उदयिक । माझा बंधु येतो एक ।
मजलागीं भेटण्या देख । त्याचा आदर करावा ॥ ७०॥
महाराज म्हणाले, अरे बाळा, उद्या माझा एक बंधू मला भेटायला येत आहे, तेव्हा त्याचा योग्य तो आदरसत्कार करावा.
तो आहे कर्मठ भारी । म्हणून उद्यां पथांतरीं ।
चिंध्या न पडूं द्या निर्धारी । अंगण स्वच्छ ठेवा रे ॥ ७१॥
तो अत्यंत कर्मठ आणि आचारशील असल्याने उद्या वाटेत कुठेही चिंध्या पडू देऊ नका आणि अंगण स्वच्छ ठेवा.
चिंधी कोठें पडेल जरी । तो कोपेल निर्धारी।
जमदग्नीची आहे दुसरी । प्रतिमा त्या स्वामीची ॥ ७२॥
वाटेत कुठे चिंधी पडलेली दिसली तर ते संतप्त होतील, कारण ते स्वामी म्हणजे साक्षात जमदग्नी ऋषींचा अवतार आहेत.
तो कर्‍हाडा ब्राह्मण । शुचिर्भूत ज्ञानसंपन्न ।
हें त्याचें कर्मठपण । कवचापरी समजावें ॥ ७३॥
ते कऱ्हाडे ब्राह्मण अत्यंत शुचिर्भूत आणि ज्ञानी असून त्यांचे कर्मठ आचरण म्हणजे त्यांच्यावरील संरक्षक कवचासारखे आहे.
ऐसें बाळास आदलें दिवशीं । सांगते झाले पुण्यराशी ।
तों एक प्रहर दिवसासी । स्वामी पातले ते ठायां ॥ ७४॥
पुण्यवान महाराजांनी आदल्या दिवशी बाळाभाऊंना असे सांगितले; दुसऱ्या दिवशी एक प्रहर दिवस चढल्यावर ते स्वामी मठात पोहोचले.
एकमेकांसी पाहतां । दोघे हंसले तत्त्वतां ।
हर्ष उभयतांच्या चित्ता । झाला होता अनिवार ॥ ७५॥
एकमेकांना पाहताच दोघेही मनापासून हसले आणि दोघांच्याही अंतःकरणात असीम आनंद दाटून आला.
एक कर्माचा सागर । एक योगयोगेश्वर ।
एक मोगरा सुंदर । एक तरु गुलाबाचा ॥ ७६॥
एक कर्माचा महासागर तर दुसरे योगेश्वरांचे अधिपती होते; एक सुगंधी मोगरा तर दुसरे गुलाबाचे झाड भासत होते.
एक गंगाभागीरथी । एक गोदा निश्चिती ।
एक साक्षात् पशुपती । एक शेषशायी नारायण ॥ ७७॥
एक भागीरथी गंगा तर दुसरे गोदावरी होते; एक साक्षात पशुपती शंकर तर दुसरे शेषशायी नारायण होते.
स्वामी जेव्हां मठांत आले । तेव्हां गजानन होते बैसले ।
आपल्या पलंगावरी भले । चिटक्या करानें वाजवीत ॥ ७८॥
स्वामी मठात आले तेव्हा गजानन महाराज पलंगावर बसून हाताने चुटक्या वाजवत होते.
स्वामी येतां चिटकी थांबलि । दृष्टादृष्ट दोघां झाली ।
तैं स्वामींनीं विचारिली । आज्ञा परत जावया ॥ ७९॥
स्वामी येताच महाराजांची चुटकी वाजवणे थांबले, दोघांची दृष्टाभेट झाली आणि स्वामींनी परत जाण्याची अनुज्ञा मागितली.
फार बरें म्हणून । गजाननें तुकविली मान ।
स्वामी गेले निघून । बाळास कौतुक वाटलें ॥ ८०॥
महाराजांनी मान डोलावून संमती दर्शवली; स्वामी निघून गेले परंतु हे पाहून बाळाभाऊंना मोठे आश्चर्य वाटले.
बाळा म्हणे गुरुराया । हें दृश्य पाहूनियां ।
संशय उपजला चित्ता ठायां । त्याची निवृत्ति करा हो ॥ ८१॥
बाळाभाऊ म्हणाले, हे गुरुराया, हे दृश्य पाहून माझ्या मनात संशय निर्माण झाला आहे, तरी त्याचे निरसन करावे.
त्याचा मार्ग अगदीं भिन्न । तुमच्या ह्या मार्गाहून ।
ऐसें साच असून । तुमचा बंधु कसा तो? ॥ ८२॥
त्यांचा मार्ग तुमच्या मार्गापेक्षा अगदी वेगळा असताना, ते तुमचे बंधू कसे काय असू शकतात?
ऐसा प्रश्न ऐकिला । समर्थ देती उत्तर त्याला ।
बरवा प्रश्न बाळा केला । त्वां हा आज आम्हांतें ॥ ८३॥
असा प्रश्न ऐकून समर्थ म्हणाले की, बाळा, तू आज आम्हाला अत्यंत सुंदर प्रश्न विचारलास.
ईश्वराकडे जाण्याचे । तीन मार्ग असती साचे ।
हे तिन्ही मार्ग ज्ञानाचे । गांवा जाऊन मिळतात ॥ ८४॥
परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्याचे मुख्य तीन मार्ग आहेत आणि हे तिन्ही मार्ग अखेर आत्मज्ञानाच्या एकाच मुक्कामाला मिळतात.
स्वरुपें त्यांचीं भिन्न भिन्न । दिसतीं पाहणारांकारण ।
तेणें घोटाळा वरितें मन । पाहाणारांचें राजसा! ॥ ८५॥
पाहणाऱ्यांना त्यांची बाह्य रूपे भिन्न दिसतात, ज्यामुळे हे बाळा, सामान्यांच्या मनात गोंधळ निर्माण होतो.
सोंवळें ओंवळें संध्यास्नान । व्रत उपोषणें अनुष्ठान ।
या कृत्यांलागून । अंगें म्हणावीं कर्माचीं ॥ ८६॥
सोवळे-ओवळे, त्रिकाल संध्यास्नान, व्रते, उपवास आणि अनुष्ठाने ही सर्व कर्ममार्गाची अंगे मानली जातात.
हीं अंगें जो आचरी । निरालसपणें खरीं ।
तोच समजावा भूवरी । ब्रह्मवेत्ता कर्मठ ॥ ८७॥
ही सर्व अंगे जो कोणत्याही आळसाशिवाय आचरणात आणतो, तोच या पृथ्वीवर खरा ब्रह्मवेत्ता कर्मठ साधक होय.
अधिक न्यून येथें होतां । कर्ममार्ग न ये हातां ।
म्हणून विशेष तत्परता । ठेविली पाहिजे आचरणीं ॥ ८८॥
यात जराही उणे-अधिक झाल्यास कर्ममार्ग सिद्ध होत नाही, म्हणूनच आचरणात अत्यंत तत्परता बाळगावी लागते.
येथें एवढीच खबरदारी । घ्यावी लागते जाण खरी ।
परांकारणें दुरुत्तरीं । कदा त्यानें ताडूं नये ॥ ८९॥
येथे एवढीच खबरदारी घ्यावी लागते की, साधकाने कधीही दुसऱ्याला कटू शब्दांनी दुखावू किंवा तुच्छ लेखू नये.
आतां भक्तिमार्गाचें । ऐक हें लक्षण साचें ।
भक्तिपंथानें जाणाराचें । मन पाहिजे शुद्ध अती ॥ ९०॥
आता भक्तिमार्गाचे खरे लक्षण ऐक; भक्तिमार्गाने जाणाऱ्या साधकाचे मन अत्यंत निर्मळ असावे लागते.
मलीनता मनाठायीं । अंशेंही राहिल्या पाही ।
त्याच्या हातां येत नाहीं । भक्तिरहस्य बापा! रे ॥ ९१॥
मनात लेशमात्रही मलीनता किंवा कपट राहिले, तर भक्तीचे खरे रहस्य कधीही हाती लागत नाही.
दया प्रेम लीनता । अंगीं पाहिजे तत्त्वतां ।
श्रवणीं-पूजनीं आस्था । पाहिजे त्याची विशेष ॥ ९२॥
त्याच्या अंतःकरणात दया, प्रेम आणि नम्रता असावी लागते; तसेच कथा-कीर्तन श्रवण व ईशपूजेत विशेष निष्ठा हवी.
मुखामाजीं नामस्मरण । करणें हरीस जाणून ।
ऐशीं अंगें असतीं जाण । या भक्ति-मार्गाला ॥ ९३॥
हरीचे स्वरूप जाणून मुखात निरंतर नामस्मरण चालू ठेवणे, ही या भक्तिमार्गाची मुख्य अंगे आहेत.
या अंगासह जो भक्त करी । त्यालाच भेटे श्रीहरी ।
भक्तिमार्गाची नये सरी । त्याचा विधि सोपा असे ॥ ९४॥
या गुणांसह जो भक्ती करतो त्यालाच श्रीहरी भेटतात; याचा विधी सोपा असला तरी भक्तिमार्गाची सर कशालाच येत नाही.
परी तो करण्या आचरण । कर्माहून कठीण जाण ।
जेवीं गगनानें जवळपण । नेत्रालागीं दिसतसे ॥ ९५॥
परंतु प्रत्यक्ष आचरण करताना तो कर्मापेक्षाही कठीण वाटतो, जसे डोळ्यांना आकाश अगदी जवळ असल्यासारखे भासते.
आतां योगमार्ग तिसरा । सांगतों मी ऐक खरा ।
या योगमार्गाचा पसारा । दोघांपेक्षां जास्त असे ॥ ९६॥
आता तिसरा योगमार्ग सांगतो तो ऐक; या योगमार्गाचा पसारा पहिल्या दोन मार्गांपेक्षा मोठा आहे.
परी हा पसारा निश्चयेंसी । आहे ज्याचा त्याचे पासीं ।
योगमार्ग साधण्यासी । बाहेरचें न कांहीं लागे ॥ ९७॥
परंतु हा सर्व पसारा साधकाच्या स्वतःच्या शरीरातच सामावलेला असतो, योग साधण्यासाठी बाहेरच्या कशाचीही गरज नसते.
जेवढें आहे ब्रह्मांडांत । तेवढें आहे पिंडांत ।
त्या पिंडांतील साहित्य । घेऊन योग साधावा ॥ ९८॥
जे जे या संपूर्ण ब्रह्मांडात आहे ते सर्व मानवी देहातही विद्यमान आहे, याच देहातील शक्तींचा उपयोग करून योग साधावा लागतो.
आसनें रेचक कुंभक । इडापिंगलेचे भेद देख ।
धौती मुद्रात्राटक । कळलें पाहिजे मानवां ॥ ९९॥
आसने, रेचक, कुंभक, इडा-पिंगळा नाड्यांचे भेद, तसेच धौती, मुद्रा आणि त्राटक यांचे ज्ञान साधकाला असावे लागते.
कुंडली आणि सुषुम्ना । यांचें ज्ञान पाहिजे जाणा ।
आधीं योग करणारांना । तरीच तो साधेल ॥ १००॥
कुंडलिनी आणि सुषुम्ना नाडीचे पूर्ण ज्ञान असल्याशिवाय साधकाला योग सिद्ध करता येत नाही.
या तिन्ही मार्गांचें । अंतिम फळ ज्ञान साचें ।
परी तें ज्ञान प्रेमाचें । वीण असतां कामा नये ॥ १॥
या तिन्ही मार्गांचे अंतिम फळ आत्मज्ञान हेच आहे, परंतु ते ज्ञान निस्सीम प्रेमाशिवाय व्यर्थ ठरते.
जें जें कृत्य प्रेमावीण । तें तें अवघें आहे शीण ।
म्हणून प्रेमाचें रक्षण । करणें तिन्ही मार्गांत ॥ २॥
प्रेमाशिवाय केलेले प्रत्येक कर्म केवळ श्रम ठरते, म्हणूनच तिन्ही मार्गांमध्ये प्रेमाची भावना जपणे अत्यंत आवश्यक आहे.
काळा गोरा खुजा थोर । कुरुप आणि सुंदर ।
हे शरीराचे प्रकार । त्याची न बाधा आत्म्यातें ॥ ३॥
काळा, गोरा, ठेंगणा, उंच, कुरूप अथवा सुंदर हे केवळ शरीराचे प्रकार आहेत, त्यांचा आत्म्यावर काहीही परिणाम होत नाही.
आत्मा अवघ्यांचा आहे एक । तेथें न पडे कदा फरक ।
शरीरभेद व्यावहारिक । त्याचें कौतुक कांहीं नसे ॥ ४॥
सर्वांचा आत्मा एकच असून त्यात कधीही भेद नसतो; शरीराचे भेद हे केवळ व्यावहारिक असल्याने त्याचे महत्त्व मानू नये.
तीच या तिन्ही मार्गांची । स्थिति तंतोतंत साची ।
बाह्य स्वरुपें भिन्न त्यांचीं । परी मूळ कारण एक असे ॥ ५॥
या तिन्ही साधना मार्गांची स्थितीही अगदी तशीच आहे; त्यांची बाह्य रूपे जरी वेगळी असली तरी मूळ तत्त्व एकच आहे.
मुक्कामास गेल्यावर । मार्गाचा न उरे विचार ।
जो मार्गी चालतो नर । महत्त्व त्याचें त्यास वाटे ॥ ६॥
आपल्या अंतिम मुक्कामाला पोहोचल्यावर मार्गाचा विचार उरत नाही, जोपर्यंत माणूस वाटेवर चालतो तोपर्यंतच त्याला स्वतःच्या मार्गाचे महत्त्व वाटते.
पंथ चालण्या आरंभ झाला । परी मुक्कामास नाहीं गेला ।
अशाचाच होतो भला । तंटा पंथाभिमानानें ॥ ७॥
मार्गावरून चालायला सुरुवात झाली पण मुक्कामापर्यंत पोहोचता आले नाही, तर अशाच व्यक्तींमध्ये मार्गाच्या अहंकारामुळे वाद निर्माण होतात.
या तिन्ही मार्गांचे ते पांथ । मुक्कामीं पोंचल्या होती संत ।
मग तयांच्या संबंधांत । द्वैत नसे एतुलेंही ॥ ८॥
या तिन्ही मार्गांनी जाणारे साधक जेव्हा अंतिम ध्येयाला पोहोचतात, तेव्हा त्यांच्यात कोणताही भेद शिल्लक राहत नाही.
वसिष्ठ वामदेव जमदग्नी । अत्री पाराशर शांडिल्य मुनी ।
हे कर्ममार्गाच्या सेवनीं । मुक्कामासी पोंचले ॥ ९॥
वसिष्ठ, वामदेव, जमदग्नी, अत्री, पराशर आणि शांडिल्य ऋषी कर्ममार्गाचे आचरण करून अंतिम मुक्कामाला पोहोचले.
व्यास, नारद, कयाधू-कुमर । मारुती, शबरी, अक्रूर ।
उद्धव, सुदामा, पार्थ, विदूर । हे गेले भक्तिमार्गें ॥ ११०॥
व्यास, नारद, प्रल्हाद, मारुती, शबरी, अक्रूर, उद्धव, सुदामा, अर्जुन आणि विदुर हे सर्व भक्तिमार्गाने गेले.
श्रीशंकराचार्य गुरुवर । मच्छिंद्र गोरख जालंदर ।
हे चढले जिना थोर । या योगमार्गाचा ॥ ११॥
जगद्गुरू श्री आद्य शंकराचार्य, तसेच मच्छिंद्रनाथ, गोरखनाथ आणि जालंधरनाथ यांनी योगमार्गाची महान पायरी चढून घेतली.
जो वसिष्ठा लाभ झाला । तोच विदुराच्या पदरीं पडला ।
तोच मच्छिंद्रानें भोगिला । फळामाजीं फरक नसे ॥ १२॥
जो लाभ वसिष्ठांना झाला, तोच विदुराला मिळाला आणि तोच अनुभव मच्छिंद्रनाथांनी घेतला; अंतिम फळात कोणताच फरक नसतो.
तीच प्रथा पुढें चालली । येथें न शंका घ्यावी मुळीं ।
कर्ममार्गाची रक्षिली । बूज श्रीपादवल्लभें ॥ १३॥
तीच परंपरा पुढे चालू राहिली यात शंका नाही; श्रीपाद श्रीवल्लभांनी कर्ममार्गाची प्रतिष्ठा जपली.
नरसिंह सरस्वती यतिवर । तैसेच झाले साचार ।
ठिकाण ज्यांचें गाणगापूर । वाडी औदुंबर ख्यात जगीं ॥ १४॥
गाणगापूर आणि औदुंबर येथे ख्याती असलेले नरसिंह सरस्वती स्वामी महाराजही तसेच श्रेष्ठ यती झाले.
नामा सांवता ज्ञानेश्वर । सेना कान्हु चोखा महार ।
दामाजीपंत ठाणेदार । गेले भक्तिमार्गानीं ॥ १५॥
नामदेव, सावता माळी, ज्ञानेश्वर, सेना न्हावी, कान्होपात्रा, चोखामेळा आणि दामाजीपंत हे सर्व भक्तिमार्गाने मुक्त झाले.
शेख महंमद श्रीगोंद्यांत । आनंदी स्वामी जालन्यांत ।
सुर्जी-अंजनगांवांत । देवनाथ चाहाते योगाचे ॥ १६॥
श्रीगोंद्याचे शेख महंमद, जालन्याचे आनंदी स्वामी आणि सुरजी-अंजनगावचे देवनाथ महाराज हे सर्व योगाचे भोक्ते होते.
तैसेंच आहे सांप्रत । कर्ममार्गीं वासुदेव रत ।
मीं धरला भक्तिपंथ । आणिक बहुता जणांनीं ॥ १७॥
त्याचप्रमाणे सध्या वासुदेवानंद सरस्वती कर्ममार्गात रमलेले आहेत, तर मी आणि इतर अनेकांनी भक्तिमार्ग स्वीकारला आहे.
पळुसचे धोंडीबुवा । सोनगीरचा नाना बरवा ।
जालन्याचे यशवंतरावा । भक्तिपंथ साध्य झाला ॥ १८॥
पळूसचे धोंडीबुवा, सोनगीरचे नाना महाराज आणि जालन्याचे यशवंतराव यांना भक्तिमार्ग पूर्णपणे साध्य झाला.
खाल्ला आम्मा ती विदेही । तेवीं शिर्डीचे बाबा सांई ।
गुलाबरावांचे ठायीं । ज्ञानदृष्टि असे रे ॥ १९॥
विदेही खाल्ला आम्मा, शिर्डीचे साईबाबा आणि गुलाबराव महाराजांच्या ठायी अलौकिक ज्ञानदृष्टी होती.
पहा चांदूर तालुक्याचा । वरखेडें नामें ग्रामाचा ।
आडकूजी नामें संत साचा । गेला याच वाटेनें ॥ १२०॥
चांदूर तालुक्यातील वरखेड गावचे संत आडकूजी महाराजही याच मार्गाने गेले.
मुर्हा गांवचें संतरत्‍न । झिंगाजी तो होय जाण ।
तेवीं नागपूरचे ताजुद्दीन । भक्तिमार्गासी चहाते ॥ २१॥
मुर्हा गावचे श्रेष्ठ संत झिंगाजी महाराज आणि नागपूरचे ताजुद्दीन बाबा हेदेखील भक्तीचेच उपासक होते.
या अवघ्या संतांचें । आचरण भिन्न प्रकारचें ।
परी अधिकारी कैवल्याचे । ते बसले होउनी ॥ २२॥
या सर्व संतांचे बाह्य आचरण जरी निरनिराळे असले, तरी ते सर्व मोक्षाचे खरे अधिकारी बनले.
मार्ग असो कोणताही । त्याचें मुळीं महत्त्व नाहीं ।
जो मुक्कामास जाई । त्याचें कौतुक करणें असे ॥ २३॥
मार्ग कोणताही असला तरी त्याचे वेगळे महत्त्व नसून, जो अंतिम मुक्कामाला पोहोचतो त्याचेच कौतुक करायचे असते.
आम्ही हीं भावंडें सारीं । येतें झालों भूमीवरी ।
कैवल्याच्या मार्गावरी । भाविक आणून सोडावया ॥ २४॥
आम्ही ही सर्व भावंडे या पृथ्वीवर भाविकांना मुक्तीच्या मार्गावर नेऊन सोडण्यासाठीच आलो आहोत.
जें ज्याला आवडेल । तिकडे तो जाईल ।
आणि मोक्षरुपी भोगील फल । त्या त्या पंथा आचरोनी ॥ २५॥
ज्याला जो मार्ग पटेल तो तिकडे जाईल आणि त्या मार्गाचे आचरण करून मोक्षरूपी फळ प्राप्त करेल.
आतां नको पुसूंस कांहीं । हें न कोणा सांगे पाही ।
निवांत बसूं दे ये ठायीं । पिसेंपणाच्या पासोडीनें ॥ २६॥
आता मला काही विचारू नकोस आणि हे कोणाला सांगूही नकोस; मला वेडेपणाचे पांघरूण घेऊन येथे शांत बसू दे.
ज्याची निष्ठा बसेल । वा, जो माझा असेल ।
त्याचेंच कार्य होईल । इतरांची ना जरुर मला ॥ २७॥
ज्याची खरी निष्ठा असेल किंवा जो माझा असेल त्याचेच कार्य होईल, मला इतरांशी काही देणेघेणे नाही.
ज्यासी अनुताप झाला । ब्रह्मज्ञान सांगणें त्याला ।
उगीच तर्कटी वात्रटाला । स्फोट त्याचा करुं नये ॥ २८॥
ज्याच्या मनात खरा पश्चात्ताप निर्माण झाला आहे त्यालाच ब्रह्मज्ञान सांगावे; निष्फळ तर्कवितर्क करणाऱ्या वाचाळापुढे ते उघडे करू नये.
कोणी कांहीं म्हणोत । आपण असावें निवांत ।
तरीच भेटे जगन्नाथ । जगद्‌गुरु जगदात्मा ॥ २९॥
लोक काहीही म्हणोत आपण शांत राहावे, तरच जगाचा स्वामी आणि साक्षात जगद्गुरू भेटतो.
ऐसा उपदेश ऐकिला । बाळाभाऊच्या नेत्रांला ।
प्रेमाश्रूंचा लोटला । पूर तो न आवरे त्या ॥ १३०॥
हा उपदेश ऐकून बाळाभाऊंच्या डोळ्यांतून प्रेमाश्रूंचा पूर वाहू लागला, जो त्यांना आवरता येईना.
अष्टभाव दाटले । शरीरा रोमांच उमटले ।
वैखरीचें संपलें । काम तेणें सहजची ॥ ३१॥
त्यांच्या शरीरावर अष्टसात्त्विक भाव दाटून आले, रोमांच उभे राहिले आणि त्यांची वाचा स्तब्ध झाली.
मौनेंच केला नमस्कार । श्रीगजानन साधु थोर ।
वर्‍हाड प्रांताचा उद्धार । करावयासी अवतरला ॥ ३२॥
त्यांनी मुकाट्याने नमन केले; हे श्रेष्ठ संत गजानन महाराज वऱ्हाड प्रांताचा उद्धार करण्यासाठीच अवतरले आहेत.
साळुबाई नांवाची । एक असे कण्व शाखेची ।
ती होती महाराजांची । मनापासून भक्तीण ॥ ३३॥
कण्व शाखेतील साळूबाई नावाची एक स्त्री महाराजांची मनापासून सेवा करणारी निस्सीम भक्त होती.
तिला महाराज एके दिनीं । ऐशा परी वदले वाणी ।
डाळपीठ घेऊनी । स्वैंपाक करी अहोरात्र ॥ ३४॥
तिला एके दिवशी महाराजांनी आज्ञा केली की, डाळ-पीठ घेऊन येथे अहोरात्र स्वयंपाक कर.
जे येतील तयांना । साळु घाल भोजना ।
येणेंच तूं नारायणा । प्रिय होशील निःसंशय ॥ ३५॥
जे जे लोक येतील त्या सर्वांना तू प्रेमाने जेवू घाल, यामुळेच तू निःसंशय भगवंताला अत्यंत प्रिय होशील.
ती साळुबाई मठांत । आहे अझूनपर्यंत ।
जी वैजापूरची असे सत्य । माहेर वाडेंघोडें जिचें ॥ ३६॥
ज्यांचे माहेर वैजापूर येथे असून मोठे घरदार होते, त्या साळूबाई आजही मठात सेवा करीत आहेत.
प्रल्हादबुवा जोशाला । होता कृपेचा योग आला ।
तो न तया फलद झाला । तयाचिया दुर्दैवें ॥ ३७॥
प्रल्हादबुवा जोशी यांनाही महाराजांच्या कृपेची मोठी संधी मिळाली होती, परंतु त्यांच्या दुर्दैवाने त्याचा लाभ त्यांना घेता आला नाही.
खामगांवच्या सान्निध्यासी । जलंब गांव परियेसीं ।
त्या गांवचा रहिवासी । तुळसीराम एक असे ॥ ३८॥
खामगावजवळ जलंब नावाचे एक गाव असून, तेथील तुळशीराम नावाचा एक गृहस्थ होता.
पुत्र हा तुळसीरामाचा । आत्माराम नांवाचा ।
होता तैलबुद्धीचा । वेदाध्ययनीं प्रेम ज्याचें ॥ ३९॥
तुळशीरामाचा मुलगा आत्माराम हा अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेचा असून वेदाध्ययनात त्याला विशेष आवड होती.
या धर्मपीठ वाराणसी । जी भागीरथीच्या तटा काशी ।
तेथें गेला अध्ययनासी । वेदवेदांग स्मृतीच्या ॥ १४०॥
गंगातीरी वसलेल्या वाराणसी या धर्मपीठाच्या ठिकाणी तो वेद, वेदांगे आणि स्मृतींचे अध्ययन करण्यासाठी गेला.
प्रत्यहीं भागीरथीचें स्नान । माधुकरीचें सेवी अन्न ।
गुरुगृहातें जाऊन । करी अध्ययन श्रुतीचें ॥ ४१॥
दररोज गंगेत स्नान करणे, माधुकरी मागून भोजन करणे आणि गुरूंच्या घरी जाऊन श्रुतींचे अध्ययन करणे असा त्याचा नियम होता.
श्रोते विद्यार्थी ना तरी । अध्ययना जाती देशावरी ।
शिकण्याऐवजीं परोपरी । करुं लागती चैन ते ॥ ४२॥
काही विद्यार्थी शिकण्यासाठी परदेशी जातात खरे, पण अभ्यासाऐवजी इतर चैनीच्या गोष्टीत गुंतून पडतात.
चैनीमाजीं गुंतल्या मन । मग कशाचें अध्ययन? ।
बिरुड आंब्यालागून । लागतां नास रसाचा ॥ ४३॥
मन एकदा चैनीत अडकले की अभ्यास कसा होणार; आंब्याला कीड लागली की त्याचा रस जसा नाश पावतो तसेच होते.
आत्माराम नव्हता यापरी । विवेकसंपन्न सदाचारी ।
विद्या अवघी करुन पुरी । आला निजदेशातें ॥ ४४॥
परंतु आत्माराम तसा नव्हता; तो विवेकी व सदाचारी राहून संपूर्ण विद्या पूर्ण करून आपल्या गावी परत आला.
स्वदेशीं येतां शेगांवासी । गेला असे अति हर्षी ।
हजिरी ती द्यावयासी । श्रीगजानन महाराजा ॥ ४५॥
स्वदेशी परतल्यावर तो मोठ्या आनंदाने शेगावी श्री गजानन महाराजांच्या दर्शनासाठी हजेरी लावायला गेला.
तो वेद विद्येचा जाणता । गजानन केवळ ज्ञानसविता ।
आत्माराम वेद म्हणतां । कोठें कोठें चुकतसे ॥ ४६॥
तो वेदविद्येत निपुण असला तरी गजानन महाराज साक्षात ज्ञानाचे सूर्य होते; आत्माराम वेद म्हणताना काही ठिकाणी अडखळत असे.
त्या चुकीची दुरुस्ती । करुं लागले सदगुरुमूर्ती ।
आत्मारामाचे संगतीं । वेद म्हणती महाराज ॥ ४७॥
तेव्हा सदगुरू महाराज स्वतः त्याच्यासोबत वेद म्हणत त्याच्या सर्व चुका जागेवरच सुधारू लागले.
ऐकतां त्यांचें वेदाध्ययन । तन्मय होती विद्वान ।
न होय सराफावांचून । किंमत त्या हिर्‍याची ॥ ४८॥
महाराजांचे ते अस्खलित वेदाध्ययन ऐकून विद्वानही थक्क झाले; कारण हिऱ्याचे खरे मूल्य जाणकार सराफालाच कळते.
शेवटीं समर्थांचेपाशीं । आत्माराम राहिला आदरेंसी ।
मधु टाकूनी मक्षिकेसी । जाणें कैसें आवडेल? ॥ ४९॥
शेवटी आत्माराम मोठ्या आदराने समर्थांच्या सेवेत राहिला; कारण मध सोडून माशी इतरत्र कशी जाईल?
प्रत्यहीं सेवेकारण । यावें त्यानें जलंबाहून ।
चुकविला ना एकही दिन । ऐसा एकनिष्ठ भक्त तो ॥ १५०॥
जलंबहून दररोज शेगावी सेवेसाठी येताना त्याने एकही दिवस चुकू दिला नाही, असा तो एकनिष्ठ भक्त होता.
समर्थांच्या पश्चात । हाच होता मठांत ।
पूजा अर्चा करण्याप्रत । सद्‌गुरुच्या समाधीची ॥ ५१॥
समर्थांच्या निर्वाणानंतर मठात राहून सद्गुरूंच्या समाधीची नित्य पूजा-अर्चा करण्याचे काम हाच करीत होता.
मोबदला न घेतां भली । एकनिष्ठ सेवा केली ।
शेवटीं त्यानेंच अर्पिली । इस्टेट आपली महाराजा ॥ ५२॥
कोणताही मोबदला न घेता त्याने एकनिष्ठ सेवा केली आणि शेवटी आपली सर्व संपत्ती महाराजांच्या चरणी अर्पण केली.
इस्टेट अल्प साचार । एक जमीन एक घर ।
येथें न दृष्टि किंमतीवर । देणें आहे भाग पहा ॥ ५३॥
त्याची संपत्ती एक शेत व एक घर एवढीच मर्यादित होती, परंतु वस्तूच्या मूल्यापेक्षा समर्पणाची भावना अधिक महत्त्वाची असते.
भिल्लिणीनें रामाला । बोरें देऊन वश केला ।
तैसाच प्रकार हाही झाला । म्हणून केलें वर्णन ॥ ५४॥
शबरीने उष्टी बोरे देऊन प्रभू श्रीरामाला जसे वश केले, तसाच हा प्रकार असल्याने त्याचे येथे वर्णन केले आहे.
स्वामी दत्तात्रय केदार । दुसरा नारायण जामकर ।
निवळ दुधाचा ज्यांचा आहार । तो दुधाहारी बुवा ॥ ५५॥
दत्तात्रय स्वामी केदार, नारायण जामकर आणि केवळ दुधाचा आहार घेणारे दुधाहारी बुवा हे तिघे जण होते.
ऐसे श्रोते तिघेजण । स्वामीचे भक्त निर्वाण ।
ज्यांनीं आपुलें तनमन । समर्थचरणीं अर्पिलें ॥ ५६॥
हे तिघेही स्वामींचे परमभक्त होते, ज्यांनी आपले तन-मन समर्थांच्या चरणी पूर्णपणे अर्पण केले होते.
मोरगांव भाकरे नांवाचा । गांव बाळापूर तालुक्याचा ।
तेथील मारुतीपंत पटवार्‍याचा । वृत्तान्त ऐका थोडासा ॥ ५७॥
बाळापूर तालुक्यातील मोरगाव भाकरे येथील पटवारी मारुतीपंत यांच्याबद्दलची एक कथा ऐका.
श्रोते! त्या मोरगांवांत । मारुतीपंताच्या शेतांत ।
पिकाचें रक्षण करण्याप्रत । तिमाजीनामें माळी होता ॥ ५८॥
त्या मोरगावात मारुतीपंतांच्या शेतातील पिकाच्या संरक्षणासाठी तिमाजी नावाचा माळी राखणदार होता.
तो माळी खळ्याभीतरीं । निजला निशीच्या अवसरीं ।
गाढ झोंप लागली खरी । ते अवसरीं तयाला ॥ ५९॥
तो माळी रात्रीच्या वेळी खळ्यात झोपला असता त्याला अतिशय गाढ झोप लागली.
उलटून गेले दोन प्रहर । कुंभाराचे दहावीस खर ।
खळ्यांत येऊनी दाण्यावर । पडले असती पांडयाच्या ॥ ६०॥
मध्यरात्र उलटून गेल्यावर कुंभाराची पंधरा-वीस गाढवे खळ्यात शिरली आणि धान्याच्या राशीवर पडली.
राखणदार झोंपीं गेला । गर्दभासी आनंद झाला ।
ते खाऊं लागले जोंधळ्याला । राशींत तोंड घालूनी ॥ ६१॥
राखणदार झोपलेला पाहून गाढवांना मोकळे रान मिळाले आणि ती धान्याच्या राशीत तोंड घालून ज्वारी खाऊ लागली.
हा पांडया मारुतीपंत । महाराजांचा होता भक्त ।
म्हणून सद्‌गुरुरायाप्रत । लीला करणें भाग आलें ॥ ६२॥
मारुतीपंत पटवारी हे महाराजांचे निस्सीम भक्त असल्याने सद्गुरूंना ही लीला करणे भाग पडले.
क्षणांत जाऊनी मोरगांवासी । हांक मारिली तिमाजीसी ।
अरे! जागा होई त्वरेंसी । रासेसी गाढवें पडलीं ना ॥ ६३॥
महाराजांनी क्षणात मोरगावी जाऊन खळ्यात झोपलेल्या तिमाजीला मोठ्याने हाक मारली.
ऐसें मोठयानें बोलून । तिमाजीस जागे करुन ।
महाराज पावले अंतर्धान । खळ्यामधून तेधवां ॥ ६४॥
अरे तिमाजी, लवकर जागा हो, धान्याच्या राशीवर गाढवे पडली आहेत असे सांगून महाराज तेथून गुप्त झाले.
तिमाजी उठून पाहतां । गाढवें दिसलीं तत्त्वतां ।
म्हणे काय करुं आतां । मालक रागे भरेल कीं ॥ ६५॥
तिमाजीने डोळे चोळून उठून पाहताच खरोखरच गाढवे दिसली; आता काय करावे, मालक रागावेल अशी त्याला भीती वाटली.
पिकाचें रक्षण करण्यासाठी । त्यानें ठेविलें आहे मसी ।
विश्वासघात आज दिशीं । झाला त्याच्या माझ्या हातें ॥ ६६॥
पिकाचे रक्षण करण्यासाठी मालकाने मला ठेवले होते, पण आज माझ्या हातून त्यांचा मोठा विश्वासघात झाला.
तो विश्वासला माझ्यावर । मी निजता झालों निसूर ।
रास ही निम्यावर । खाऊन टाकली गाढवांनीं ॥ ६७॥
त्यांनी माझ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवला आणि मी मात्र गाढ झोपलो; गाढवांनी अर्धी रास खाऊन टाकली.
आतां समजूत मालकाची । कोण्या रीतीं घालूं साची ।
पहा त्या वेळीं इमानाची । किंमत होती लोकांस ॥ ६८॥
आता मी मालकाची कशी समजूत काढू; त्या काळात लोकांमध्ये आपल्या कर्तव्याबद्दल आणि इमानाबद्दल किती चाड होती ते पाहा.
ना तरी हल्लींचे नोकर । निमकहराम शिरजोर ।
नफातोटयाची तिळभर । काळजी न त्यांना मालकाच्या ॥ ६९॥
नाहीतर आजकालचे नोकर बेफिकीर आणि उद्धट असतात, त्यांना मालकाच्या नफा-नुकसानीची यत्किंचितही काळजी नसते.
तिमाजी तैसा नव्हता । हळहळ लागली त्याच्या चित्ता ।
म्हणे काय जाऊन सांगूं आतां । मी पांडयाकारणें ॥ १७०॥
पण तिमाजी तसा नव्हता, त्याचे मन हळहळले आणि मालकाला जाऊन काय सांगावे याचा तो विचार करू लागला.
कांहीं असो चुकीची । माफी मागितली पाहिजे साची ।
उदार बुद्धि मारुतीची । आहे तो क्षमाच करील ॥ ७१॥
काहीही झाले तरी आपली चूक कबूल करून माफी मागितली पाहिजे; मारुतीपंत उदार अंतःकरणाचे असल्याने क्षमा करतील.
ऐसें मनाशीं बोलून । उदयास येतां नारायण ।
तिमाजी गांवांत येऊन । पाय धरी पंताचे ॥ ७२॥
असा विचार करून सूर्योदयाच्या वेळी तिमाजी गावात आला आणि त्याने मारुतीपंतांचे पाय धरले.
महाराज माझ्या झोंपेनीं । बुडविलें तुम्हांलागूनी ।
दहावीस गांढवांनीं । येऊन रास खाल्ली कीं ॥ ७३॥
तो म्हणाला, मालक, माझ्या झोपेमुळे तुमचे मोठे नुकसान झाले; रात्री पंधरा-वीस गाढवांनी येऊन रास खाल्ली.
ती नुकसान किती झाली । ती पाहिजे पाहिली ।
खळ्यामाजीं जाऊनि भली । म्हणजे मज वाटेल बरें ॥ ७४॥
खळ्यात जाऊन आपणच पाहावे की किती नुकसान झाले आहे, म्हणजे माझ्या मनाला थोडी शांतता लाभेल.
मारुती म्हणाले त्यावर । खळ्यांत यावया साचार ।
वेळ ना मला तिळभर । मी निघालों शेगांवा ॥ ७५॥
त्यावर मारुतीपंत म्हणाले की, मला खळ्यात येण्यास अजिबात वेळ नाही, कारण मी आता दर्शनासाठी शेगावला जात आहे.
दर्शन घेऊन सद्‌गुरुचें । त्या गजानन महाराजांचें ।
उद्यां सकाळीं धान्याचें । काय झालें तें पाहीन ॥ ७६॥
सद्गुरू गजानन महाराजांचे दर्शन घेऊन उद्या सकाळी परत आल्यावर धान्याचे काय झाले ते मी पाहीन.
ऐसें बोलून शेगांवाला । मारुतीपंत येतां झाला ।
दर्शनासाठीं मठांत गेला । दहा अकराचे सुमारास ॥ ७७॥
असे सांगून मारुतीपंत शेगावला निघाले आणि सकाळी दहा-अकराच्या सुमारास दर्शनासाठी मठात पोहोचले.
महाराज होते असनावरी । जगू पाटील समोरी ।
बाळाभाऊ बद्ध करीं । बसला जवळ पाटलाच्या ॥ ७८॥
महाराज आपल्या आसनावर बसले होते, समोर जगू पाटील आणि त्यांच्याजवळ हात जोडून बाळाभाऊ बसले होते.
मारुतीनें दर्शन । घेतां केलें हास्य वदन ।
तुझ्यासाठीं मजकारण । त्रास झाला रात्रीसी ॥ ७९॥
मारुतीपंतांनी दर्शन घेताच महाराजांनी हसून म्हटले की, अरे तुझ्यासाठी मला काल रात्री मोठा त्रास सहन करावा लागला.
तुम्ही माझे भक्त होतां । मला राबण्या लावितां ।
झोंपाळू नोकर ठेवितां । आणि आपण निजतां खुशाल घरीं ॥ १८०॥
तुम्ही माझे भक्त बनता आणि मला राबवायला लावता; स्वतः झोपाळू नोकर ठेवता आणि घरी शांत झोप घेता.
मारुती काल रात्रीला । खळ्यांत तिमाजी झोंपीं गेला ।
गाढवांचा सुळसुळाट झाला । ते रास भक्षूं लागले ॥ ८१॥
काल रात्री खळ्यात तिमाजी झोपला असता गाढवांनी येऊन धान्याची रास खायला सुरुवात केली होती.
म्हणून मी जागें केलें । जाऊन तिमाजीसी भले ।
रास सांभाळण्या सांगितलें । आणि आलों निघून ॥ ८२॥
म्हणून मी स्वतः मोरगावी जाऊन तिमाजीला जागे केले, रास सांभाळायला सांगितले आणि परत आलो.
ऐसी खूण पटतांक्षणीं । मारुतीनें जोडून पाणी ।
मस्तक ठेवूनियां चरणीं । ऐसें वचन बोलला ॥ ८३॥
ही खूण पटताच मारुतीपंतांनी हात जोडून महाराजांच्या चरणी मस्तक ठेवले आणि ते विनवू लागले.
आम्हां सर्वस्वीं आधार । आपुलाच आहे साचार ।
लेंकराचा अवघा भार । मातेचिया शिरीं असे ॥ ८४॥
आम्हाला सर्वतोपरी आपलाच आधार आहे, कारण बाळाची सर्व काळजी मातेच्या शिरावरच असते.
आमुचें म्हणून जें जें कांहीं । तें अवघेंच आहे आपुलें आई! ।
सत्ता त्यावरी नाहीं । तुम्हांवीण कवणाची ॥ ८५॥
आमचे जे काही आहे ते सर्व आपलेच आहे, आपल्याशिवाय त्यावर दुसऱ्या कोणाचीही सत्ता नाही.
खळें आणि जोंधळा । अवघाची आहे आपला ।
तिमाजी नोकर नांवाला । व्यवहारदृष्टीं आहे कीं ॥ ८६॥
ते खळे आणि ज्वारी सर्व काही आपलेच आहे; तिमाजी तर केवळ व्यवहारापुरता नावाला नोकर आहे.
ब्रह्मांडाचें संरक्षण । आपण करितां येथून ।
लेंकरासाठीं त्रास पूर्ण । माता सोसी वरच्यावरी ॥ ८७॥
आपण येथून संपूर्ण विश्वाचे रक्षण करता; बाळासाठी माता वारंवार असा त्रास सहन करतेच.
मी लेंकरुं आपुलें । म्हणूनियां आपण केलें ।
खळ्यांत तें जाऊन भलें । मोरगांवीं संरक्षण ॥ ८८॥
मी आपलेच लेकरू असल्याने आपण स्वतः मोरगावच्या खळ्यात जाऊन धान्याचे रक्षण केले.
ऐसीच कृपा निरंतर । स्वामी असावी माझ्यावर ।
आतांच जाऊन करितों दूर । नोकरीवरुन तिमाजीला ॥ ८९॥
स्वामी, आपली अशीच कृपा माझ्यावर निरंतर असावी; मी आताच जाऊन तिमाजीला कामावरून काढून टाकतो.
ऐसें बोलतां मारुती । कौतुक वाटलें समर्थांप्रती ।
आणि भाषण केलें येणें रीतीं । तें आतां अवधारा ॥ १९०॥
मारुतीपंतांचे हे बोलणे ऐकून समर्थांना नवल वाटले आणि त्यांनी जे सांगितले ते लक्षपूर्वक ऐका.
छे! छे! वेडया! तिमाजीस । नको मुळींच काढूंस ।
नोकरीवरुन खास । त्याचें वर्म सांगतों तुला ॥ ९१॥
महाराज म्हणाले, अरे वेड्या, तिमाजीला मुळीच कामावरून काढू नकोस, त्यामागील मर्म मी तुला सांगतो.
तिमाजी नोकर इमानी । खळ्यांत गाढवें पाहूनी ।
दुःखी झाला असें मनीं । तें म्यां तेव्हांच जाणिलें ॥ ९२॥
तिमाजी अत्यंत प्रामाणिक नोकर आहे; खळ्यात गाढवे पाहून त्याला मनातून अतिशय दुःख झाले हे मी त्याच वेळी ओळखले.
रात्रीची हकीकत । तुला सांगावया प्रत ।
आला होता भीत भीत । सकाळीं ना तुजकडे ॥ ९३॥
रात्री घडलेली सर्व हकीकत सांगण्यासाठी तो सकाळी भीत भीत तुझ्याकडे आला होता.
तैं तूं म्हणालास त्याला । मी जातों आहे शेगांवाला ।
उद्यां सकाळीं खळ्याला । येऊनियां पाहीन ॥ ९४॥
तेव्हा तूच त्याला म्हणालास की मी शेगावला जात आहे, उद्या सकाळी खळ्यात येऊन सर्व पाहीन.
ऐसें गुरुवचन ऐकिलें। मारुतीसी चोज जहालें ।
पहा संतांचें कर्तृत्व भलें । कैसें आहे अगाध ॥ ९५॥
गुरूंचे हे अंतर्ज्ञानी शब्द ऐकून मारुतीपंत चकित झाले; संतांचे अलौकिक सामर्थ्य किती अगाध असते ते पाहा.
गाढवें खळ्यांत पडलेलीं । कोणीं न त्या सांगितलीं ।
तीं अंतर्ज्ञानें जाणिलीं । गजाननानें श्रोते हो ॥ ९६॥
खळ्यात गाढवे शिरल्याचे महाराजांना कोणीही सांगितले नव्हते, तरीही त्यांनी ते अंतर्ज्ञानाने ओळखले होते.
शके अठराशें सोळासी । महाराज बाळापुरासी ।
असतां गोष्ट झाली ऐसी । ती थोडकी सांगतों ॥ ९७॥
शके अठराशे सोळा मध्ये महाराज बाळापूर येथे असताना घडलेली एक संक्षिप्त गोष्ट येथे सांगतो.
तेथें सुखलाल बन्सीलालाची । एक बैठक होती साची ।
त्या बैठकीसमोर महाराजांची । स्वारी बैसली आनंदांत ॥ ९८॥
तेथे सुखलाल बन्सीलाल यांची एक जागा होती, त्या जागेसमोर महाराज आनंदात बसले होते.
मूर्ति अवघी दिगंबर । वस्त्र नव्हतें तिळभर ।
त्या पाहून भाविक नर । नमन करुन जात होते ॥ ९९॥
त्यांची मूर्ती पूर्णपणे दिगंबर अवस्थेत होती; ते पाहून भाविक लोक त्यांना नमन करून पुढे जात होते.
तो होता हमरस्ता । बाजार पेठेचा तत्त्वतां ।
त्या पंथानें जात होता । एक पोलिस हवालदार ॥ २००॥
तो बाजाराचा मुख्य रस्ता होता आणि त्याच मार्गाने एक पोलीस हवालदार जात होता.
नांव त्या हवालदाराचें । नारायण आसराजी होतें साचें ।
समर्था पाहून डोकें त्याचें । फिरुन गेलें तात्काळ ॥ १॥
त्या हवालदाराचे नाव नारायण आसराजी असे होते; समर्थांना अशा स्थितीत पाहून त्याचे डोके भडकले.
तो म्हणे हा नंगा धोत । मुद्दाम बसला पंथांत ।
साधू ना हा भोंदू सत्य । त्याची उपेक्षा न करणें बरी ॥ २॥
तो म्हणाला की हा नग्न मनुष्य मुद्दाम रस्त्यात बसला आहे; हा खरा साधू नसून ढोंगी आहे, त्याची उपेक्षा करता कामा नये.
ऐसें बोलून जवळीं गेला । अद्वातद्वां बोलूं लागला ।
लाज कैसी नाहीं तुजला । नंगा बसतोस रस्त्यावरी ॥ ३॥
असे म्हणून तो जवळ गेला आणि लाज कशी वाटत नाही, रस्त्यावर नग्न का बसतोस असे दुष्ट शब्द बोलू लागला.
हे घे त्याचें प्रायश्चित्त । तुला मी देतों आज येथ ।
ऐसें बोलून स्वामीप्रत । मारुं लागला छडीनें ॥ ४॥
तू रस्त्यात बसण्याचे हे प्रायश्चित्त घे असे म्हणत तो महाराजांना छडीने मारू लागला.
वळ पाठ पोटावरी । उठते झाले निर्धारी ।
परी ना हवालदार आवरी । मारतां हात आपुला ॥ ५॥
महाराजांच्या पाठीवर आणि पोटावर छडीचे वळ उठले, तरीही त्या हवालदाराने आपला मारणारा हात मागे घेतला नाही.
ऐसें तेधवां पाहून । एक गृहस्थ आला धांवून ।
आपुल्या दुकानामधून । हुंडीवाला नाम ज्याचें ॥ ६॥
हे दृश्य पाहून जवळच दुकान असलेला हुंडीवाला नावाचा एक गृहस्थ धावत पुढे आला.
तो म्हणे हे हवालदार । तूं विचार कांहीं कर ।
उगेंच सत्पुरुषावर । हात टाकणें बरें नव्हे ॥ ७॥
तो म्हणाला, हे हवालदार, जरा विचार कर; अशा सत्पुरुषावर विनाकारण हात उचलणे योग्य नाही.
कां कीं, संतांचा कैवारी । एक आहे श्रीहरी ।
वळ त्यांच्या पाठीवरी । उठले ते कां न दिसले तुला ॥ ८॥
कारण संतांचे रक्षण करणारे साक्षात श्रीहरी आहेत; त्यांच्या पाठीवर उठलेले वळ तुला दिसत नाहीत का?
या कृत्यानें तुझा अंत । जवळीं आला अत्यंत ।
आजारीच मोडितो पथ्य । मरावया कारणें ॥ ९॥
या कृत्यामुळे तुझा काळ जवळ आला आहे; मरणाची वेळ आली की आजारी माणूस जसा पथ्य मोडतो तसेच तू केले आहेस.
तेंच तूं आज केलें । हें न कांहीं बरें झालें ।
अजून तरी उघडी डोळे । माफी माग गुन्ह्याची ॥ २१०॥
तू हे अत्यंत वाईट कृत्य केले आहेस; अजूनही डोळे उघड आणि संतांची क्षमा माग.
हवालदार म्हणे माफीचें । कारण मसीं न मागण्याचें ।
कावळ्याचे शापें साचें । काय ढोरें मरतील! ॥ ११॥
हवालदार उद्दामपणे म्हणाला, मला माफी मागण्याची काहीही गरज नाही; कावळ्याच्या शापाने कधी जनावरे मरत नसतात.
हा नंगा धोत हलकट । बसला पाहून बाजारपेठ ।
तोंडानें गोष्टी चावट । अचाट ऐसा करीत हा ॥ १२॥
हा नग्न मनुष्य बाजारपेठ पाहून बसला आहे आणि तोंडाने भलत्याच गोष्टी बोलत ढोंग करत आहे.
ऐशा ढोंग्याला मारणें । ईश्वर जरी मानील गुन्हे ।
तरी मग न्याया कारणें । जागाच नाहीं राहिली ॥ १३॥
अशा ढोंग्याला मारणे हा जर ईश्वराच्या दृष्टीने गुन्हा असेल, तर जगात न्यायाला काही जागाच उरलेली नाही.
तेंच पुढें सत्य झालें । हवालदार पंचत्व पावले ।
त्या बाळापूर नगरींत भले । आपण केलेल्या कृत्यानें ॥ १४॥
पुढे तसेच घडले; त्या हवालदाराने केलेल्या दुष्कृत्यामुळे बाळापूर नगरीतच त्याचा मृत्यू ओढवला.
एका पंधरवडयांत । हवालदाराचे अवघे आप्त ।
होते झाले भस्मीभूत । एका साधूस मारल्यानें ॥ १५॥
एका पंधरवड्याच्या आत त्या हवालदाराचे सर्व नातेवाईक नष्ट झाले; संतांना त्रास दिल्याचे हे भयंकर फळ मिळाले.
म्हणून अवघ्या लोकांनीं । साधूसमोर जपूनी ।
वागावें प्रत्येकानीं । खरें कळेपर्यंत ॥ १६॥
म्हणून सत्य स्वरूप समजेपर्यंत प्रत्येकाने संतांच्या समोर अत्यंत नम्रतेने व सावधगिरीने वागले पाहिजे.
नगर जिल्ह्यांत संगमनेर । प्रवदा नदीचे कांठावर ।
गांव अति टुमदार । त्याचें वर्णन करवेना ॥ १७॥
नगर जिल्ह्यात प्रवरा नदीच्या काठावर संगमनेर नावाचे एक अत्यंत सुंदर गाव आहे.
अनंतफंदी नांवाचा । कवि जेथें झाला साचा ।
तेथील हरी जाखडयाचा । ऐका तुम्ही वृत्तान्त हा ॥ १८॥
प्रसिद्ध कवी अनंत फंदी ज्या गावी झाले, त्या गावातील हरी जाखडी नावाच्या ब्राह्मणाची ही कथा ऐका.
हा हरी जाखडी माध्यंदिन । होता यजुर्वेदी ब्राह्मण ।
गांवोगांव फिरुन । पोट आपुलें भरीतसे ॥ १९॥
हा हरी जाखडी माध्यंदिन शाखेचा यजुर्वेदी ब्राह्मण होता, जो गावोगावी फिरून आपले पोट भरत असे.
तो फिरत फिरत शेगांवासी । आला समर्थ दर्शनासी ।
बसतां झाला पायापासीं । श्रीगजानन स्वामींच्या ॥ २२०॥
तो फिरत फिरत शेगावी समर्थांच्या दर्शनासाठी आला आणि श्री गजानन महाराजांच्या चरणांपाशी बसला.
तों हजारों घेती दर्शन । कोणी ब्राह्मणभोजन ।
कोणी खडीसाखर वांटून । नवस केलेला फेडिती ॥ २१॥
तेथे हजारो लोक दर्शन घेत होते; कोणी ब्राह्मणभोजन घालत होते तर कोणी खडीसाखर वाटून आपले नवस फेडत होते.
तईं हरी म्हणे चित्तासी । हा केवढा ज्ञानरासी ।
येऊनियां पायापासीं । विन्मुख जाणें भाग मला ॥ २२॥
तेव्हा हरी मनात म्हणाला की, महाराज ज्ञानाचा महासागर असूनही मला मात्र यांच्या चरणावरून रिकाम्या हाताने परतावे लागत आहे.
कां कीं दैव खडतर । माझें आहे साचार।
निवळ पर्वत खडकावर । हरळ उगवेल कोठोनी? ॥ २३॥
कारण माझे नशीब अत्यंत खडतर आहे; उघड्या खडकावर कधी कोवळे गवत उगवू शकेल का?
आज अन्न मिळालें । उद्यांचें कोणीं पाहिलें ।
ऐसें करीत संपले । दिवस माझे आजवर ॥ २४॥
आजचे अन्न मिळाले तरी उद्याचे काय असा विचार करत माझे आजवरचे सर्व दिवस संपून गेले.
संग्रहासी नाहीं धन । शेतवाडा मळा जाण ।
मी ना मुळींच विद्वान । मला कन्या कोण देईल? ॥ २५॥
माझ्याकडे कोणतीही संपत्ती, शेतीवाडी किंवा घरदार नाही आणि मी विद्वानही नाही, मग मला आपली मुलगी कोण देणार?
हे स्वामी गजानना! । सच्चिदानंदा दयाघना! ।
संसारसुखाची वासना । जहालीं मनीं बलवत्तर ॥ २६॥
हे दयाघन स्वामी गजानना, माझ्या मनात संसारसुखाची मोठी इच्छा निर्माण झाली आहे.
ती तूं पूर्ण करावी । मुलें लेंकरें मला व्हावी ।
प्रथम बायको मिळावी । कुलीन आज्ञाधारक ॥ २७॥
ती इच्छा तुम्ही पूर्ण करावी; मला मुलेबाळे व्हावीत आणि प्रथम एक कुलीन व आज्ञाधारक पत्नी मिळावी.
ऐसें जो इच्छी मनांत । तोंच त्याच्या अंगावर्त ।
थुंकते झाले सद्‌गुरुनाथ । इच्छेस त्याच्या जाणूनी ॥ २८॥
तो मनात असा विचार करीत असतानाच, समर्थांनी त्याची अंतरीची इच्छा जाणून त्याच्या अंगावर थुंकले.
या हरी जाखडयानें । बावंच्या मागला मजकारणें ।
म्हणून आले थुंकणें । या मूर्खाच्या अंगावर ॥ २९॥
महाराज म्हणाले की या मूर्खाने माझ्याकडे संसाराची घाण मागितली, म्हणूनच मी याच्या अंगावर थुंकलो.
संसारापासून सुटावया । लोक भजती माझ्या पाया ।
यानें येथें येऊनियां । संसारसुख मागितलें ॥ २३०॥
संसाराच्या बंधनातून सुटण्यासाठी लोक माझ्या चरणी येतात, आणि हा मात्र येथे येऊन संसारसुख मागत आहे.
पहा जगाची रीत कैसी । अवघेच इच्छिती संसारासी ।
सच्चिदानंद श्रीहरीसी । पहाण्या न कोणी तयार ॥ ३१॥
जगाची रीत पाहा कशी आहे; सर्वजण संसाराचीच इच्छा करतात, पण सच्चिदानंद परमात्म्याला प्राप्त करून घ्यायला कोणी तयार नाही.
ऐसें आपणासी बोलले । पुन्हां जाखडयासी पाहिलें ।
जें जें तूं इच्छिलें । सांप्रतकालीं मनांत ॥ ३२॥
असे स्वतःशी बोलून महाराजांनी पुन्हा जाखडीकडे पाहिले आणि म्हणाले की, तू मनात जे जे इच्छिले आहेस,
तें तें अवघें होईल पूर्ण । पुत्रपौत्र तुजलागून ।
होतील संग्रहासी धन । तेंही थोडकें राहील ॥ ३३॥
ते सर्व पूर्ण होईल; तुला मुले-नातवंडे होतील आणि घरात थोडीफार संपत्तीही शिल्लक राहील.
जा आतां परत घरा । सुखें करी संसारा ।
करीत असावा परमेश्वर । आठव वेडया! विसरुं नको ॥ ३४॥
आता घरी परत जा आणि सुखाने संसार कर; पण देवाचे स्मरण ठेवायला विसरू नकोस.
ऐसें तयासी बोलून । प्रसाद म्हणून थोडकें धन ।
दिलें हरी जाखडयाकारण । लग्न स्वतःचें करावया ॥ ३५॥
असे सांगून महाराजांनी त्याचा विवाह होण्यासाठी त्याला प्रसाद म्हणून थोडे धन दिले.
हरी जाखडया संगमनेरीं । सुखी जहाला संसारीं ।
महाराजाची वाणी खरी । ती कोठून खोटी होईल ॥ ३६॥
हरी जाखडी संगमनेर येथे जाऊन संसारात सुखी झाला; कारण संतांचे वचन कधीही असत्य ठरू शकत नाही.
ऐसाच एक निमोणकर । गोविंदाचा कुमार ।
रामचंद्र नामें साचार । ओव्हरसियरच्या हुद्यावरी ॥ ३७॥
तसेच निमोण गावचे रामचंद्र नावाचे एक गृहस्थ होते, जे गोविंदरावांचे सुपुत्र असून ओव्हरसियरच्या पदावर काम करत होते.
बेंद्रे वासुदेव सर्व्हेअर । होता त्याच्या बरोबर ।
तो आणि निमोणकर । आले मुकना नदीवरी ॥ ३८॥
त्यांच्यासोबत वासुदेव बेंद्रे नावाचे सर्व्हेअर होते; ते दोघे मुकना नदीच्या परिसरामध्ये आले.
हा मुकना नाला डोंगरांत । आहे सह्याद्री पर्वतांत ।
इगतपुरी तालुक्यांत । बुध हो! नासिक जिल्ह्याच्या ॥ ३९॥
हा मुकना नाला नाशिक जिल्ह्यातील इगतपुरी तालुक्यात सह्याद्रीच्या पर्वतराजीत वाहतो.
वनश्री ती रमणीय अती । तिचें वर्णन करुं किती ।
हरीण बालकें बागडती । निर्भयपणें काननांत ॥ २४०॥
तेथील वनश्री अत्यंत नयनरम्य असून, जंगलात हरणाची पाडसे निर्भयपणे बागडताना दिसत होती.
फलभारें तरुवर । वांकले असती अपार ।
वन्य पशु फिरती स्वैर । बिब्बट लांडगे ते ठायां ॥ ४१॥
फळांच्या भाराने वृक्ष वाकले होते आणि बिबट्या-लांडग्यांसारखे वन्य पशू तेथे स्वच्छंदपणे फिरत होते.
असो या मुकन्या नाल्यापासीं । जवळ एका खोर्‍यासी ।
एका जलाच्या प्रवाहासी । कपीलधारा नाम असे ॥ ४२॥
या मुकना नाल्याजवळ एका दरीत वाहणाऱ्या जलप्रवाहाला कपिलधारा असे नाव आहे.
तेथें प्रत्येक पर्वणीस । भाविक येती स्नानास ।
लौकिक याचा आसपास । तीर्थ म्हणून पसरलासे ॥ ४३॥
तेथे प्रत्येक पवित्र पर्वावर भाविक स्नानासाठी येतात आणि आजूबाजूला तीर्थक्षेत्र म्हणून त्याची मोठी ख्याती आहे.
असो एक्या पर्वणीसी । निमोणकर गेले स्नानासी ।
योगाभ्यास थोडा यासी । येत होता विबुध हो ॥ ४४॥
अशाच एका पर्वणीच्या दिवशी निमोणकर तेथे स्नानासाठी गेले; त्यांना योगाभ्यासाची थोडीफार माहिती होती.
तो पूर्ण व्हावा म्हणून । इच्छित होतें त्याचें मन ।
गोसावी बैराग्यालागून । पुसूं लागला तेथल्या ॥ ४५॥
आपला योगाभ्यास पूर्ण व्हावा अशी त्यांची तीव्र इच्छा असल्याने, ते तेथील गोसावी-बैराग्यांना त्याविषयी विचारू लागले.
नाहीं नाहीं माहीत मात । ऐकूं येई सर्वत्र ।
तेणें निमोणकर चित्तांत । हताश पूर्ण जहाला ॥ ४६॥
परंतु आम्हाला काही माहिती नाही असेच उत्तर सर्वत्र मिळाल्यामुळे निमोणकर मनातून अत्यंत हताश झाले.
काय करुं देवा आतां । मला योगाभ्यास शिकवितां ।
कोठें भेटेल तत्त्वतां । ती कृपा करुन सांगणें ॥ ४७॥
ते म्हणाले, हे देवा, मला आता योगाभ्यास शिकवणारा खरा गुरू कुठे भेटेल हे तूच कृपा करून सांग.
तो कपीलधारेवरी । एक पुरुष देखिला अधिकारी ।
ज्याचे हात गुडघ्यावरी । येऊन सहज लागले ॥ ४८॥
तेवढ्यात कपिलधारेवर त्यांना एक अधिकारी पुरुष दिसला, ज्यांचे हात सहजपणे गुडघ्यापर्यंत पोहोचत होते.
उंच बांधा मुद्रा शांत । बैसला होता ध्यानस्त ।
त्यास घातले दंडवत । निमोणकरानें अष्टांगेंसी ॥ ४९॥
उंच शरीरयष्टी आणि शांत मुद्रा असलेले ते सत्पुरुष ध्यानात बसले होते; निमोणकरांनी त्यांना साष्टांग नमस्कार घातला.
बराच वेळ झाला जरी । योगी न कांहीं बोले परी ।
अस्तमानाची वेळ खरी । समीप येऊं लागली हो ॥ २५०॥
बराच वेळ झाला तरी ते योगी काहीच बोलले नाहीत आणि हळूहळू सूर्यास्ताची वेळ जवळ येऊ लागली.
पोटीं ना अन्न तिळभर । बिर्‍हाड राहिलें बहु दूर ।
कपीलधारेचें धरुन नीर । तुंब्यांत गोसावी निघाले ॥ ५१॥
पोटात अन्नाचा कण नव्हता आणि राहण्याचे ठिकाण खूप दूर होते; गोसावी कपिलधारेचे पाणी पात्रात घेऊन निघून गेले.
तैं निमोणकर म्हणे समर्था! । अंत माझा किती पहातां ।
ठाऊक असल्या योगगाथा । मशीं कांहीं शिकवा हो ॥ ५२॥
तेव्हा निमोणकर म्हणाले, हे समर्था, माझा किती अंत पाहता; आपणास योगविद्या ज्ञात असल्यास मला थोडी शिकवावी.
तो अखेर अस्तमानीं । बोलते झाले कैवल्यदानी ।
हा चित्रपट घेऊनी । जा आपुलें काम करी ॥ ५३॥
शेवटी सूर्यास्ताच्या वेळी ते अवलिया बोलले की, ही प्रतिमा घे आणि आपले काम करायला जा.
षोडाक्षरी त्यावर । मंत्र लिहिला आहे थोर ।
त्याचा वाणीनें निरंतर । जप आपुला करावा ॥ ५४॥
यावर सोळा अक्षरी श्रेष्ठ मंत्र लिहिला आहे, त्याचा तू आपल्या वाणीने अखंड जप कर.
मंत्रप्रभावें थोडा बहुत । योग येईल तुजप्रत ।
योगमार्ग हा अत्यंत । कठीण सर्व योगामध्यें ॥ ५५॥
मंत्राच्या प्रभावाने तुला थोडेफार योगज्ञान प्राप्त होईल; कारण सर्व मार्गांमध्ये योगमार्ग हा अत्यंत कठीण आहे.
गोगलगाय शेप किडा । हिमालया न देईल वेढा! ।
सागरीचा सिंप किडा । मेरु पर्वता न जाय कधीं ॥ ५६॥
गोगलगाय कधी हिमालयाला प्रदक्षिणा घालू शकत नाही, किंवा समुद्रातील शिंपल्यातला किडा मेरू पर्वतावर चढू शकत नाही.
नेटाचा केला यत्‍न । ब्रह्मचर्य संभाळून ।
येतील दहापांच आसन । धौती नौती केल्यावरी ॥ ५७॥
ब्रह्मचर्य पाळून नेटाने प्रयत्न केलेस, तर धौती-नौलिक्रिया साध्य झाल्यावर दहा-पाच आसने तुला जमू लागतील.
जा पुढें न विचारी मला । हा घे देतों प्रसाद तुला ।
ऐसें बोलून उचलिला । एक तांबडा खडा करें ॥ ५८॥
पुढे मला काही विचारू नकोस आणि हा माझा प्रसाद घे, असे म्हणून त्यांनी हाताने एक तांबडा खडा उचलला.
तो देऊनियां मजसी । गुप्त झालें पुण्यरासी ।
तेंच पुढें नाशिकासी । गंगेवरी भेटले त्या ॥ ५९॥
तो खडा निमोणकरांच्या हाती देऊन ते पुण्यपुरुष तेथून गुप्त झाले; पुढे तेच सत्पुरुष त्यांना नाशिकला गोदावरी काठी भेटले.
त्या पाहून निमोणक्र । गेले धांवत साचार ।
शिर ठेवून पायांवर । प्रश्न त्यांसी ऐसा केला ॥ २६०॥
त्यांना पाहताच निमोणकर धावत गेले आणि पायांवर डोके ठेवून त्यांनी असा प्रश्न विचारला.
महाराज माझा कंटाळा । कांहो! आपणच कां केला ।
आपुल्या नांव गांवाला । न सांगतां गेलाच कीं ॥ ६१॥
महाराज, आपण माझा असा तिरस्कार का केला आणि आपले नाव-गाव न सांगताच तेथून निघून का गेलात?
महाराज डोळे वटारुन । बोलते झाले त्याकारण ।
तांबडा खडा देऊन । नांव माझें कथिलें म्या ॥ ६२॥
महाराजांनी डोळे मोठे करून सांगितले की, तो तांबडा खडा देऊन मी माझे नाव आधीच सुचवले होते.
नर्मदेचा गणपती । तांबडा असतो निश्चिती ।
तूं मूळचाच मूढ मती । रहस्य त्याचें न जाणिलें ॥ ६३॥
नर्मदा नदीतून निघणारा बाण-गणपती हा तांबड्या रंगाचाच असतो; पण तू मूळचाच मंदबुद्धी असल्याने तुला त्याचे रहस्य उमगले नाही.
म्हणून त्याचें गूढ तुला । पडतें झालें जाण मुला! ।
मी रहातों शेगांवाला । गजानन हें नांव माझें ॥ ६४॥
म्हणूनच तुला त्याचा अर्थ समजला नाही; मी शेगावी राहतो आणि गजानन हे माझे नाव आहे.
धुमाळ सदनापर्यंत । चाल माझ्या समवेत ।
पुन्हां भेटी तुजप्रत । होईल माझी ते ठायां ॥ ६५॥
आता धुमाळांच्या घरापर्यंत माझ्यासोबत चल, तेथे आपली पुन्हा भेट होईल.
ऐसें बोलूनी निघाले । महाराज रस्त्यांत गुप्त झाले ।
भिरभिरीं पाहूं लागले । चहूंकडे निमोणकर ॥ ६६॥
असे म्हणून महाराज निघाले आणि वाटेतच गुप्त झाले; निमोणकर चोहीकडे शोधू लागले.
कंटाळून अखेरी । धुमाळाच्या आले घरीं ।
तों गजानन महाराज ओसरीवरी । बसले ऐसें पाहिले ॥ ६७॥
शेवटी शोधून थकल्यावर ते धुमाळांच्या घरी आले, तोच गजानन महाराज ओसरीत शांत बसलेले दिसले.
मौनेंच करुन वंदन । कथिलें धुमाळाकारण ।
कपीलधारेपासून । जें कां झालें इथवरी ॥ ६८॥
त्यांनी मुकाट्याने वंदन केले आणि कपिलधारेपासून घडलेला सर्व वृत्तांत धुमाळांना सांगितला.
तें ऐकून धुमाळाला । अतिशय आनंद जहाला ।
तो म्हणे योगीराजाला । वाण कशाची सांग मज ॥ ६९॥
ते ऐकून धुमाळांना अतिशय आनंद झाला आणि ते म्हणाले की, या योगिराजाला कोणत्या गोष्टीची कमतरता आहे ते मला सांग.
हे अवघ्या सामर्थ्याची । खाण निःसंशय आहेत साची ।
सार्वभौमपदाची । त्याच्या पुढें न किंमत ॥ २७०॥
हे महाराज सर्व सामर्थ्याची खाण आहेत, त्यांच्यापुढे चक्रवर्ती राजाच्या पदाचीही काहीच किंमत नाही.
जो तांबडा खडा तुसी । दिला तो ठेवून पाटासी ।
करणें पूजा-अर्चेसी । सद्भावें निरंतर ॥ ७१॥
त्यांनी जो तांबडा खडा तुला दिला आहे, तो पाटावर ठेवून नित्यनियमाने त्याची भावपूर्ण पूजा कर.
योगाभ्यास ही समोरी । त्या खेडयाच्या आदरें करी ।
त्याच्या कृपेनें कांहीं तरी । योगाभ्यास येईल ॥ ७२॥
त्या खड्यासमोर बसूनच आदरपूर्वक योगाभ्यास कर; महाराजांच्या कृपेने तुला योगसाधना नक्की साध्य होईल.
तेंच पुढें झालें सत्य । योगाभ्यास थोडा बहुत ।
आला निमोणकराप्रत । श्रीगजाननकृपेनें ॥ ७३॥
पुढे तसेच घडले; श्री गजानन महाराजांच्या कृपेने निमोणकरांना योगाभ्यास बऱ्यापैकी साध्य झाला.
एक शेगांवचा रहिवासी । तुकाराम कोकाटे परियेसीं ।
त्याची संतति यमसदनासी । जाऊं लागली उपजतांच ॥ ७४॥
शेगावचा रहिवासी तुकाराम कोकाटे याची मुले जन्माला येताच दगावत असत.
म्हणून त्यानें समर्थाला । एकदां नवस ऐसा केला ।
जरी देशील संततीला । दीर्घायुषी गुरुराया ॥ ७५॥
म्हणून त्याने समर्थांना नवस केला की, हे गुरुराया, मला जर दीर्घायुषी संतती झाली,
तरी एक मुलगा त्यांतून । तुसी करान अर्पण ।
मनोरथ त्याचे पूर्ण । केले गजाननस्वामीनें ॥ ७६॥
तर त्यातील एक मुलगा मी आपल्या सेवेसाठी अर्पण करीन; गजानन महाराजांनी त्याची ही इच्छा पूर्ण केली.
दोन तीन मुलें झालीं । परी नवसाची न राहिली ।
आठवण तुकारामा भली । संततीच्या मोहानें ॥ ७७॥
त्याला पुढे दोन-तीन मुले झाली, परंतु संततीच्या मोहामुळे तुकारामाला आपल्या नवसाची आठवण राहिली नाही.
तो थोरला मुलगा नारायण । रोग झाला त्याकारण ।
औषधोपचार केले जाण । परी न आला गुण कांहीं ॥ ७८॥
काही दिवसांनी त्याचा मोठा मुलगा नारायण आजारी पडला; खूप औषधोपचार केले तरी त्याला काहीच गुण आला नाही.
नाडी बंद होऊं लागली । नेत्रांची ती दृष्टि थिजली ।
धुगधुगी मात्र उरली । होती त्याच्या छातीला ॥ ७९॥
त्याची नाडी मंदावू लागली, डोळ्यांची दृष्टी स्थिर झाली आणि केवळ छातीत हलकीशी धगधग उरली होती.
ती स्थिति पाहून । तुकारामा झाली आठवण ।
नवस केल्याची ती जाण । एकदम त्या समयाला ॥ २८०॥
मुलाची ती नाजूक स्थिती पाहून तुकारामाला अचानक महाराजांना केलेल्या नवसाची आठवण झाली.
तुकाराम म्हणे गुरुराया । हा पुत्र माझा वांचलिया ।
अर्पण करीन सदया । सेवा तुमची करण्यास ॥ ८१॥
तुकाराम म्हणाला, हे दयाळू गुरुराया, माझा हा मुलगा वाचला तर मी त्याला तुमची सेवा करण्यासाठी अर्पण करीन.
ऐसा वचनबद्ध होतांक्षणीं । नाडी आली ठिकाणीं ।
हळूहळू नेत्र उघडोनी । पाहूं लागला बाल तो ॥ ८२॥
असा नवस बोलताच मुलाची नाडी पूर्ववत चालू झाली आणि तो हळूहळू डोळे उघडून पाहू लागला.
व्याधि बरी झाल्यावर । तो नारायण-कुमार ।
आणून सोडला मठावर । नवस आपला फेडावया ॥ ८३॥
आजार पूर्ण बरा झाल्यावर, तुकारामाने नवस फेडण्यासाठी त्या मुलाला मठात आणून समर्थांच्या चरणी सोडले.
तो नारायण अझूनी । आहे तया ठिकाणीं ।
बोलिलेला नवस कोणी । महाराजांचा चुकवूं नये ॥ ८४॥
तो नारायण आजही मठात सेवा करीत असून, कोणीही महाराजांना केलेला नवस फेडण्यास विसरू नये,
हेंच सांगण्या लोकांप्रत । नारायण आहे जिवंत ।
शेगांवीं त्या मठांत । संत-चरित्र ना कादंबरी ॥ ८५॥
हेच लोकांना सांगण्यासाठी तो शेगावच्या मठात प्रत्यक्ष साक्षीदार म्हणून उपस्थित आहे; हे संतांचे चरित्र काल्पनिक कथा नाही.
असो पुढें आषाढमासीं । महाराज गेले पंढरीसी ।
घेऊन हरीपाटलासी । विठ्ठलासी भेटावया ॥ ८६॥
पुढे आषाढ महिन्यात महाराज हरी पाटलांना सोबत घेऊन पांडुरंगाच्या भेटीसाठी पंढरपूरला गेले.
जो सर्व संतांचा । ध्येयविषय साचा ।
जो कल्पतरु भक्तांचा । कमलनाभ सर्वेश्वर ॥ ८७॥
जे पांडुरंग सर्व संतांचे अंतिम ध्येय आहेत आणि भक्तांचे मनोरथ पूर्ण करणारे कल्पवृक्ष आहेत,
जो जगदाधार जगत्पति । वेद ज्याचे गुण गाती ।
जो संतांच्या वसे चित्तीं । रुक्मिणीपती दयाघन ॥ ८८॥
जे जगाचा आधार, विश्वाचे स्वामी, वेदान्त ज्यांचे गुणगान करतो आणि जे संतांच्या हृदयात वास करतात, त्या रुक्मिणीपती विठ्ठलाचे दर्शन घेण्यास गेले.
पंढरीस आले गजानन । चंद्रभागेचें केलें स्नान ।
गेलें घ्याया दर्शन । पांडुरंगाचें राउळीं ॥ ८९॥
पंढरपूरला पोहोचून महाराजांनी चंद्रभागेत स्नान केले आणि ते पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी मंदिरात गेले.
हे देवा पंढरीनाथा । हे अचिंत्या अद्वया समर्था ।
हे भक्तपरेशा रुक्मिणीकांता । ऐक माझी विनवणी ॥ २९०॥
हे पंढरीनाथा, अचिंत्य व अद्वितीय समर्था, हे भक्तांच्या ईश्वरा आणि रुक्मिणीकांता, माझी ही विनंती ऐका.
तुझ्या आज्ञेनें आजवर । भ्रमण केलें भूमिवर ।
जे जे भाविक होते नर । त्यांचे मनोरथ पूर्ण केले ॥ ९१॥
तुमच्याच आज्ञेने मी आजवर पृथ्वीवर संचार केला आणि जे जे भाविक भेटले त्यांच्या मनोकामना पूर्ण केल्या.
आतां अवतार-कार्य संपलें । हें तूं जाणसी वहिलें ।
पुंडलीक वरदा विठठले । जाया आज्ञा असावी ॥ ९२॥
आता माझे अवतारकार्य संपले आहे हे आपण जाणताच, तरी हे पुंडलिकवरदा विठ्ठला, मला परत जाण्याची अनुज्ञा द्यावी.
देवा, मी भाद्रपद मासीं । जावया इच्छितों वैकुंठासी ।
अक्षय्यीचे रहावयासी । तुझ्या चरणांसन्निध ॥ ९३॥
हे देवा, येत्या भाद्रपद महिन्यात आपल्या चरणांजवळ कायमचे राहण्यासाठी मी वैकुंठाला जाण्याची इच्छा करतो.
ऐसी करुन विनवणी । समर्थांनीं जोडिले पाणी ।
अश्रु आले लोचनीं । विरह हरीचा साहवेना ॥ ९४॥
अशी प्रार्थना करून समर्थांनी हात जोडले; श्रीहरीच्या विरहाच्या कल्पनेने त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले.
हरी पाटील जोडून हातां । पुसूं लागला पुण्यवंता ।
अश्रु कां हो सद्‌गुरुनाथा । आणिले लोचनीं ये वेळां? ॥ ९५॥
हरी पाटलांनी हात जोडून विचारले की, हे पुण्यवान सद्गुरूनाथा, या वेळी आपल्या डोळ्यांत अश्रू का आले?
किंवा मी कांहीं सेवेला । चुकलों आहे दयाळा ।
म्हणून आपणां खेद झाला । तें सांगा लवलाही ॥ ९६॥
माझ्या हातून आपल्या सेवेत काही चूक घडली आहे का, ज्यामुळे आपल्याला दुःख झाले ते मला सांगावे.
महाराज म्हणाले त्यावर । हरी पाटलाचा धरुन कर ।
सांगितलें तरी न कळणार । त्याचें वर्म बापा तुला ॥ ९७॥
महाराज हरी पाटलाचा हात हातात धरून म्हणाले की, मी सांगितले तरी बापा तुला त्याचे मर्म समजणार नाही.
तो विषय खोल भारी । तूं न पडावें त्याभीतरीं ।
इतकेंच सांगतों श्रवण करी । संगत माझी थोडी असे ॥ ९८॥
हा विषय अत्यंत सखोल असल्याने तू त्यात पडू नकोस; फक्त एवढेच लक्षात ठेव की माझी आणि तुझी संगत आता थोड्याच दिवसांची आहे.
चाल आतां शेगांवाला । तूं आपल्या ठिकाणाला ।
तुमच्या पाटील वंशाला । कांहीं न कमी पडेल ॥ ९९॥
आता तू आपल्या गावी शेगावला चल; तुझ्या पाटील घराण्याला कधीही कशाचीही कमतरता पडणार नाही.
पंढरीचें मावंदें केलें । शेगांवामाजीं भलें ।
चित्त चिंतेनें व्याप्त झालें । मात्र हरीपाटलाचें ॥ ३००॥
शेगावात पंढरपूरच्या वारीचे मावंदे (भंडारा) करण्यात आले, परंतु हरी पाटलांचे मन मात्र चिंतेने ग्रासले होते.
तो म्हणे मंडळीस । महाराज वदले पंढरीस ।
संगत राहिली थोडे दिवस । माझी विठूच्या राउळीं ॥ १॥
पाटील मंडळींना म्हणाले की, मंदिरात विठ्ठलासमोर महाराज बोलले होते की माझी सोबत आता थोड्याच दिवसांची उरली आहे.
पुढें श्रावणमास गेला । क्षीणता आली तनूला ।
पुढें भाद्रपदमास आला । काय झालें तें ऐका ॥ २॥
पुढे श्रावण महिना संपला आणि महाराजांचे शरीर क्षीण होऊ लागले; नंतर भाद्रपद महिना आला तेव्हा काय घडले ते ऐका.
गणेश चतुर्थीचे दिवशीं । महाराज म्हणाले अवघ्यांसी ।
आतां गणपती बोळवण्यासी । यावें तुम्हीं मठांत ॥ ३॥
गणेश चतुर्थीच्या दिवशी महाराज सर्वांना म्हणाले की, आता गणपतीचे विसर्जन करण्यासाठी तुम्ही मठात यावे.
कथा गणेशपुराणांत । ऐशापरी आहे ग्रथित ।
चतुर्थीच्या निमित्त । पार्थिव गणपती करावा ॥ ४॥
गणेश पुराणात अशी कथा आहे की, चतुर्थीच्या निमित्ताने मातीचा पार्थिव गणपती तयार करावा.
त्याची पूजा-अर्चा करुन । नैवेद्य करावा समर्पण ।
दुसरे दिवशीं विसर्जून । बोळवावा जलामध्यें ॥ ५॥
त्याची षोडशोपचार पूजा करून नैवेद्य दाखवावा आणि दुसऱ्या दिवशी जलात नेऊन विसर्जन करावे.
तो दिवस आज आला । तो साजरा पाहिजे केला ।
या पार्थिव देहाला । तुम्ही बोळवा आनंदें ॥ ६॥
तो दिवस आज आला असून तो साजरा केला पाहिजे; या पार्थिव देहाचेही तुम्ही आता आनंदाने विसर्जन करावे.
दुःख न करावें यत्किंचित । आम्हीं आहों येथें स्थित ।
तुम्हां सांभाळण्याप्रती सत्य । तुमचा विसर पडणें नसे ॥ ७॥
तुम्ही थोडेही दुःख करू नका, मी तुम्हाला सांभाळण्यासाठी येथेच सूक्ष्म रूपाने राहणार असून तुमचा कधीही विसर पडणार नाही.
हें शरीर वस्त्रापरी । बदलणें आहे निर्धारी।
ऐसें गीताशास्त्रांतरीं । भगवान् वदला अर्जुना ॥ ८॥
जीर्ण वस्त्र बदलून नवीन वस्त्र परिधान करावे तसेच हा देह बदलणे निश्चित आहे, असे भगवान श्रीकृष्णांनी गीतेत अर्जुनाला सांगितले आहे.
जे जे ब्रह्मवेत्ते झाले । त्यांनीं त्यांनीं ऐसेंच केले ।
शरीरवस्त्रासी बदलिलें । हें कांहीं विसरुं नका ॥ ९॥
आजवर जे जे ब्रह्मज्ञानी झाले त्यांनी या नियमाप्रमाणेच शरीराचे वस्त्र बदलले आहे, हे तुम्ही विसरू नका.
चतुर्थीचा अवघा दिवस । आनंदामाजीं काढिला खास ।
बाळाभाऊच्या धरिलें करास । आसनीं आपल्या बसविलें ॥ ३१०॥
चतुर्थीचा संपूर्ण दिवस महाराजांनी भक्तांसमवेत आनंदात घालवला; त्यांनी बाळाभाऊंचा हात धरून त्यांना आपल्या आसनावर बसवले.
मी गेलों ऐसें मानूं नका । भक्तींत अंतर करुं नका ।
कदा मजलागीं विसरुं नका । मी आहे येथेंच ॥ ११॥
मी निघून गेलो असे मानू नका आणि भक्तीत अंतर पडू देऊ नका; मला कधीही विसरू नका, मी सदैव येथेच आहे.
ऐसें भाषण करुन । योगें रोधिला असे प्राण ।
दिला मस्तकीं ठेवून । त्या महात्म्या पुरुषानें ॥ १२॥
असे सांगून त्या महात्म्याने योगाच्या बळाने आपले प्राण रोखून मस्तकात (ब्रह्मरंध्रात) स्थिर केले.
शके अठराशें बत्तीस । साधारण नाम संवत्सरास ।
भाद्रपद शुद्ध पंचमीस । गुरुवारीं प्रहर दिवसाला ॥ १३॥
शके अठराशे बत्तीस, साधारण नाम संवत्सरात, भाद्रपद शुद्ध पंचमीला गुरुवारी एका प्रहराच्या वेळी ही घटना घडली.
प्राण रोधिता शब्द केला । ’जय गजानन’ ऐसा भला ।
सच्चिदानंदीं लीन झाला । शेगांवामाझारीं ॥ १४॥
प्राण रोधताना त्यांनी 'जय गजानन' असा गजर केला आणि शेगावात ते सच्चिदानंद परमात्म्यात लीन झाले.
देहाचें तें चलनवलन । पार गेलें मावळोन ।
स्वामी समाधिस्त पाहून । लोक हळूहळूं लागले ॥ १५॥
शरीराची सर्व हालचाल पूर्णपणे थांबली; स्वामींना समाधिस्थ झालेले पाहून लोक हळहळू लागले आणि रडू लागले.
पुकार झाली गांवांत । स्वामी झाले समाधिस्थ ।
ऐसी ऐकतां मात । हृदय पिटती नारीनर ॥ १६॥
स्वामी समाधिस्थ झाल्याची बातमी गावात वाऱ्यासारखी पसरताच सर्व स्त्री-पुरुष आक्रोश करू लागले.
गेला गेला साक्षात्कारी । चालता बोलता श्रीहरी ।
गेला गेला कैवारी । आज दीनजनांचा ॥ १७॥
दीनजनांचा कैवारी आणि साक्षात चालता-बोलता श्रीहरी आज आपल्याला सोडून निघून गेला.
गेला आमुचा विसांवा । गेला आमुचा सौख्यठेवा ।
विझाला हा ज्ञानदिवा । कालरुपी वार्‍यानें ॥ १८॥
आमचा खरा विसावा आणि सौख्याचा ठेवा नाहीसा झाला; काळाच्या वादळाने आमचा हा ज्ञानाचा दिवा मालवला.
अहो गजाननस्वामी समर्था! । आतां आम्हांस कोण त्राता? ।
कां रे इतक्यांत पुण्यवंता । गेलास आम्हां सोडून? ॥ १९॥
हे गजानन स्वामी समर्था, आता आमचे रक्षण कोण करणार; हे पुण्यवंता, तू एवढ्यात आम्हाला सोडून का गेलास?
मार्तंड पाटील, हरी पाटील । विष्णुसा बंकटलाल ।
ताराचंद प्रेमळ । भक्त स्वामीचा जो असे ॥ ३२०॥
मार्तंड पाटील, हरी पाटील, विष्णुसा, बंकटलाल आणि स्वामींचे प्रेमळ भक्त ताराचंद एकत्र आले.
श्रीपतराव कुळकर्णी । मठामाजीं जमले जाणी ।
विचार केला अवघ्यांनीं । ऐशा रीतीं श्रोते हो ॥ २१॥
श्रीपतराव कुलकर्णी यांच्यासह सर्व प्रमुख मंडळी मठात जमली आणि त्यांनी असा विचार केला.
आज आहे पंचमीचा दिवस । समाधि न द्या स्वामीस ।
हाळोपाळीच्या लोकांस । येऊं द्या हो दर्शना ॥ २२॥
आज ऋषिपंचमीचा दिवस असल्याने लगेच समाधी देऊ नये; पंचक्रोशीतील भाविकांना आधी दर्शनासाठी येऊ द्यावे.
आतां पुढें ही मूर्ति । लोपणार आहे निश्चिती ।
अस्तमानापर्यंत ती । लोकांची ती वाट पहा ॥ २३॥
आता ही दिव्य मूर्ती कायमची अदृश्य होणार आहे, म्हणून सूर्यास्तापर्यंत लोकांच्या दर्शनाची वाट पाहावी.
ज्यांच्या नशिबीं असेल । तयांना दर्शन घडेल ।
नका करुं आतां वेळ । जासूद धाडा चोहींकडे ॥ २४॥
ज्यांच्या भाग्यात असेल त्यांना अंतिम दर्शन घडू शकेल; वेळ न दवडता चोहीकडे निरोप देण्यासाठी जासूद पाठवावेत.
गोविंदशास्त्री डोणगांवचे। एक विद्वान् होते साचे।
ते बोलिले आपुल्या वाचें । सर्व लोकांस येणें रीतीं ॥ २५॥
डोणगावचे विद्वान गोविंदशास्त्री यांनी उपस्थितांना असे सांगितले.
त्यांच्या आवडत्या भक्तांसी । ते दर्शन देतील निश्चयेंसी ।
तोंपर्यंत प्राणासी । मस्तकीं धारण करतील ॥ २६॥
आपल्या लाडक्या भक्तांना दर्शन देण्यासाठी महाराज स्वतःच प्राण मस्तकात धारण करून ठेवतील.
त्याची प्रचीति पहावया । नको कोठें लांब जाया ।
पहा लोणी ठेवोनियां। येधवां मस्तकीं स्वामीच्या ॥ २७॥
त्याची प्रचीती पाहण्यासाठी दूर जाण्याची गरज नाही; स्वामींच्या मस्तकावर थोडे लोणी ठेवून पाहा.
लोणी ठेवितां शिरावरी । तें पघळूं लागलें निर्धारीं ।
जो तो त्याचें कौतुक करी । बल हें योगशास्त्राचें ॥ २८॥
मस्तकावर लोणी ठेवताच ते विरघळू लागले; हे योगसामर्थ्य पाहून सर्वजण आश्चर्यचकित झाले.
तो प्रकार पहातां । गोविंदशास्त्री झाला बोलता ।
एक दिवसाची काय कथा । हे राहतील वर्षभर ॥ २९॥
तो चमत्कार पाहून गोविंदशास्त्री म्हणाले की, एका दिवसाची काय गोष्ट, महाराज वर्षभरही या समाधिअवस्थेत राहू शकतात.
निःसंशय ऐशा स्थितींत । परी हें करणें अनुचित ।
आवडते अवघे आलिया भक्त । समाधि द्या स्वामीला ॥ ३३०॥
परंतु असे करणे अनुचित ठरेल; सर्व आवडते भक्त आले की स्वामींना विधिवत समाधी द्यावी.
तें अवघ्यांस मानवलें । स्वामीपुढें आदरें भलें ।
भजन त्यांनीं मांडिलें । हजार टाळ जमला हो ॥ ३१॥
हा विचार सर्वांना पटला; हजारो टाळकरी जमले आणि स्वामींच्या देहापुढे प्रेमाने अखंड भजन सुरू झाले.
दुरदूरच्या भक्तांप्रत । स्वामी जाऊन स्वप्नांत ।
आपुल्या समाधीची मात । कळविते झाले विबुध हो ॥ ३२॥
समर्थांनी दूरवरच्या भक्तांना स्वप्नात जाऊन आपल्या समाधीची वार्ता दिली.
तया ऋषिपंचमीला । अपार मेळा मिळाला ।
लोकांचा तो शेगांवाला । घ्याया दर्शन स्वामीचें ॥ ३३॥
ऋषिपंचमीच्या दिवशी स्वामींचे अंतिम दर्शन घेण्यासाठी शेगावात अथांग जनसागर लोटला.
रथ केला तयार । दिंड्या आल्या अपार ।
सडे घातले रस्त्यावर । गोमयाचे बायांनी ॥ ३४॥
महाराजांसाठी सुंदर रथ तयार करण्यात आला, अनेक दिंड्या आल्या आणि स्त्रियांनी रस्त्यावर शेणाचा सडा टाकला.
रंगवल्या नानापरी । काढू लागल्या चतुर नारी ।
दीपोत्सव झाला भारी । त्या शेगावग्रामाला ॥ ३५॥
चतुर स्त्रियांनी रस्त्यांवर विविध प्रकारच्या रांगोळ्या काढल्या आणि संपूर्ण शेगाव नगरीत मोठा दीपोत्सव साजरा झाला.
मूर्ति ठेविली रथात । मिरवणूक निघाली आनंदात ।
रात्रभरी शेगावात । तो ना थाट वर्णाचे ॥ ३६॥
महाराजांचे पार्थिव रथात ठेवून आनंदात भव्य मिरवणूक निघाली; त्या रात्री शेगावात जो सोहळा रंगला त्याचे वर्णन करता येत नाही.
वाद्यांचे नाना प्रकार । दिंड्या मिळाल्या अपार ।
होऊं लागला भगनगजर । विठ्ठलाच्या नावाचा ॥ ३७॥
नाना प्रकारची वाद्ये वाजत होती, अगणित दिंड्या सहभागी झाल्या होत्या आणि विठ्ठल नामाचा जयघोष दुमदुमत होता.
तुळशी बुक्का गुलाल फुले । भक्त उधळू लागले ।
फूलांखाली झाकून गेले । श्री गजानन महाराज ॥ ३८॥
भक्त तुळशी, बुक्का, गुलाल आणि फुले उधळत होते; फुलांच्या राशीखाली श्री गजानन महाराज पूर्ण झाकून गेले.
बर्फीपेढ्यांस नाही मिती । लोक वाटती खिरापती ।
कित्येकांनी रथावरती । रूपये पैसे उधळीले ॥ ३९॥
लोक पेढे-बर्फीची अमर्याद खिरापत वाटत होते, तर कित्येक भाविक रथावर पैसे उधळत होते.
ऐशी मिरवणूक रात्रभर । शेगावी निघून अखेर ।
उदयास येता दिनकर । परत आली मठात ॥ ४०॥
अशी मिरवणूक रात्रभर शेगावात फिरून, दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी मठात परत आली.
समाधीच्या जागेवरी । मूर्ती नेऊनी ठेविली खरी ।
रूद्राभिषेक केला वरी । अखेरचा देहाला ॥ ४१॥
समाधीच्या जागेवर पवित्र देह नेऊन ठेवण्यात आला आणि पार्थिवावर अखेरचा रुद्राभिषेक करण्यात आला.
पूजा केली पंचोपचार । आरती उजळली अखेर ।
भक्तांनी केला नामगजर । गजाननाचे नावाचा ॥ ४२॥
पंचोपचार पूजा करून आरती ओवाळण्यात आली आणि भक्तांनी गजानन नावाचा प्रचंड जयघोष केला.
जय जय अवलीया गजानना! । हे नरदेहधारी नारायणा ।
अविनाशरूपा आनंदघना । परात्परा जगत्पते ॥ ४३॥
हे अवलिया गजानना, नरदेह धारण केलेल्या नारायणा, अविनाशी आनंदघना आणि परात्पर जगत्पती, तुमचा जयजयकार असो.
ऐशा भजनाभीतरी । मूर्ति ठेविली आसनावरी ।
उत्तराभिमुख साजिरी । शास्त्रमार्गाप्रमाणे ॥ ४४॥
अशा भजन-घोषात शास्त्रोक्त पद्धतीनुसार महाराजांची देखणी मूर्ती उत्तराभिमुख आसनावर स्थापन करण्यात आली.
अखेरचे दर्शन । अवघ्यांनी घेतले जाण ।
’जय स्वामी गजानन’ । औइसे मुखे बोलोनी ॥ ४५॥
'जय स्वामी गजानन' असा मुखाने गजर करीत सर्वांनी समर्थांचे अंतिम दर्शन घेतले.
मीठ अर्गजा अबीर । यांनी ती भरली गार ।
शिळा लावूनी केले द्वार । बंद भक्तांनी शेवटी ॥ ४६॥
समाधीची जागा मीठ, अर्गजा आणि अबीर यांनी भरून काढली आणि भक्तांनी शिळा लावून समाधीचे द्वार बंद केले.
दहा दिवसपर्यंत । समाराधना चालली तेथ ।
घेऊनी गेले असंख्यात । लोक स्वामींच्या प्रसादा ॥ ४७॥
पुढे दहा दिवस मठात मोठा अन्नदान सोहळा चालला आणि असंख्य भाविकांनी स्वामींचा महाप्रसाद ग्रहण केला.
खरोखरीच संतांचा । अधिकार तो थोर साचा ।
सार्वभौम राजाचा । पाड नाही त्यांच्या पुढे ॥ ४८॥
खरोखर संतांचा अधिकार अत्यंत थोर असतो; चक्रवर्ती राजाचीही त्यांच्यापुढे काही किंमत नसते.
स्वस्ती श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामे ग्रंथ ।
भाविका दावो सत्पथ । भक्ती हरीची करावया ॥ ३४९॥
दासगणू महाराज रचित हा 'गजानन विजय' ग्रंथ भाविकांना श्रीहरीची भक्ती करण्याचा खरा मार्ग दाखवो.