जयजयाजी चिद्रिलासा । हे गोविंदा श्रीनिवासा ।
हे आनंदकंदा परेशा । पाहि माम् दीनबंधो ॥१॥
सच्चिदानंद लीलावंत, हे वैकुंठाधिपती गोविंदा, हे आनंदकंद आणि दीनांचे बंधू असलेल्या परमेश्वरा, माझे रक्षण करा.
हे केशवा केशीमर्दना । हे माधवा मधूसुदना ।
हे पूतनाप्राणशोषणा । पांडुरंगा रुक्मिणीपते ॥२॥
हे केशी दैत्याचा वध करणाऱ्या केशवा, हे मधू दैत्याचा नाश करणाऱ्या माधवा, आणि पूतनेचे प्राण शोषून घेणाऱ्या हे रुक्मिणीपती पांडुरंगा.
काय माझ्या आहे मनीं । तें तूं जाणसी चक्रपाणी ।
तेंच का रे तुजलागुनी । बोलून दावूं पद्मनाभा ॥३॥
हे चक्रपाणी पद्मनाभा, माझ्या मनात काय चालले आहे हे आपण अंतर्यामी जाणताच, तर मग ते मी मुखाने बोलून कशाला दाखवू?
भक्त जी जी इच्छा करी । ती तूं पुरविसी श्रीहरी ।
ऐसें पुराणाभीतरीं । आहे वर्ण्न बहुसाळ ॥४॥
भक्त मनात जी जी इच्छा धरतो, ती आपण पूर्ण करता असे पुराणांमध्ये विस्तारपूर्वक वर्णन केलेले आहे.
म्हणून माझ्या मनोरथा । पूर्ण करा पंढरीनाथा ।
सोडा मनींची कठोरता । दासगणू हा तुझा असे ॥५॥
म्हणून हे पंढरीनाथा, मनातील कठोरता बाजूला सारून या आपल्या दासगणूचे सर्व मनोरथ पूर्ण करावेत.
अकोटाचे शेजारीं । मुंडगांव नामें एक नगरीं ।
तेथें बायजा नामें खरी । समर्थाची भक्तीण असे ॥६॥
अकोट शहराच्या शेजारी मुंडगाव नावाचे एक गाव असून, तेथे बायजा नावाची गजानन महाराजांची एक निस्सीम भक्तीण राहत होती.
हळदी माळ्याच्या वंशांत । इचा जन्म झाला सत्य ।
शिवराम नामें इचा तात । भुलाबाई जननी असे ॥७॥
हळदी माळी समाजाच्या घराण्यात तिचा जन्म झाला असून, तिच्या वडिलांचे नाव शिवराम आणि आईचे नाव भुलाबाई असे होते.
बायजाचे बाळपणीं । लग्न झालें होतें जाणी ।
ललाटीं जें विधात्यांनीं । लिहिलें असेल तेंच घडे ॥८॥
बायजाचा विवाह तिच्या बालपणातच झाला होता; परंतु विधात्याने कपाळावर जे भोग लिहिले असतील तसेच घडते.
बायजा आली तारूण्यांत । गर्भाधान करण्याप्रत ।
घेऊन गेला तिचा तात । जामाताच्या गृहासी ॥९॥
बायजा तारुण्यात आल्यावर गर्भाधानाचा विधी करण्यासाठी तिचे वडील तिला तिच्या सासरी घेऊन गेले.
परी उपयोग नाहीं झाला । जामात षंढ होता भला ।
तेणें जनकजननीला । शिक झाला अनावर ॥१०॥
परंतु त्याचा काहीही उपयोग झाला नाही, कारण जावई पूर्णपणे नपुंसक निघाला; त्यामुळे तिच्या आई-वडिलांना असह्य दुःख झाले.
बायजेकडे पाहून । जननी करी रोदन ।
माझ्या बाईचें तारूण्य । वांझ पाहूं राहातें ॥११॥
बायजाकडे पाहून तिची आई रडू लागली आणि म्हणाली की माझ्या मुलीचे हे ऐन तारुण्य आता वांझ आणि निष्फळ ठरणार आहे.
भुली म्हणे शिवरामासी । बायजा न ठेवा ऐशी ।
दुसरा नवरा करून इसी । देणें आहे भाग पाहा ॥१२॥
भुलाबाई पती शिवरामाला म्हणाली की बायजाला असे न ठेवता, तिचा दुसरा विवाह करून देणे आता भाग आहे.
शिवराम म्हणे त्यावर । ऐसा नको सोडूं धीर ।
हा पुरुषत्वाचा प्रकार । खरा एकदम कळेना ॥१३॥
त्यावर शिवराम म्हणाला की असा धीर सोडू नकोस; कारण पुरुषत्वाचा हा प्रकार एकदम लगेच लक्षात येत नाही.
कांहीं दिवस वाट पाहूं । नको ऐसी अधीर होऊं ।
बायजासी येथेंच ठेवूं । तिच्या सासुरवाडीला ॥१४॥
अशी घाई न करता काही दिवस वाट पाहूया, बायजाला तूर्त तिच्या सासरीच राहू देऊया.
नपुसकत्व अधोपरी । आलें असेल त्याला जरी ।
तें औषधानें होईल दुरी । वाट पाही यास्तव ॥१५॥
जर त्याला काही तात्पुरता दोष निर्माण झाला असेल, तर तो औषधोपचाराने बरा होईल; म्हणून जरा धीर धर.
ऐसें उभयतां बोलून । बायजासी तेथें ठेवून ।
आले मुंडगांवाकारण । आपुल्या घरातें ॥१६॥
असा विचार करून दोघे पती-पत्नी बायजाला तिच्या सासरी ठेवून मुंडगावला आपल्या घरी परत आले.
बायजीचें वय पंधरासोळा । वर्ण काळासावळा ।
तारुण्यानें मुसमुसला । होता जिचा शरीरभाग ॥१७॥
बायजाचे वय अवघे पंधरा-सोळा वर्षांचे होते, वर्ण सावळा असून तिचे शरीर ऐन तारुण्याने बहरलेले होते.
डोळे नाक पाणीदार । बांधा उंच मनोहर ।
जिला पाहातां अंतर । कामुकाचें मोहित होई ॥१८॥
पाणीदार डोळे-नाक आणि उंच, सुंदर बांधा असलेली ती इतकी रूपवान होती की कोणत्याही कामुक पुरुषाचे मन मोहीत व्हावे.
तिच्या थोरल्या दिरासी । पाहूनियां बायजासी ।
इच्छा जाहली मानसीं । संभोग तिचा करावया ॥१९॥
बायजाच्या अशा लावण्याला पाहून तिच्या थोरल्या दिराच्या मनात तिच्याशी भोग घेण्याची वाईट इच्छा निर्माण झाली.
त्यानें प्रयत्न केले नाना । वळवावया तिच्या मना ।
म्हणूं लागला क्षणक्षणा । ऐसें बायजाकारणें ॥२०॥
तिचे मन वळवण्यासाठी त्याने अनेक प्रयत्न केले आणि तो वारंवार बायजाला अशा भूलथापा देऊ लागला.
हताश ऐशी मुळीं न होई । मीच तुला पतीचे ठायीं ।
आमरण करीन पाही । तुझें वेडे संगोपन ॥२१॥
अशी हताश होऊ नकोस, मीच तुझ्या पतीच्या जागी राहून मरेपर्यंत तुझे अत्यंत प्रेमाने संगोपन करीन.
झुरणें दे हें सोडून । आनंदित ठेवी मन ।
वेडे आजपासून । मीच नवरा समज तुला ॥२२॥
असे झुरणे सोडून दे आणि मन आनंदी ठेव; वेडे, आजपासून मलाच तुझा पती समज.
ऐसें त्यानें सांगावें । चाळे नाना करावें ।
कांहीं आमिष दावावें । चित्त तिचें भुलवाया ॥२३॥
चित्त भुलवण्यासाठी तो तिला नानाविध आमिषे दाखवू लागला आणि तिच्यासमोर विचित्र चाळे करू लागला.
परी उपयोग होईना । बायजीच्या न हें येई मना ।
ती म्हणे हे नारायणा ! । कां रे दैन्य मांडलेंस ? ॥२४॥
परंतु त्या सर्वांचा काहीही उपयोग झाला नाही, बायजाच्या मनात ते मुळीच भरले नाही; ती म्हणाली, हे नारायणा, तू हे काय संकट मांडलेस?
बाळपणापासून । ध्याइले मीं तुझे चरण ।
त्याचेंच कां हें मजलागून । फल दृष्टीं पडावें ? ॥२५॥
बालपणापासून मी केवळ तुझ्याच पवित्र चरणांचे ध्यान केले, मग त्याचे फळ म्हणून मला हा असा दिवस पाहावा लागावा काय?
जयाचा मीं हात धरिला । तो ना पुरुष कळून आला ।
दैवयोग समजून चुकला । संसार नशिबीं नाहीं मम ॥२६॥
ज्याचा मी हात धरला तो पुरुष नाही हे लक्षात आले, तेव्हा नशिबाचा खेळ समजून संसाराची आशा मी सोडून दिली.
बरें झालें तुझ्याठायीं । चित्त आतां रमेल पाही ।
कृपा करीरे शेषशायी । स्पर्श पुरुषाचा न होवो मला ॥२७॥
एक प्रकारे हे बरेच झाले, आता माझे चित्त केवळ तुझ्याच भक्तीत रमेल; हे शेषशायी, मला परपुरुषाचा स्पर्श कधीही होऊ नये अशी कृपा कर.
ज्येष्ठ दीर एके दिवसीं । येता झाला बायजापासीं ।
आपला हेतु कळविण्यासी । रात्रीचिया समयाला ॥२८॥
एके दिवशी रात्रीच्या वेळी तिचा तो मोठा दीर आपला कुहेतू पूर्ण करण्यासाठी तिच्याजवळ आला.
तों बायजानें इनकार । करून केलें उत्तर ।
कैसी लाज तिळभर । नाहीं उरलीं चित्तीं तुझ्या ॥२९॥
तेव्हा बायजाने स्पष्ट नकार देऊन त्याला फटकारले की, तुमच्या मनात थोडी तरी लाज कशी शिल्लक राहिली नाही?
तूं माझा ज्येष्ठ दीर । पित्यापरीस साचार ।
सोडा हा अविचार । स्वैर ऐसा होऊं नको ॥३०॥
तुम्ही माझे थोरले दीर असून वडिलांसमान आहात; असा अविचार आणि स्वैराचार सोडून सन्मार्गावर राहा.
ह्या तियेच्या भाषणा । तो ना आणी मुळीं मना ।
होतां कामाची वासना । नीति विलया जातसे ॥३१॥
तिचे हे उपदेशपर बोलणे त्याने अजिबात जुमानले नाही; कारण वासनांध झालेल्या माणसाची विवेकबुद्धी आणि नीती नष्ट होते.
अंगावरी टाकण्या हात । जों तो पाही इतक्यांत ।
तयाचा तो थोरला सुत । माडीवरून पडला हो ॥३२॥
तो तिच्या अंगावर हात टाकणार इतक्यात त्याचा मोठा मुलगा वरच्या माडीवरून अचानक खाली कोसळला.
खोक पडली डोक्यासी । बायजेनें धरिलें त्यासी ।
बसवून आपुल्या मांडीसी । औषध लावूं लागली हो ॥३३॥
मुलाच्या डोक्याला मोठी जखम झाली, तेव्हा बायजाने त्याला उचलून मांडीवर घेतले आणि ती औषध लावू लागली.
बायजा म्हणे ज्येष्ठ दीरा । या गोष्टीचा विचार करा ।
अभिलाष तो नाहीं बरा । परस्त्रियेचा केव्हांही ॥३४॥
बायजा थोरल्या दिराला म्हणाली की या प्रसंगावरून विचार करा, परस्त्रीची अशी वाईट अभिलाषा धरणे कधीही योग्य नाही.
मुलगा पडलेला पाहून । भय पावलें त्याचें मन ।
अनुताप त्यासी झाला पूर्ण । केलेलिया कर्माचा ॥३५॥
मुलाला खाली पडलेला पाहून दिराचे मन प्रचंड घाबरले आणि स्वतःच्या वाईट कृत्याचा त्याला मनापासून पश्चात्ताप झाला.
त्यानें नाद सोडिला । सदनीं निवांत राहिला ।
पुढें शिवराम घेऊन गेला । कन्येस आपुल्या मुंडगांवीं ॥३६॥
त्याने तिचा नाद कायमचा सोडून दिला आणि तो शांत राहिला; पुढे शिवराम आपल्या कन्येला परत मुंडगावला घेऊन आले.
भुलाई म्हणे पतीसी । चला जाऊं शेगावांसी ।
महाराजातें पुसायासी । पुढील भाकीत बायजेचें ॥३७॥
भुलाबाई आपल्या पतीला म्हणाली की शेगावला जाऊन महाराजांना बायजाच्या पुढील भविष्याविषयी विचारूया.
तें मानेलें शिवरामासी । आला घेऊन कन्येसी ।
महाराजांतें पुसायासी । आपुल्या त्या कांतेसह ॥३८॥
हे शिवरामाला पटले आणि तो आपल्या पत्नीसह कन्येला घेऊन महाराजांना विचारण्यासाठी शेगावला आला.
बायजा घातली पायांवर । केली विनंति जोडून कर ।
कृपा करा या मुलीवर । पुत्र पौत्र द्यावे हिला ॥३९॥
बायजाला समर्थांच्या चरणी ठेवून हात जोडून प्रार्थना केली की या मुलीवर कृपा करून हिला मुले-नातवंडे द्यावीत.
तें समर्थांनीं ऐकिलें । शिवरामासी हांसत वदले ।
अरे नशिबीं नाहीं लिहिलें । विधात्यानें पुत्र हिच्या ॥४०॥
ते ऐकून समर्थ हसतमुखाने शिवरामाला म्हणाले की विधात्याने हिच्या नशिबात मूलबाळ लिहिलेच नाही.
जेवढे पुरुष जगतांत । तेवढे असती हिचे तात ।
उगे न पडा फंदांत । लग्न हिचें करण्याच्या ॥४१॥
जगातील सर्व पुरुष हे हिच्यासाठी पित्यासमान आहेत; त्यामुळे हिचे दुसरे लग्न करण्याच्या भानगडीत तुम्ही पडू नका.
तें ऐकतां शिवरामाला । अनावर शोक झाला ।
घेऊन त्या बायजाला । परत आला मुंडगांवीं ॥४२॥
ते ऐकून शिवरामाला अनावर दुःख झाले आणि तो बायजाला घेऊन परत मुंडगावला आला.
परी त्या समर्थवचनांनी । बायजा आनंदली मनीं ।
निष्ठा गजाननाच्या चरणीं । जडली तेव्हांपासून ॥४३॥
परंतु समर्थांचे ते वचन ऐकून बायजाच्या मनाला मोठा आनंद झाला आणि तेव्हापासून तिची निष्ठा गजानन महाराजांच्या चरणी जडली.
समर्थांचा एक भक्त । पुंडलिक नामें मुंडगांवांत ।
त्याच्या संगें शेगांवांत । बायजा येऊं लागली ॥४४॥
मुंडगावचाच असलेला समर्थांचा भक्त पुंडलिक याच्यासोबत बायजाही शेगावला दर्शनासाठी जाऊ लागली.
पहिल्या प्रथम अडथळा । जननीजनकें नाहीं केला ।
शेगांवांस जाण्याला । पुंडलिकाचे बरोबर ॥४५॥
सुरुवातीला आई-वडिलांनी पुंडलिकाबरोबर शेगावला जाण्यास तिला कोणताही विरोध केला नाही.
त्यांना ऐसें वाटलें । साधुचरण इनें धरिले ।
तेच तिच्या करतील भले । निजकृपेनें कल्याणा ॥४६॥
संतांचे पाय धरल्यामुळे त्यांच्या कृपेनेच हिचे भले आणि कल्याण होईल, असा भाव त्यांच्या मनात होता.
पुरुषत्व देतील जामातासी । अशक्य ना कांहीं संतांसी ।
ऐसा विचार मानसीं । करून राहिले स्वस्थ ते ॥४७॥
संत अगाध असल्याने ते जावयालाही पुरुषत्व देतील असे वाटून ते काही काळ स्वस्थ बसून राहिले.
पुंडलिकाचे बरोबरी । बायजा जाऊं लागली खरी ।
तेणें पुकार जगभरी । ऐशा रीतिं जाहली ॥४८॥
बायजा पुंडलिकाच्या सोबत सतत वारी करू लागल्यामुळे गावात लोकांमध्ये उलटसुलट चर्चा सुरू झाली.
हें शेगांवच्या वारीचें । ढोंग आहे दोघांचें ।
तरुणपणीं मानवाचें । मन परमार्थी लागेना ॥४९॥
लोक म्हणू लागले की या दोघांचे शेगावच्या वारीचे केवळ एक निमित्त असून तारुण्यात माणसाचे मन परमार्थात लागत नाही.
बायजा आहे तरणीज्वान । पुंडलिकासीही तारुण्य ।
यांची वारी विषयभान । हीच आहे निःसंशय ॥५०॥
बायजा ऐन तारुण्यात आहे आणि पुंडलिकही तरुण आहे, त्यामुळे त्यांची ही वारी म्हणजे निव्वळ विषयाची आसक्ती आहे.
परस्परें प्रीति जडली । विषयसुखाची नवाळी ।
गण्या ही युक्ति केली । वाटते या उभयतांनीं ॥५१॥
एकमेकांवर प्रेम जडल्याने विषयसुखाचा उपभोग घेण्यासाठीच दोघांनी मिळून ही वारीची युक्ती काढलेली दिसते.
पुंडलिक जरी माळी असता । तरी हा संबंध योग्य होता ।
बायजाच्या धरण्या हाता । कां कीं तरुण दोघेही ॥५२॥
पुंडलिक जर माळी असता तर दोघांचे लग्न लावून देणे योग्य ठरले असते, कारण दोघेही वयाने तरुण आहेत.
पुंडलिक आहे मराठी । ही माळ्याच्या आली पोटीं ।
म्हणून यांची ताटातुटी । केलीच पाहिजे जातीस्तव ॥५३॥
पण पुंडलिक मराठा जातीचा आणि ही माळ्याची मुलगी असल्याने, जातीच्या नियमांनुसार यांना एकमेकांपासून दूर केले पाहिजे.
या दोघांचें अंतर । शुध्द होतें साचार ।
नव्हता कामाचा विकार । मनीं उत्पन्न जाहला ॥५४॥
परंतु त्या दोघांचे अंतःकरण अत्यंत शुद्ध आणि पवित्र होते; त्यांच्या मनात कामविकाराचा लवलेशही नव्हता.
भुलाई म्हणे बायजासी । तूं कां कारटे अहर्निशीं ।
पुंडालिकाच्या घरा जासी । हें कांहीं कळेना ॥५५॥
भुलाबाई बायजाला म्हणाली की तू रात्रंदिवस त्या पुंडलिकाच्या घरी का जातेस, हे मला काही कळत नाही.
ऐशा तरुण वयांत । तुम्हां कशाचा परमार्थ ? ।
कोल्हा न राही उपोषित । उंसाचिया फडामधीं ॥५६॥
अशा भर तारुण्यात तुम्हाला कसला आलाय परमार्थ? उसाच्या फडात शिरलेला कोल्हा कधी उपाशी राहतो का?
वा पाहून बाटुकाला । बैल नाहीं पुढें गेला ।
कारटे आमुच्या नांवाला । काळें उगें लावूं नको ॥५७॥
वाळवंटात हरभरा पाहून बैल पुढे गेल्याशिवाय राहत नाही, तशी तू आमच्या कुळाला उगीच काळीमा फासू नकोस.
भुलाई म्हणे नवर्‍यासी । हिला नका ठेवूं ऐसी ।
लावून द्यावे मोहतरासी । पाहा पोरगा माळ्याचा ॥५८॥
भुलाबाई नवऱ्याला म्हणाली की हिला घरात अशी बसवून न ठेवता, माळ्याचा एखादा चांगला मुलगा पाहून हिचा पाट लावून द्या.
ही पुंडलिकाच्या घरीं जाते । सदा त्यासी हितगुज करिते ।
एकमेकां पाहून भरतें । येत दोघां प्रेमाचें ॥५९॥
ही पुंडलिकाच्या घरी जाते आणि त्याच्याशी गुपिते बोलते; एकमेकांना पाहिले की दोघांच्या मनात प्रेमाचे उधाण येते.
जाऊं चला शेगांवास । घेऊन या कारटीस ।
सांगूं अवघे महाराजास । चाळे या बायजीचे ॥६०॥
या मुलीला सोबत घेऊन आपण शेगावला जाऊया आणि तिचे हे सर्व चाळे महाराजांना सांगूया.
संतासी अवघें कळतें । ते सन्न्तीचे चाहाते ।
पोटामाजीं कधीं न निघते । चंदनाच्या दुर्गंधी ॥६१॥
संतांना सर्व काही कळते आणि ते चांगल्या नीतीचे पाठीराखे असतात; चंदनाच्या पोटातून कधीही दुर्गंधी निघत नाही.
भुला-शिवराम-बायजाबाई । पुंडलीक भोकर्‍या आला तोही ।
चौघे येऊन लागले पाई । शेगांवीं श्रीसमर्थांच्या ॥६२॥
भुलाबाई, शिवराम, बायजा आणि पुंडलिक भोकरे हे चौघे मिळून शेगावला समर्थांच्या चरणी आले.
पुंडलिकासी पाहून । बोलूं लागले दयाघन ।
कीं बायजा तुझी बहीण । पूर्व जन्मींची पुंडलिका ॥६३॥
पुंडलिकाला पाहताच दयाळू महाराज म्हणाले, "पुंडलिका, ही बायजा तुझी पूर्वजन्माची सख्खी बहीण आहे."
लोक निंदा जरी करिती । तरी अंतर न द्यावें इजप्रती ।
दोघें मिळून करा भक्ति । सच्चिदानंद हरीची ॥६४॥
लोक कितीही निंदा करत असले तरी तू हिला अंतर देऊ नकोस; तुम्ही दोघांनी मिळून सच्चिदानंद हरीची भक्ती करा.
भुले आपुल्या पोरीस । लावूं नको भलता दोष ।
हीं बहीण-भाऊ आहेत । मुळींच पूर्वजन्मींचें ॥६५॥
हे भुलाई, आपल्या मुलीवर असा भलताच संशय घेऊ नकोस; हे दोघे जन्मांतराचे बहीण-भाऊ आहेत.
शिवाय या बायजीला । कोठेंहि न नवरा भला ।
ही न आली करायाला । संसार मुळीं जगामध्यें ॥६६॥
तसेच या बायजाच्या नशिबात कुठेही पतीचे सुख नाही; ती संसारात पडण्यासाठी या जगात जन्माला आलेलीच नाही.
ही राहील ब्रह्मचारी । अशीच गे जन्मवरी ।
जनाबाई पंढरपुरीं । अशाच रीतीं राहिली गे ॥६७॥
पंढरपूरची जनाबाई जशी आजीवन राहिली, तशीच हीसुद्धा आयुष्यभर पूर्ण ब्रह्मचारिणी म्हणूनच राहील.
तिनें नामदेव गुरु केला । ही शरण आली आम्हांला ।
माझ्या जनाबाईला । कोणी ना आतां छळावें ॥६८॥
जनाबाईने नामदेवांना गुरू केले, तर ही मला शरण आली आहे; त्यामुळे आता माझ्या या जनाबाईला कोणीही छळू नका.
ऐसें समर्थांचें भाषण । शिवरामानें ऐकून ।
गेला असे गहिंवरून । शब्द न कांही बोलवे ॥६९॥
समर्थांचे हे अलौकिक बोलणे ऐकून शिवरामाचे हृदय भरून आले आणि त्याला एकही शब्द बोलता येईना.
घेऊन आपुल्या मुलीला । शिवराम मुंडगांवासी आला ।
पुढें बायजाच्या वारीला । अडथळा कोणी केला नसे ॥७०॥
आपल्या मुलीला घेऊन शिवराम मुंडगावला परत आला आणि त्यानंतर बायजाच्या वारीला कोणीही विरोध केला नाही.
महाराज आपुल्या भक्ताप्रत । सदैव रक्षण करितात ।
ते कसे, ही थोडक्यांत । गोष्ट सांगतों ये ठाई ॥७१॥
समर्थ आपल्या निष्ठावंत भक्तांचे नेहमी कसे रक्षण करतात, याचीच एक कथा येथे थोडक्यात सांगतो.
भाऊ राजाराम कवर । एक डाँक्टर ।
पहा खामगांवावर । दवाखान्याचा अधिकारी ॥७२॥
राजाराम कवरांचा मुलगा भाऊ कवर हा डॉक्टर असून खामगाव येथील सरकारी दवाखान्याचा प्रमुख वैद्यकीय अधिकारी होता.
त्यास दुर्धर फोड झाला । आणविला मोठ्या डाँक्टराला ।
औषधपाणी करायाला । खामगांवामाझारीं ॥७३॥
त्याला पाठीवर एक अत्यंत भयंकर असा मोठा फोड झाला, म्हणून खामगावला मोठ्या डॉक्टरांना उपचारासाठी पाचारण करण्यात आले.
बुलढाणा अकोला उमरावती । येथून डाँक्टर आणिले असती ।
शस्त्रक्रिया करण्याप्रती । त्या भाऊच्या फोडाला ॥७४॥
त्या भाऊच्या फोडावर शस्त्रक्रिया करण्यासाठी बुलढाणा, अकोला आणि अमरावती येथून नामांकित डॉक्टर बोलावण्यात आले.
नाना औषधें पोटांत दिलीं । विविध पोटीसें बांधिलीं ।
शस्त्रक्रिया ही असे केली । त्या झालेल्या फोडाला ॥७५॥
त्यांनी पोटात अनेक प्रकारची औषधे दिली, निरनिराळी पोटीसे बांधली आणि त्या फोडावर शस्त्रक्रियाही केली.
कशाचा ना उपयोग झाला । फोड वाढुं लागला ।
वडील बंधूस धाक पडला । त्या भाऊच्या दुखण्याचा ॥७६॥
परंतु कोणत्याही उपायाचा उपयोग न होता तो फोड वाढतच गेला, त्यामुळे भाऊच्या मोठ्या भावाला अत्यंत भीती वाटू लागली.
भाऊ तळमळे शय्येवरी । व्याधि असह्य झाली खरी ।
शेवटीं त्यानें अंतरीं । विचार ऐसा केला हो ॥७७॥
भाऊ बिछान्यावर असह्य वेदनेने तळमळू लागला; शेवटी त्याने आपल्या अंतःकरणात एकच विचार केला.
आतां हाच उपाय । आठवावे सद्गुरुपाय ।
याविणें दुसरी सोय । कांहीं नसे राहिली ॥७८॥
आता केवळ सद्गुरूंच्या चरणांचे स्मरण करणे हाच एकमेव मार्ग उरला असून दुसरा कोणताही उपाय शिल्लक नाही.
पडल्या पडल्या जोडी हात । म्हणे धांव धांव हे सद्गुरुनाथ ।
या लेंकराचा वृथा अंत । किमपि आतां पाहूं नका ॥७९॥
बिछान्यावर पडल्या पडल्या त्याने हात जोडले आणि म्हटले, हे सद्गुरुनाथा, धावून या आणि या लेकराचा असा करूण अंत पाहू नका.
ऐशी श्रोते विनवणी । करूं लागला क्षणोक्षणीं ।
रात्र गेली उलटोनी । सुमारें समय एकाचा ॥८०॥
अशा प्रकारे तो मनापासून वारंवार प्रार्थना करू लागला; रात्र उलटून गेली आणि मध्यरात्रीचा सुमारे एक वाजला.
तमानें भरलें अंबर । रात्रीचा तो शब्द किर्र ।
कोल्हे-हुकेनें कांतार । दणाणून गेलें हो ॥८१॥
आकाशात दाट अंधार पसरला होता, सगळीकडे किर्र शांतता होती आणि लांडग्या-कोल्ह्यांच्या ओरडण्याने जंगल दणाणून गेले होते.
तो एक दमणी आली । तट्ट्यावरी लागलेली ।
गाडीस होती जुंपिली । जोडी खिलार्‍या बैलांची ॥८२॥
इतक्यात दवाखान्यासमोर एक दमणी आली, ज्या गाडीला दोन देखणे खिलारी बैल जुंपलेले होते.
कंठामाजीं घागरमाळा । वाजूं लागल्या खळखळा ।
मागें पुढें सोडिला । होतां पडदा दमणीस ॥८३॥
बैलांच्या गळ्यातील घुंगुरमाळा खळखळ वाजत होत्या आणि त्या दमणीला पुढे-मागे पडदे सोडलेले होते.
दवाखान्याच्या दारापाशीं । दमणी आली निश्चयेंसी ।
डाँक्टर पाहात होता तिसी । पडून आपल्या शय्येवर ॥८४॥
ती गाडी थेट दवाखान्याच्या दरवाजासमोर येऊन थांबली आणि बिछान्यावर पडून डॉक्टर तिच्याकडे पाहत होता.
तों एक उतरला । ब्राह्मण दमणीला खालीं भला ।
दार ठोठावूं लागला । डाँक्टराच्या बंगल्याचें ॥८५॥
त्या गाडीतून एक ब्राह्मण खाली उतरला आणि त्याने डॉक्टरांच्या बंगल्याचे दार ठोठावण्यास सुरुवात केली.
डाँक्टराच्या बंधूंनीं । दार उघडलें ते क्षणीं ।
प्रश्न केला कोठूनी । आपण आलांत ये ठायां ? ॥८६॥
डॉक्टरांच्या भावाने तातडीने दार उघडले आणि विचारले की आपण एवढ्या रात्री कुठून आला आहात?
ब्राह्मण बोले त्याकारण । माझें गजा नामाभिधान ।
तीर्थअंगारा घेऊन । शेगांवाहून आलों मी ॥८७॥
तो ब्राह्मण म्हणाला की माझे नाव गजा असून, मी शेगावहून समर्थांचे तीर्थ आणि अंगारा घेऊन आलो आहे.
डाँक्टर भाऊ कवराला । जो का आहे फोड झाला ।
हा अंगारा पाठविला । लावण्या त्या फोडासी ॥८८॥
डॉक्टर भाऊ कवरांना जो फोड झाला आहे, त्यावर लावण्यासाठी हा पवित्र अंगारा पाठवला आहे.
प्यावयासी दिलें तीर्थ । हें घ्या आपुल्या हातांत ।
मी जातों आतां परत । वेळ न मशी राहावया ॥८९॥
तसेच पोटात पिण्यासाठी हे तीर्थ दिले आहे ते हातात घ्या; मला थांबायला वेळ नसल्याने मी आता लगेच परत जातो.
तीर्थअंगारा देऊन । निघून गेला ब्राह्मण ।
त्या शोधाया कारण । भाऊनें शिपाई पाठविला ॥९०॥
तीर्थ आणि अंगारा देऊन तो ब्राह्मण तत्काळ निघून गेला; त्याला शोधण्यासाठी भाऊने लगेच शिपाई पाठवला.
परी न पत्ता लागला । गाडी न दिसली कवणाला ।
भाऊ मनीं घोटाळला । कशाचा ना तर्क चाले ॥९१॥
परंतु त्याचा कुठेही पत्ता लागला नाही आणि गाडीही कोणाला दिसली नाही; त्यामुळे भाऊ संभ्रमात पडला आणि त्याला काहीच कळेना.
फोडास लावितां अंगारा । तो तात्काळ फुटला खरा ।
येऊं लागला भराभरा । पूं त्या श्रोते फोडांतून ॥९२॥
त्या फोडाला तो अंगारा लावताच तो लगेच फुटला आणि त्यातून भराभरा पू वाहू लागला.
एक घटका गेल्यावर । पूं गेला निघून पार ।
पाहा किती आहे जोर । समर्थाच्या अंगार्‍याचा ? ॥९३॥
एका घटकेच्या आत सर्व पू पूर्णपणे बाहेर पडून गेला; समर्थांच्या त्या अंगाऱ्याचा प्रभाव किती प्रचंड होता पाहा.
भाऊस निद्रा लागली । व्याधीं पुढें बरी झाली ।
हळूहळू शक्ति आली । भाऊ झाला पूर्ववत् ॥९४॥
भाऊला शांत झोप लागली, व्याधी बरी झाली आणि हळूहळू शक्ती येऊन भाऊ पूर्ववत ठणठणीत झाला.
दर्शना गेला शेगांवास । तों समर्थ वदले ऐसें त्यास ।
माझ्या गाडीबैलास । नुसता न चारा दिलास तूं ५॥
तो दर्शनासाठी शेगावला गेला असता समर्थ त्याला म्हणाले, "माझ्या गाडीच्या बैलांना तू साधा चाराही घातला नाहीस."
हें सांकेतिक भाषण । कळलें भाऊलागून ।
हृदय आलें उचंबळून । त्या भाऊ कवराचें ॥९६॥
हे गूढ सांकेतिक बोलणे ऐकून भाऊ कवराचे हृदय प्रेमाने आणि कृतज्ञतेने उचंबळून आले.
त्या रात्रीचा ब्राह्मण । खचित माझा गजानन ।
लेंकरासाठीं धांवून । खामगांवास आला हो ॥९७॥
त्या रात्री आलेला तो ब्राह्मण म्हणजे साक्षात माझे गजानन महाराजच होते, जे आपल्या लेकरासाठी धावून खामगावला आले होते.
कवरें केलें अन्नदान । त्या व्याधीच्या निमित्त जाण ।
अंतर्ज्ञानी असती पूर्ण । श्रीगजानन अवलिया ॥९८॥
कवराने त्या आजारातून मुक्त झाल्यावर मोठे अन्नदान केले; कारण गजानन महाराज हे पूर्ण अंतर्ज्ञानी सिद्धपुरुष होते.
असो एकदां समर्थस्वारी । निघती झाली पंढरपुरीं ।
त्या श्रीचंद्रभागेतीरीं । विठ्ठलासी भेटावया ॥९९॥
असो, एकदा समर्थ चंद्रभागेच्या तीरावर विठ्ठलाची भेट घेण्यासाठी पंढरपूरच्या दिशेने निघाले.
होती मंडळी बरोबर । दिवस वारीचा साचार ।
स्पेशल गाड्या वरचेवर । जाऊं लागल्या पंढरीला ॥१००॥
सोबत मोठा भक्तपरिवार होता, आषाढी वारीचे दिवस असल्याने पंढरपूरसाठी सतत विशेष गाड्या धावत होत्या.
जगू आबा पाटील हरी । बापुना व मंडाळी दुसरी ।
सोडूनिया शेगांव नगरी । नागझरीला आले हो ॥१॥
जगू आबा, हरी पाटील, बापुना आणि इतर सर्व मंडळी शेगाव सोडून नागझरी या गावी आली.
त्या गांवीं माळावर । आहे एक भुयार ।
येथें गोमाजी नामें साधुवर । समाधिस्त झालासे ॥२॥
त्या गावातील माळावर एक भुयार असून, तिथे गोमाजी नावाचे थोर संत समाधिस्त झालेले आहेत.
झरे जिवंत पाण्याचे । आसपास त्या माळाचे ।
आहेत म्हणून गांवाचें । नांव पडलें नागझरी ॥३॥
त्या माळाच्या आसपास पाण्याचे जिवंत झरे वाहत असल्याने त्या गावाला 'नागझरी' हे नाव पडले.
हा गोमाजी बोवा साचा । गुरु महादाजी पाटलाचा ।
प्रथम आशीर्वाद झाला साचा । शेगांवींच्या पाटीलवंशा ॥४॥
हे गोमाजी महाराज महादाजी पाटलांचे गुरू असून, शेगावच्या पाटील घराण्याला त्यांचाच पहिला आशीर्वाद लाभला होता.
म्हणून पाटील शेगांवचे । गोमाजीला वंदून साचे ।
रस्त्यास लागती पंढरीचे । ऐसा त्यांचा परिपाठ ॥५॥
म्हणून शेगावचे पाटील गोमाजींच्या समाधीचे दर्शन घेऊनच पंढरीच्या मार्गाला लागत, असा त्यांचा पूर्वापार नियम होता.
या परिपाठे म्हणून । नागझरीसी येऊन ।
अग्निरथांत बैसून । निघते झाले पंढरीला ॥६॥
त्या परंपरेनुसार नागझरीला येऊन ते आगगाडीत बसले आणि पंढरपूरकडे रवाना झाले.
हरीपाटला बरोबरी । समर्थाची होती स्वारी ।
बापुना आणि दुसरीं । माणसें पांचपन्नास ॥७॥
हरी पाटलांसोबत साक्षात गजानन महाराज, बापुना आणि इतर पन्नास-साठ भाविक होते.
आषाढ शुध्द नवमीचा । तो दिवस होता साचा ।
समुदाय वारकर्‍यांचा । येऊं लागला पंढरीसी ॥८॥
तो आषाढ शुद्ध नवमीचा दिवस होता आणि सर्व बाजूंनी वारकऱ्यांचे प्रचंड थवे पंढरपूरला येऊ लागले होते.
मेघ दाटले अंबरीं । क्वचित् कोठें भूमीवरी ।
पर्जन्याची वृष्टी खरी । होऊं लागली श्रोते हो ! ॥९॥
आकाशात ढग दाटून आले होते आणि क्वचित जमिनीवर पावसाच्या सरी कोसळू लागल्या होत्या.
तें भुवैकुंठ पंढरपुर । गजबजून गेलें फार ।
भरतीं येतां सागर । जेवीं जाय उचंबळोनी ॥११०॥
समुद्राला भरती आल्यावर जसा फेसाळतो, तशी ती भूवैकुंठ पंढरी भक्तांच्या गर्दीने गजबजून गेली होती.
प्रदक्षणेच्या रस्त्यावरी । टाळांची ती गर्दी खरी ।
' जय जय रामकृष्ण हरी ' । भक्त म्हणती उच्च स्वरें ॥११॥
प्रदक्षिणेच्या रस्त्यावर टाळ-मृदंगांचा गजर सुरू होता आणि सर्व भाविक मोठ्या आवाजात 'जय जय रामकृष्ण हरी' असा नामघोष करत होते.
शब्द कवणाचा कवणाला । न ये ऐकावयाला ।
ऐसा आनंदी आनंद चालला । तो वानूं कोठवर ॥१२॥
एवढ्या अथांग गर्दीत कोणाचा आवाज कोणाला ऐकू येत नव्हता; अशा त्या असीम आनंदाचे वर्णन किती म्हणून करावे.
नाथ निवृत्ति ज्ञानेश्वर । सांवता गोरा कुंभार ।
श्रीतुकोबा देहूकर । सोपान मुक्ता जनार्दन ॥१३॥
संत एकनाथ, निवृत्तिनाथ, ज्ञानेश्वर, सावता माळी, गोरा कुंभार, देहूचे संत तुकाराम, सोपानदेव, मुक्ताबाई आणि जनार्दन स्वामी,
या संतांच्या पालख्या । पंढरीस आल्या देखा ।
भक्तांनीं उधळिला बुक्का । आदर करायाकारणें ॥१४॥
या सर्व संतांच्या पालख्या पंढरीत आल्या आणि भाविकांनी आदराने आकाशात गुलालाची आणि बुक्क्याची प्रचंड उधळण केली.
त्यायोगें आकाशांत । बुक्क्याचें जणूं झालें छत ।
सुवास उठला घमघमीत । गर्दी तुळशीफुलांची ॥१५॥
त्यामुळे आकाशात जणू काळ्या बुक्क्याचे छत निर्माण झाले आणि तुळशीच्या माळांचा सुगंध सर्वत्र दरवळू लागला.
श्रोते त्या समयाला । सम आले पंढरीला ।
उतरले जाऊन वाड्याला । त्या कुकाजी पाटलाच्या ॥१६॥
श्रोतेहो, त्याच सुमारास समर्थ पंढरपूरला पोहोचले आणि कुकाजी पाटलांच्या वाड्यात मुक्कामासाठी उतरले.
हा प्रदक्षणेच्या वाटेवरी । वाडा चौफाळ्याशेजारीं ।
दर्शनाला भीड खरी । झाली असे राउळांत ॥१७॥
हा वाडा प्रदक्षिणेच्या रस्त्यावर चौफाळ्याशेजारीच होता; त्या दिवशी विठ्ठलाच्या मंदिरात दर्शनासाठी अतोनात गर्दी झाली होती.
लिस हाताहातावरी । उभे राहिले रस्त्यांतरीं ।
पथें चालले वारकरी । भजन करीत हरीचें ॥१८॥
रस्त्यारस्त्यांवर पोलीस बंदोबस्तासाठी उभे होते आणि वारकरी मात्र हरीचे भजन करत रांगेने पुढे जात होते.
एकादशीस साचार । हरी पाटलाबरोबर ।
बापुनाविना इतर । गेले दर्शना हरीच्या ॥१९॥
एकादशीच्या दिवशी बापुनाशिवाय हरी पाटलांसह बाकी सर्व मंडळी विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी मंदिरात गेली.
बापुना मागें राहिला । तो होता स्नानासी गेला ।
म्हणून त्यासी वेळ झाला । मंडळी गेली निघून ॥१२०॥
बापुना मात्र नदीवर स्नानासाठी गेला असल्याने त्याला उशीर झाला आणि मंडळी त्याला न घेताच पुढे निघून गेली.
स्नान करून आला घरीं । तों समजलें ऐशापरी ।
दर्शनासी गेली सारी । आतांच मंडळीं विठ्ठलाच्या ॥२१॥
स्नान करून वाड्यात आल्यावर त्याला समजले की सर्व मंडळी आताच विठ्ठल दर्शनासाठी गेली आहेत.
मग तोही निघाला पळत पळत । दर्शनाचा धरून हेत ।
राउळाच्या भोंवतीं अमित । गर्दी झाली लोकांची ॥२२॥
तेव्हा दर्शनाची तीव्र ओढ धरून तोही मंदिराकडे धावत सुटला; परंतु मंदिराभोवती लोकांची प्रचंड गर्दी उसळली होती.
मुंगीस वाट मिळेना । तेथें हा बापुना ।
केवीं जाईल दर्शना । शिवाय गरिबी पदरांत ॥२३॥
जिथे मुंगीलाही वाट मिळत नव्हती, तिथे अंगात गरिबी असलेला हा बापुना दर्शनाला कसा आत जाणार?
बापुना म्हणे मानसीं । हे विठ्ठला हृषीकेशी ।
कां रे निष्ठुर झालासी ? । मजला देई दर्शन ॥२४॥
बापुना मनात म्हणाला, "हे विठ्ठला, हे हृषीकेशी, तू इतका निष्ठुर का झालास? मला तुझे दर्शन दे."
तूं सांवत्या माळ्याकारण । अरणीं गेलास धांवून ।
तेवीं येई राउळांतून । मज भेटाया पांडुरंगा ॥२५॥
सावता माळ्यासाठी तू अरण या गावी धावत गेलास, तसाच या मंदिरातून मला भेटण्यासाठी बाहेर ये.
' अरण ' होते आठ कोस । तैसें नव्हें येथें खास ।
मी मंदिराच्या सान्निध्यास । उभा आहे वाटेवरी ॥२६॥
अरण गाव तर पंढरपूरहून आठ कोसांवर होते, मी तर तुझ्या मंदिराच्या अगदी जवळ रस्त्यावरच उभा आहे.
तुला लोक म्हणतात । तूं अनाथांचा असशी नाथ ।
मग कां रे देवा मजप्रत । उपेक्षिलें या वेळीं ? ॥२७॥
लोक तुला अनाथांचा नाथ म्हणतात, मग देवा, या वेळी तू अशी माझी उपेक्षा का केलीस?
ऐसा बहुत धांवा केला । शेवटीं बापुना हताश झाला ।
परत बिर्‍हाडासी आला । अस्तमानाचे समयास ॥२८॥
असा मनातून बराच धावा केल्यावर बापुना शेवटी निराश झाला आणि संध्याकाळच्या वेळी परत बिऱ्हाडी आला.
मुख झालें होतें म्लान । अवघ्या दिवसांचें उपोषण ।
बापुनाचें अवघें मन । विठ्ठलाकडे लागलें ॥२९॥
दिवसभराच्या उपवासामुळे त्याचा चेहरा सुकला होता आणि त्याचे संपूर्ण लक्ष केवळ विठ्ठलाच्या दर्शनाकडेच लागले होते.
शरीर मात्र होतें घरीं । मन मंदिराच्या सभोंवरी ।
फिरत होतें भिरीभिरी । याचें नांव ध्यास हो ॥१३०॥
शरीर जरी खोलीत बसलेले असले, तरी त्याचे मन मंदिराभोवती विठ्ठलाच्या ध्यासात भिरभिरत होते; यालाच खरा ध्यास म्हणतात.
बापुनासी पाहून । हंसूं लागले अवघेजण ।
हा बेटा अभागी पूर्ण । कळून आला आपणां ॥३१॥
बापुनाला रिकाम्या हाती परत आलेले पाहून सर्वजण त्याची थट्टा करू लागले की हा माणूस पूर्णपणे अभागी निघाला.
शेगांवाहून दर्शना । पंढरीसी आला जाणा ।
येथें येऊन खेळ नाना । फिरला पाहात गांवामध्यें ॥३२॥
शेगावहून पंढरीला केवळ दर्शनासाठी आला आणि इथे येऊन गावात निरनिराळे खेळ पाहत भटकत राहिला.
याची दांभिक अवघी भक्ति । यास कशाचा श्रीपती ? ।
ऐन वेळेला राहती । गैरहजर दुर्दैवी ! ॥३३॥
याची सर्व भक्ती निव्वळ दांभिक आहे, याला कसला देव भेटणार? ऐन वेळी हे दुर्दैवी लोक गैरहजर राहतात.
कोणी म्हणाले बापुनाला । वेदान्त आहे अवघा आला ।
तो कशाशीं दर्शनाला । जाईल सांगा राउळांत ॥३४॥
काहीजण म्हणाले की बापुनाला आता सर्व वेदान्त कळू लागला आहे, त्यामुळे तो मंदिरात दर्शनाला कशाला जाईल?
त्याचा भगवंत हृदयांत । आहे सर्वदा खेळत ।
वेदान्त्याचें ऐसें मत । दगडामाजीं काय आहे ? ॥३५॥
त्याचा परमेश्वर नेहमी त्याच्या हृदयातच खेळत असतो; वेदान्त्यांच्या मते दगडी मूर्तीत काय ठेवले आहे?
आपण वेडे म्हणून । घ्याया गेलों दर्शन ।
बापुनाचा नारायण । वाटेल तेथें उभा असे ॥३६॥
आपण मूर्ख होतो म्हणून मंदिरात रांगेत दर्शन घ्यायला गेलो; बापुनाचा विठ्ठल तर त्याला हव्या त्या ठिकाणी उभा राहतो.
मग दुसरा म्हणाला । मग हा येथें कशास आला ? ।
कां शेगांवीं तयाला । भेटला नसता ईश्वर ? ॥३७॥
त्यावर दुसरा म्हणाला, मग हा इथे कशाला आला? याला शेगावातच देव भेटला नसता का?
अहो हे वेदान्ती । लोकां ज्ञान सांगती ।
शब्द चावटी हमेश करिती । अनुभवाचा लेश नसे ॥३८॥
अहो, हे कोरडे वेदान्ती जगाला केवळ पोकळ ज्ञान सांगतात, नेहमी शब्दांची चावटी करतात; पण यांच्यापाशी अनुभवाचा लवलेशही नसतो.
सगुणोपासना झाल्या पूर्ण । मग होणार आहे ज्ञान ।
न आल्यासी लहानपण । तरुणपणा येतो कसा ? ॥३९॥
सगुण रूपाची भक्ती पूर्ण झाल्याशिवाय आत्मज्ञान होत नसते; बालपण अनुभवल्याशिवाय एकदम तारुण्य कसे येणार?
ऐसा उपहास तयाचा । प्रत्येकानीं केला साचा ।
अवघ्यांपुढें एकट्याचा । टिकाव लागावा कुठूनी ? ॥१४०॥
अशा प्रकारे प्रत्येकाने त्याची यथेच्छ थट्टा केली; त्या सर्वांसमोर एकट्या बापुनाचा निभाव कसा लागणार?
तो बापुना बसला उपोषित । दातांसी लावूनी दांत ।
ते होते अवघे पहात । स्वामी निजल्या जागाहून ॥४१॥
दात ओठ खाऊन बापुना उपाशीपोटी एका कोपऱ्यात बसून राहिला; आणि अंथरुणावर पहुडलेले समर्थ हे सर्व शांतपणे पाहत होते.
गरीबाचें सांकडें । साधूलाच एक पडे ।
सत्संगती ज्याला घडे । तेच खरे भाग्यवान ॥४२॥
गरीब भक्ताचे संकट केवळ संतांनाच कळते; ज्यांना संतांचा सहवास लाभतो तेच खरे भाग्यवान होत.
समर्थ म्हणती बापुना । दुःख नको करूंस मना ।
ये तुला रुक्मिणीरमणा । भेटवितों ये काळीं ॥४३॥
समर्थ बापुनाला म्हणाले, "बापुना, मनात दुःख करू नकोस; चल, मी तुला याच क्षणी प्रत्यक्ष विठ्ठलाची भेट घडवतो."
तों महाराज उभे राहिलें । कटीं हात ठेविलें ।
पाय खालीं जुळविलें । समचरण दावावया ॥४४॥
असे बोलून महाराज उठून उभे राहिले, त्यांनी कमरेवर हात ठेवले आणि समचरण दाखवण्यासाठी दोन्ही पाय जुळवून उभे राहिले.
तुळशीफुलांच्या माळा कंठीं । मूर्ति सांवळी गोमटी ।
बापुनाच्या पडली दृष्टी । शीर ठेविलें पायांवर ॥४५॥
गळ्यात तुळशीच्या माळा असलेली ती सावळी सुंदर मूर्ती बापुनाच्या दृष्टीस पडली आणि त्याने तात्काळ त्यांच्या चरणांवर डोके ठेवले.
पुन्हां जो पाहे वरीं । समर्थ दिसले पहिल्यापरी ।
तेणें बापुनाच्या अंतरीं । अति आनंद जाहला ॥४६॥
त्याने पुन्हा वर पाहिले तो समर्थ पूर्ववत आपल्या रूपात दिसले, ज्याने बापुनाच्या अंतःकरणात अतीव आनंद भरून आला.
धोतर, पागोटें आणि शेला । जो घरीं दृष्टि पडिला ।
तोच त्यानें पाहिला । दर्शना जातां राउळांत ॥४७॥
जो पितांबर, पागोटे आणि शेला त्याने वाड्यात पाहिला होता, तोच त्याने नंतर मंदिरात देवाच्या अंगावर पाहिला.
इतर म्हणाले महाराजांस । तसेंच दर्शन आम्हांस ।
होऊं द्या आम्हां आहे आस । पुनरपि श्रीच्या दर्शनाची ॥४८॥
तेव्हा इतर भाविक महाराजांना म्हणाले की तसे दर्शन आम्हालाही घडू द्या, आम्हालाही विठ्ठलदर्शनाची आस लागली आहे.
ऐसें ऐकतां भाषण । बोलते झाले गजानन ।
बापुनासारिखें आधीं मन । तुम्ही करा रे आपुलें ॥४९॥
त्यांचे ते बोलणे ऐकून गजानन महाराज म्हणाले की आधी तुमचे मन बापुनासारखे शुद्ध आणि निष्पाप करा.
तें तसें झाल्यावरी । दर्शन घडवीन निर्धारीं ।
ही दर्शन वस्तु खरी । काय मिळे बाजारांत ? ॥१५०॥
मन तसे निर्मळ झाल्यावर मी तुम्हाला निश्चित दर्शन घडवीन; ही ईश्वरी दर्शनाची वस्तू बाजारात विकत मिळते काय?
म्हणून ती आणून । देऊं तुम्हांकारण ।
निष्पाप करा आधीं मन । तरीच पुढचें घडेल हें ॥५१॥
ती बाजारातून विकत आणून तुम्हाला देण्यासारखी नसून, आधी स्वतःचे मन निष्पाप करा तरच ही अनुभूती येईल.
पहा समर्थांनीं बापुनाला । विठ्ठल साक्षात् दाखविला ।
कुकाजीच्या वाड्याला । संतत्व हा खेळ नसे ॥५२॥
पाहा, समर्थांनी कुकाजींच्या वाड्यातच बापुनाला साक्षात विठ्ठलाचे दर्शन घडवले; संतांचे सामर्थ्य हा काही पोरखेळ नाही.
संत आणि भगवन्त । एकरूप साक्षात ।
गुळाच्या त्या गोडीप्रत । कैसें करावें निराळें ? ॥५३॥
संत आणि भगवंत हे साक्षात एकरूपच असतात; गुळातून त्याचा गोडवा वेगळा कसा बरे करता येईल?
काला घेऊन अखेरी । मंडळी फिरली माघारी ।
बापुनाच्या अंतरीं । दर्शन तें ठसावलें ॥५४॥
गोपाळकाल्याचा प्रसाद घेऊन सर्व मंडळी परत निघाली; बापुनाच्या हृदयात मात्र ते विठ्ठलरूपाचे दर्शन कायमचे ठसले.
याच पुण्यें करून । पुत्र झाला त्याकारण ।
रसिक चतुर विद्वान । संतसेवा न जाई वृथा ॥५५॥
त्याच संतांच्या आशीर्वादाने बापुनाला पुढे एक रसिक, चतुर आणि विद्वान असा सुपुत्र प्राप्त झाला; संतांची सेवा कधीही वाया जात नाही.
पंढरीच्या प्रसादानें । पुत्र झाला त्याकारणें ।
म्हणूनच नांव त्यानें । ठेविलें नामदेव बालकासी ॥५६॥
पंढरपूरच्या त्या दिव्य प्रसादाने पुत्र झाला म्हणूनच बापुनाने त्या बालकाचे नाव 'नामदेव' असे ठेवले.
कवठे बहादूर गांवाचा । एक माळकरी होता साचा ।
तो वर्‍हाडप्रांतीचा । म्हणून उतरला वाड्यांत ॥५७॥
कवठे बहादूर गावचा एक वारकरी, वऱ्हाड प्रांतातील असल्याने, याच कुकाजींच्या वाड्यात उतरला होता.
तेथें आषाढी द्वादशीसी । मरी आली मुक्कामासी ।
त्या पंढरपुरक्षेत्रासी । मग काय विचारितां ? ॥५८॥
आषाढी द्वादशीच्या दिवशी पंढरपूर क्षेत्रात अचानक कॉलरा म्हणजेच पटकीची भयंकर साथ पसरली.
प्रेतामागें चाले प्रेत । पोलिस शिरती घरांत ।
यात्रा काढून देण्याप्रत । डाँक्टराच्या हुकुमानें ॥५९॥
एका प्रेतामागून दुसरे प्रेत जाऊ लागले आणि डॉक्टरच्या आदेशावरून पोलीस घराघरांत शिरून यात्रा रिकामी करू लागले.
वारकर्‍याला ओढिती । गाडीमाजीं बसविती ।
चंद्रभागेच्या पार करिती । कुर्डुवाडी रस्त्याला ॥१६०॥
पोलीस वारकऱ्यांना ओढून गाड्यांमध्ये बसवत होते आणि चंद्रभागा ओलांडून कुर्डूवाडीच्या रस्त्याला लावून देत होते.
हा कवठे बहादूरचा वारकरी । झाला मरीनें आजारी ।
ढाळ होती वरच्यावरी । उलटी मुळींच थांबेना ॥६१॥
हा कवठे बहादूरचा वारकरी पटकीच्या आजाराने अत्यंत खंगला; त्याला सतत जुलाब सुरू झाले आणि उलट्या काही थांबेनात.
गोळे हातांपायांसी । येऊं लागले बहुवशी ।
कोण न जाई त्याजपाशीं । शुश्रुषा त्या करावया ॥६२॥
त्याच्या हातपायांना तीव्र गोळे येऊ लागले, अशा वेळी संसर्गाच्या भीतीने कोणीही त्याची सेवा करण्यासाठी पुढे जाईना.
पोलिसभयानें हें वृत्त । कळविलें ना कोणाप्रत ।
शेगांवीचे समस्त । लोक जाया निघाले ॥६३॥
पोलिसांच्या भीतीने हे कोणालाही न सांगता, शेगावचे सर्व भाविक तातडीने निघण्याच्या तयारीत लागले.
वाडा घटकेंत मोकळा झाला । हा वारकरी मात्र होता पडला ।
कठीण काळच्या समयाला । कोणी न येती उपयोगी ! ॥६४॥
वाड्यातील सर्व लोक निघून गेले आणि हा एकटा वारकरी तिथे पडून राहिला; कठीण प्रसंगी संसारात कोणीही उपयोगी पडत नाही.
लोक सुखाचे सोबती । संकटकालीं अव्हेरिती ।
तेथें एक रक्षण करती । संत अथवा देव हो ॥६५॥
लोक केवळ सुखाचे सोबती असतात आणि संकटाच्या वेळी पाठ फिरवतात; अशा वेळी केवळ संत किंवा प्रत्यक्ष देवच रक्षण करतो.
तो पाहून प्रकार । श्रीगजानन साधुवर ।
म्हणाले हा ओसरीवर । निजला यास घेऊन चला ॥६६॥
हा सर्व प्रकार पाहून संतश्रेष्ठ गजानन महाराज म्हणाले की हा ओसरीवर पडून असलेला आपला माणूस सोबत घेऊन चला.
लोक म्हणती गुरुराया ! । हा बहुतेक मेला सदया ।
याच्या नादीं लागतां वायां । संकट येईल आपणांतें ॥६७॥
लोक म्हणाले, "हे दयाळू गुरुराया, हा तर बहुतेक मेलाच आहे; याच्या नादी लागलो तर आपल्यावर मोठे संकट ओढवेल."
पन्नास माणूस बरोबर । आपल्या येधवां साचार ।
मरीचा तो झाला जोर । सांप्रत या पंढरीसी ॥६८॥
आपल्यासोबत सध्या पन्नास माणसे आहेत आणि पंढरपुरात कॉलऱ्याचा भयंकर फैलाव झाला आहे.
अशा स्थितींत ये ठाई । थांबणें हें कांहीं बरें नाहीं ।
चला जाऊं लवलाही । चंद्रभागेच्या पलीकडे ॥६९॥
अशा बिकट परिस्थितीत इथे थांबणे मुळीच योग्य नसून, आपण सर्वांनी तातडीने चंद्रभागेच्या पलीकडे निघून जावे.
तों महाराज म्हणती अवघ्यांला । तुम्ही कैसें खुळावला ? ।
आपल्या देशबंधूला । सोडितां हें बरें नव्हे ! ॥१७०॥
तेव्हा महाराज सर्वांना म्हणाले, "तुम्ही असे वेड्यासारखे का वागता? आपल्या देशबांधवाला अशा संकटात सोडून जाणे योग्य नाही."
ऐसें वाटून जवल गेले । वारकर्‍याला करा धरलें ।
त्यासी उठून बसविलें । आणि केलें मधुरोत्तर ॥७१॥
असे बोलून महाराज त्याच्याजवळ गेले, वारकऱ्याचा हात धरून त्याला उठवून बसवले आणि प्रेमाने म्हणाले.
चाल बापा ऊठ आतां । जाऊं आपल्या वर्‍हाडप्रांता ।
वारकरी म्हणे गुरुनाथा ! । आतां वर्‍हाड कशाचें हो ? ॥७२॥
बाळा उठ, आता आपण आपल्या वऱ्हाड प्रांतात परत जाऊया; तेव्हा तो वारकरी म्हणाला, "गुरुनाथा, आता कसला वऱ्हाड प्रांत?"
समीप आला माझा अंत । जवळ नाहीं कोणी आप्त ।
तई म्हणाले सद्गुरुनाथ । वेड्या ! ऐसा भिऊं नको ॥७३॥
माझा शेवट अगदी जवळ आला असून माझ्या जवळ कोणीही नातेवाईक नाही; तेव्हा सद्गुरू म्हणाले, "वेड्या, असा घाबरू नकोस."
तुझें टळलें गंडांतर । ऐसें वदोन ठेविला कर ।
त्या वारकर्‍याच्या शिरावर । ढाळ उलटी बंद झाली ॥७४॥
तुझे हे मृत्यूचे संकट टळले आहे, असे म्हणून महाराजांनी त्याच्या मस्तकावर हात ठेवताच त्याचे जुलाब आणि उलट्या लगेच थांबल्या.
वाटूं लागली थोडी शक्ति । उभा राहिला त्वरित गती ।
संतानें ज्या धरिलें हातीं । त्यातें निजमनें यम नेई कसा ? ॥७५॥
त्याच्या अंगात नवी शक्ती संचारली आणि तो चटकन उभा राहिला; संतांनी ज्याचा हात धरला त्याला यम तरी स्वतःच्या इच्छेने कसा नेणार?
घटकेंत झाला पहिल्यापरी । मंडळीच्या बरोबरी ।
चंद्रभागेच्या पैलतीरीं । आला समर्थासमवेत ॥७६॥
एका क्षणात तो पूर्ववत ठणठणीत झाला आणि मंडळींसोबत चंद्रभागा ओलांडून समर्थांच्या समवेत सुखरूप आला.
आनंद झाला फार त्यासी । वंदी समर्थचरणांसी ।
म्हणे दयाळा काढिलें मशी । दाढेंतून काळाच्या ॥७७॥
त्याला पराकोटीचा आनंद झाला आणि त्याने समर्थांच्या चरणी मस्तक ठेवून म्हटले की, दयाळा, आपण मला साक्षात काळाच्या दाढेतून बाहेर काढले.
ऐसा घडतां चमत्कार । भक्त करिती जयजयकार ।
आले कुर्डुवाडीवर । निर्धास्तपणें सर्वही ॥७८॥
हा अलौकिक चमत्कार पाहून भाविकांनी जयजयकार केला आणि सर्वजण निर्धास्तपणे कुर्डूवाडीला आले.
पंढरीची करून वारी । आली शेगांवाप्रती सारी ।
मंडळी ती बरोबरी । श्रीगजाननस्वामीच्या ॥७९॥
पंढरपूरची वारी पूर्ण करून ती सर्व मंडळी श्री गजानन महाराजांसोबत सुखरूप शेगावला परत आली.
एक कर्मठ ब्राह्मण । घ्याया आला दर्शन ।
त्या शेगांवाकारण । श्रीगजाननस्वामींचें ॥१८०॥
एके दिवशी एक अत्यंत कर्मठ ब्राह्मण श्री गजानन महाराजांचे दर्शन घेण्यासाठी शेगावला आला.
तयानें स्वामीची कीर्ति । निजदेशीं ऐकिली होती ।
म्हणून आला दर्शनाप्रती । फार लांबून त्या ठायां ॥८१॥
त्याने आपल्या भागात महाराजांची मोठी कीर्ती ऐकली होती, म्हणूनच तो अत्यंत लांबच्या प्रवासावरून शेगावला आला होता.
सोवळें ओंवळें त्याचें अती । तो होता मध्वमती ।
खट्टू झाला परम चित्तीं । समर्थासी पाहातां ॥८२॥
तो मध्व मताचा अनुयायी असून सोवळे-ओवळे अत्यंत कडक पाळणारा असल्याने, समर्थांना पाहताच त्याचे मन खट्टू झाले.
व्यर्थ आलों म्हणे येथ । या वेड्यासी वंदण्याप्रत ।
हा भ्रष्टाचा आहे सत्य । सार्वभौम शिरोमणी ॥८३॥
तो मनात म्हणाला की या वेड्याला नमस्कार करण्यासाठी मी इथे विनाकारण आलो; हा तर भ्रष्ट आचरणाचा शिरोमणी दिसतो.
सोंवळें ओंवळें येथ मेलें । अनाचाराचें राज्य झालें ।
अशा पिशाला म्हणूं लागले । साधू लोक हाय हाय ॥८४॥
येथे सोवळे-ओवळे सर्व नष्ट झाले असून अनाचाराचे राज्य माजले आहे; अशा पिशाच्चासारख्या माणसाला लोक साधू कसे म्हणतात?
तो तया मठांत । काळें कुत्रें झालें मृत ।
पडलें होतें त्याचें प्रेत । येण्याजाण्याच्या वाटेवरी ॥८५॥
इतक्यात त्या मठाच्या येण्या-जाण्याच्या मुख्य वाटेवर एक काळे कुत्रे अचानक मरून पडले.
त्या श्वानातें पाहून । ब्राह्मण झाला मनीं खिन्न ।
आणूं कसें जीवन । श्वान मध्यें पडला हा ॥८६॥
त्या कुत्र्याचे प्रेत पाहून त्या ब्राह्मणाचे मन अत्यंत विषण्ण झाले; तो म्हणाला, वाटेत हा मृतदेह पडला असताना मी पूजेसाठी पाणी कसे आणू?
याला न कोणी उचलीती । गांजा सदैव धुनकिती ।
या वेड्यातें वंदिताती । " महाराज, महाराज, " म्हणून ॥८७॥
याला कोणी उचलून बाजूला करत नाही, सगळे निव्वळ गांजा ओढत बसले आहेत आणि या वेड्याला मात्र 'महाराज महाराज' म्हणून वंदन करत आहेत.
जळो याचें साधुपण । मला बुध्दि कोठून ।
झाली याचें दर्शन । घ्याया कांहीं कळेना ॥८८॥
अशा याच्या साधुपणाचा धिक्कार असो; मला याचे दर्शन घेण्याची बुद्धी कुठून झाली हेच मला समजत नाही.
त्याचा संशय फेडावया । समर्थ आसन सोडोनियां ।
येते झाले तया ठायां । जेथें होता ब्राह्मण ॥८९॥
त्याच्या मनातील संशय दूर करण्यासाठी समर्थ स्वतः आपल्या आसनावरून उठले आणि त्या ब्राह्मणाजवळ आले.
आणि म्हणाले तयाप्रत । पूजा करावी यथास्थित ।
कुत्रें झालें नाहीं मृत । संशय उगा घेऊं नका ॥१९०॥
समर्थ त्याला म्हणाले, "तू विधीपूर्वक आपली पूजा कर, ते कुत्रे काही मेलेले नाही; मनात व्यर्थ संशय घेऊ नकोस."
तें ऐकून रागावला । निज समर्था बोलूं लागला ।
अरे नाहीं वेड मला । तुझ्यासम लागलेलें ॥९१॥
ते ऐकून तो ब्राह्मण भडकला आणि समर्थांना म्हणाला, "अरे, मला तुझ्यासारखे वेड लागलेले नाही."
कुत्रें मरून झाला प्रहर । त्याचें प्रेत रस्त्यावर ।
पडलें याचा विचार । तुम्हीं न कोणी केला कीं ॥९२॥
ते कुत्रे मरून एक प्रहर उलटून गेला असून त्याचा मृतदेह रस्त्यात पडला आहे, याचा विचार तुम्हा कोणालाच कसा आला नाही?
ऐसें बोलतां विप्राला । समर्थांनीं जाब दिला ।
आम्ही भ्रष्ट आम्हांला । तुमच्यासम ज्ञान नाहीं ॥९३॥
ब्राह्मणाचे हे बोलणे ऐकून समर्थ म्हणाले, "आम्ही भ्रष्ट असल्याने आम्हाला तुमच्यासारखे श्रेष्ठ ज्ञान नाही."
परी खंति न करा तिळभर । पाणी आणाया घागर ।
घेऊन चलावें सत्वर । माझ्यामागें विप्रवरा ॥९४॥
तरीही मनात थोडीही खंत न बाळगता पाण्यासाठी घागर घेऊन हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, माझ्यामागे त्वरित चालत या.
ऐसें बोलून कुत्र्यापासीं । येते झाले पुण्यराशी ।
स्पर्श पदाचा करतां त्यासी । कुत्रें बसलें उठोन ! ॥९५॥
असे बोलून ते पुण्यपुरुष त्या कुत्र्याजवळ गेले आणि त्यांच्या चरणाचा स्पर्श होताच ते कुत्रे जिवंत होऊन उठून बसले.
तों पाहता चमत्कार । ब्राह्मण झाला निरुत्तर ।
म्हणे याचा अधिकार । थोर आहे देवापरी ॥९६॥
हा अद्भुत चमत्कार पाहताच तो ब्राह्मण पूर्णपणे निरुत्तर झाला आणि म्हणाला की यांचे सामर्थ्य साक्षात ईश्वरासमान महान आहे.
मी व्यर्थ निंदा केली । योग्यता ना जाणली ।
ऐसें म्हणून घातली । समर्थाच्या मिठी पायां ॥९७॥
मी आपली योग्यता न जाणता व्यर्थ निंदा केली, असे पश्चात्तापाने म्हणत त्याने समर्थांच्या पायांना घट्ट मिठी मारली.
माझे अपराध गुरुवरा ! । आज सारे क्षमा करा ।
वरदहस्त ठेवा शिरा । मी अनंत अपराधी ॥९८॥
हे गुरुवरा, माझे सर्व अपराध आज क्षमा करावेत; मी अनंत अपराधी असून आपल्या कृपेचा वरदहस्त माझ्या मस्तकावर ठेवावा.
तूंच सोंवळा साचार । एक आहेस भूमीवर ।
करण्या जगाचा उध्दार । तुम्हां धाडिलें ईश्वरानें ॥९९॥
या भूतलावर तुम्हीच एक खरे निष्कलंक आणि सोवळे महापुरुष आहात; जगाचा उद्धार करण्यासाठीच परमेश्वराने तुम्हाला येथे पाठवले आहे.
श्रोते त्याच दिवशीं भली । समाराधना त्यानें केली ।
कुशंका मनाची पार फिटली । लीन झाला अत्यंत ॥२००॥
श्रोतेहो, त्याच दिवशी त्या ब्राह्मणाने मोठ्या भक्तिभावाने अन्नदान केले, त्याच्या मनातील सर्व शंका नाहीशी झाली आणि तो पूर्णपणे लीन झाला.
प्रसाद घेऊन गेला परत । आपुल्या तो देशाप्रत ।
समर्थ साक्षात् भगवंत । ऐसी प्रचीति आली तय ॥१॥
तो समर्थांचा महाप्रसाद घेऊन आपल्या गावी परत गेला; समर्थ हे साक्षात भगवंतच आहेत याची त्याला पूर्ण प्रचिती आली.
स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
भाविकां लाभो सत्पथ । हेंचि इच्छी दासगणू ॥२०२॥
श्रीदासगणू महाराजांनी रचलेला हा 'गजानन विजय' ग्रंथ सर्व निष्ठावंत भक्तांना सन्मार्गाचा प्रकाश दाखवो, हीच दासगणूंची प्रार्थना आहे.