जय जयाजी अनंतवेषा । जय जयाजी अविनाशा ।
जय जयाजी परेशा । ब्रह्मांडाधीशा नमो तुशीं ॥१॥
दासगणूंनी रचलेला श्री गजानन विजय ग्रंथ आता कळसाध्यायाकडे पोहोचला आहे.
देवा तूं आपणांस । पतितपावन नाम खास ।
सर्वदा आहे धरिलेंस । याचा विचार करीं गा ॥२॥
देवा, तू स्वतःला पतितांचा उद्धार करणारा म्हणवतोस; त्यामुळे या नावाचा खरा अर्थ कृतीतून दाखव.
पाप्यावरी प्रेम अमित । तुझें देवा असतें सत्य ।
पापीजनांनीं तुजप्रत । महत्त्व आणिलें कृपाळा ॥३॥
तुझे पापी लोकांवरही अपार प्रेम असते; त्यांच्या उद्धारामुळेच तुझ्या कृपेचे मोठेपण प्रकट होते.
म्हणून माझ्या पातकासी । पाहूं नका हो हृषीकेशी ।
धुणें येतें जलापासीं । स्वच्छ होतें म्हणून ॥४॥
हे देवा, माझ्या पापांकडे पाहून मला दूर करू नकोस; पाण्याप्रमाणे मला शुद्ध कर.
म्हणून पतितांचा कंटाळा । करुं नको रे घननीळा ।
काय भूमीनें सांवरिला । दिलें आहे टाकून ॥५॥
हे घनश्यामा, पतितांचा कंटाळा करू नकोस; पृथ्वीही आपल्यावर पडलेली वस्तू फेकून देत नाही.
तूंच पतितपावन । तूंच पुण्यपावन ।
या दोन्ही दोषांपासून । तुम्ही अलग सर्वदा ॥६॥
तूच पतितांचा आणि पुण्यवानांचा उद्धार करणारा आहेस; या दोन्ही अवस्थांपासून तू अलिप्त आहेस.
सूर्य नाशी तमाप्रत । म्हणून कां तो कष्टी होत ।
कांहीं न करावें लागत । तम नासण्या रवीशीं ॥७॥
सूर्य अंधार दूर करतो, पण त्यासाठी त्याला कष्ट घ्यावे लागत नाहीत; त्याच्या प्रकाशाने अंधार नष्ट होतो.
तम जों जों भेटण्या येई । तों तों तेथें प्रकाश होई ।
अंधारत्व अवघें जाई । त्याचें तमाचें नारायणा ॥८॥
अंधार सूर्याला भेटू लागला की प्रकाश निर्माण होतो आणि अंधार नाहीसा होतो.
पापपुण्याची वासना । तूंच उपजविशी नारायणा ।
आपला रक्षण्या मोठेपणा । पापी तूंच निर्मिशी ॥९॥
हे नारायणा, पाप-पुण्याच्या कल्पना तुझ्याच सृष्टीत आहेत; पाप्यांचा उद्धार करून तू स्वतःची करुणा दाखवतोस.
कांहीं असो आतां तरी । चिंता रहित मजला करी ।
दासगणू हा घ्यावा पदरीं । हेंच आहे मागणें ॥१०॥
माझ्या चुका काहीही असोत, मला चिंतामुक्त कर आणि दासगणूला आपल्या चरणी आश्रय दे.
तुझ्यावांचून मजप्रत । नाहीं वशिला जगतांत ।
अवघेंच तुझ्या हातांत । आहे कीं रे पांडुरंगा ॥११॥
हे पांडुरंगा, तुझ्याशिवाय जगात माझा दुसरा कोणी आधार नाही; सर्व काही तुझ्याच हातात आहे.
श्रोते आतां सावधान । हा कळसाध्याय परिसा पूर्ण ।
तुमचें भाग्य धन्य धन्य । संतकथा ऐकतसां ॥१२॥
श्रोत्यांनो, आता या अंतिम अध्यायाचे लक्षपूर्वक श्रवण करा; संतकथा ऐकण्याचे भाग्य लाभणे मोठे पुण्य आहे.
एकविधा निष्ठा ज्याची । जडली गजाननपदीं साची ।
त्याच्या दुःखसंकटांची । होळीच होते निःसंशय ॥१३॥
ज्याची गजानन महाराजांच्या चरणी अढळ श्रद्धा आहे, त्याच्या दुःख-संकटांचा नाश होतो.
बांधीत असतां मंदिर । काम करीत शिखरावर ।
एक होता मजूर । हाताखालीं गवंडयांच्या ॥१४॥
मंदिराचे बांधकाम सुरू असताना गवंड्यांच्या हाताखाली काम करणारा एक मजूर उंचावर काम करत होता.
तो धोंडा देतां मिस्तरीला । एकाएकीं झोक गेला ।
तीस फुटांवरुन पडला । खालीं घडीव दगडावर ॥१५॥
मिस्त्रीला दगड देताना त्याचा तोल गेला आणि तो तीस फूट उंचीवरून खाली दगडांवर पडला.
तो पडतां लोकांनीं पाहिला । जन म्हणती मेला मेला ।
उंचावरुन खालीं पडला । आतां कशाचा वांचे तो ? ॥१६॥
तो मजूर खाली पडताना लोकांनी पाहिला आणि तो वाचणार नाही, असे समजून तो मेला असे म्हणू लागले.
परी घडलें अघटित । कोठें न लागलें त्याप्रत ।
जैसा चेंडू झेलितात । तैसें त्यांचें जाहलें ॥१७॥
परंतु आश्चर्य घडले; त्याला कुठेही दुखापत झाली नाही, जणू कोणीतरी त्याला चेंडूसारखे अलगद झेलले.
सोपानसाह्यें ज्यापरी । जन उतरती भूमीवरी ।
तेथें झालें त्याचपरी । त्या मजुराकारणें ॥१८॥
जसे लोक पायऱ्यांच्या साहाय्याने जमिनीवर उतरतात, तसाच तो मजूर सुरक्षितपणे खाली आल्यासारखा झाला.
मजूर म्हणे लोकांला । माझा जेव्हां झोक गेला ।
तेव्हां एकानें धरलें मला । पडतां पडतां करास ॥१९॥
मजूर म्हणाला की पडताना कोणीतरी त्याचा हात धरून त्याला सांभाळले.
पाय भूमीसी लागतां क्षणीं । तो न दिसला मजलागुनी ।
हें वृत्त ऐकुनी । लोक अवघे आनंदले ॥२०॥
त्याचे पाय जमिनीला लागताच तो आधार देणारा दिसेनासा झाला; हे ऐकून सर्व लोक आनंदित झाले.
अभिश्राप कोणाचा । समर्थ ना घेती साचा ।
हा योग पडण्याचा । दैवानेंच आला तुज ॥२१॥
समर्थांच्या कृपेने हा प्रसंग घडला आणि मजुराचे पडणे त्याच्या दैवयोगानेच झाले, असे लोक म्हणाले.
या तुझ्या पडण्यानें । स्पर्श केला समर्थानें ।
तुझ्या कराकारणें । ऐसें भाग्य कोणाचें ? ॥२२॥
महाराजांनी त्याला पडताना स्पर्श करून वाचवले; असे भाग्य प्रत्येकाला लाभत नाही.
असो एक बाई रजपुताची । जयपुराहून आली साची ।
बाधा होती भूताची । तया अबलेकारणें ॥२३॥
जयपूरहून आलेल्या एका राजपूत स्त्रीला भूतबाधेचा त्रास होत होता.
तिसी जयपूर ग्रामाला । दत्तात्रयाचा दृष्टान्त झाला ।
तूं या रामनवमीला । जाई शेगांवाकारणें ॥२४॥
तिला स्वप्नात दत्तात्रेयांनी दर्शन देऊन रामनवमीला शेगावला जाण्याची आज्ञा केली.
तेथें संत जागती ज्योत । श्रीगजानन सद्‌गुरुनाथ ।
ते या तुझ्या पिशाच्याप्रत । मुक्ति देतील निःसंशयें ॥२५॥
शेगावात जागृत संत गजानन महाराज आहेत; ते तिच्या भूतबाधेपासून मुक्ती देतील, असा दृष्टान्त झाला.
या दृष्टान्तेंकरुन । आपुल्या दोन मुलांसी घेऊन ।
रामनवमीसाठीं जाण । बाई आली शेगांवा ॥२६॥
त्या दृष्टान्तानुसार ती स्त्री आपल्या दोन मुलांना घेऊन रामनवमीच्या उत्सवासाठी शेगावला आली.
प्रतिपदेपासून भला । उत्सवासी आरंभ झाला ।
अफाट समुदाय मिळाला । नवमीस श्रोते शेगांवीं ॥२७॥
प्रतिपदेपासून उत्सव सुरू झाला आणि रामनवमीच्या दिवशी शेगावात प्रचंड गर्दी जमली.
काम सभामंडपाचें । चाललें होतें तेथ साचें ।
खांब मोठमोठे दगडाचे । उभे केले असती ॥२८॥
तेथे सभामंडपाचे बांधकाम सुरू होते आणि मोठमोठे दगडी खांब उभे केले होते.
दीड फूट जाडीचा । पांच फूट लांबीचा ।
प्रत्येक खांब दगडाचा । ऐसे होते किती तरी ॥२९॥
प्रत्येक दगडी खांब सुमारे दीड फूट जाड आणि पाच फूट लांब होता; असे अनेक खांब तेथे होते.
उत्सवाच्या निमित्त भलें । काम भक्तांनीं बंद केलें ।
खांब होते बसविलेले । नुसते मात्र ते ठाईं ॥३०॥
उत्सवासाठी भक्तांनी बांधकाम थांबवले होते; खांब जागेवर ठेवले होते, पण ते पक्के बसवलेले नव्हते.
श्रीरामाचा जन्म झाला । प्रसादासाठीं लोटला ।
जनांचा तो समुदाय भला । तो न मसी वर्णवे ॥३१॥
श्रीरामजन्म झाल्यावर प्रसाद घेण्यासाठी मोठा जनसमुदाय पुढे सरसावला; त्या गर्दीचे वर्णन करणे कठीण होते.
त्या गर्दीत ही बाई । उभी खांबास एक्या पायीं ।
होती तिला सोसली नाहीं । गर्दी ती यत्किंचित ॥३२॥
त्या गर्दीत उभी असलेल्या स्त्रीला लोकांची धक्काबुक्की सहन होत नव्हती.
म्हणून खांबाच्या आश्रया । गेली निर्भय व्हावया ।
गर्दी ती चुकवावया । परी झालें विपरीत ॥३३॥
गर्दीपासून वाचण्यासाठी ती एका खांबाचा आधार घेऊन उभी राहिली; पण उलट संकट ओढवले.
तोच खांब कोसळला । तिच्या शरीरा पडला ।
तो पहातां लोकांला । ऐसें वाटूं लागलें ॥३४॥
तो दगडी खांब कोसळून तिच्या अंगावर पडला; हे पाहून लोक घाबरले.
तिचा बहुतेक गेला प्राण । ही बाई कोठील कोण ? ।
लहान मुलें दिसतीं दोन । खांबाखालीं येधवां ॥३५॥
खांबाखाली ती स्त्री मरण पावली असावी, असे लोकांना वाटले; तिची दोन लहान मुलेही जवळ होती.
दहावीस जणांनीं । खांब काढिला अंगावरुनी ।
पाणी मुखांत घालोनी । लोबोकडे पाठविलें ॥३६॥
लोकांनी तिच्या अंगावरचा खांब काढला, तोंडात पाणी घातले आणि तिला डॉक्टर लोबो यांच्याकडे नेले.
ही लोबो डाँक्टरीण । शस्त्रविद्येंत अतिप्रवीण ।
ही जातीनें ख्रिश्चन । भक्त येशू ख्रिस्ताची ॥३७॥
डॉक्टर लोबो शस्त्रक्रियेत कुशल होत्या; त्या ख्रिश्चन असून येशू ख्रिस्ताच्या भक्त होत्या.
तिनें ह्या रजपूतिणीला । रीतीप्रमाणें उपचार केला ।
लोबो म्हणे ना लागला । मार इला कोठेंच ॥३८॥
डॉक्टरांनी तपासणी करून उपचार केले आणि त्या स्त्रीला कुठेही मार लागलेला नाही, असे सांगितले.
हें आश्चर्य खरोखर । खांब दगडाचा होता थोर ।
त्याच्या खालीं शरीर । सुरक्षित रहावें कसें ॥३९॥
इतका मोठा दगडी खांब अंगावर पडूनही तिचे शरीर सुरक्षित राहणे हे आश्चर्यकारक होते.
आश्चर्य वाटलें लोकांला । प्राण बाईचा वांचला ।
हा जो कांहीं प्रकार झाला । तो घडला इतुक्यास्तव ॥४०॥
स्त्रीचे प्राण वाचल्याचे पाहून सर्वांना आश्चर्य वाटले; हा प्रसंग महाराजांच्या कृपेने घडला असे मानले गेले.
खांब पाडून अंगावरी । भूत जें होतें शरीरीं ।
त्या भूतास मुक्ति खरी । दिधली त्या गजाननें ॥४१॥
ग्रंथातील वर्णनानुसार, त्या स्त्रीच्या शरीरातील भूतबाधेपासून तिला मुक्त करण्यासाठी महाराजांनी हा प्रसंग घडवला.
बाई होऊन पूर्ववत । गेली जयपूर शहराप्रत ।
नांदूं लागली आनंदांत । ऐसा प्रभाव स्वामीचा ॥४२॥
ती स्त्री पूर्ण बरी होऊन जयपूरला परतली आणि आनंदाने राहू लागली; हा स्वामींच्या कृपेचा प्रभाव मानला गेला.
ऐसेंच एका उत्सवाची । नाईक नवर्‍याच्या मस्तकांसी ।
सोडीत असतां मंडपासी । लाकडी गोल पडला हो ॥४३॥
एका उत्सवात मंडप सोडत असताना नाईक यांच्या डोक्यावर लाकडी गोल पडला.
तोही गोल थोर होता । परी स्वामीची ध सत्ता ।
कोठेंही ना आघात होतां । नाईक नवरा वांचला ॥४४॥
तो गोल मोठा असूनही स्वामींच्या कृपेने नाईक यांना दुखापत झाली नाही आणि त्यांचे प्राण वाचले.
पुत्र कृष्णाजी पाटलाचा । रामचंद्र नांवाचा ।
परमभक्त समर्थांचा । एक असे शेगांवीं ॥४५॥
शेगावात कृष्णाजी पाटलांचा रामचंद्र नावाचा मुलगा होता; तो समर्थ महाराजांचा परमभक्त होता.
एके दिवशीं त्याच्या घरीं । येते झाले साक्षात्कारी ।
ऐन दुपारच्या अवसरीं । गोसाव्याच्या रुपानें ॥४६॥
एके दिवशी दुपारी महाराज गोसाव्याचे रूप घेऊन रामचंद्र पाटलांच्या घरी आले.
भूक लागलि मला देखा । अन्न कांहीं देतां कां ? ।
ऐसें म्हणून मारिली हांका । रामचंद्र पाटलातें ॥४७॥
गोसावी म्हणाला की मला भूक लागली आहे; काही अन्न देता का, असे त्याने पाटलांना हाक मारून विचारले.
पाटील मूळचा भाविक । त्याची वाटलें कौतुक ।
गोसाव्याची ऐकून हांक । दारामाजीं पातला ॥४८॥
रामचंद्र पाटील स्वभावाने श्रद्धाळू होते; गोसाव्याची हाक ऐकताच ते त्याला भेटण्यासाठी दारात आले.
निरखून पाहातां गोसाव्यासी । तों ते असावे पुण्यराशी ।
स्वामी गजानन निश्चयेंसी । ऐसें त्याला वाटलें ॥४९॥
गोसाव्याकडे नीट पाहिल्यावर तो पुण्यवान पुरुष असून प्रत्यक्ष गजानन महाराजच असावेत, असे पाटलांना वाटले.
गोसाव्याचा धरुन हात । आला घेऊन घरांत ।
दिला बसण्या पाट । पूजा केली पायांची ॥५०॥
पाटलांनी गोसाव्याचा हात धरून त्याला घरात आणले, बसण्यासाठी आसन दिले आणि त्याच्या चरणांची पूजा केली.
गोसावी म्हणे पाटलाला । आज मी मुद्दाम आलों मुला ।
कांहीं तुज सांगण्याला । तें तूं ऐके मनापून ॥५१॥
गोसावी म्हणाला की आज तो मुद्दाम पाटलांना काही महत्त्वाचा उपदेश करण्यासाठी आला आहे.
कर्जाची न चिंता करी । तें फिटून जाईल निर्धारीं ।
अरे उन्हाळ्यांत गोदावरी । थोडी कोरडी पडतसे ॥५२॥
पाटलांनी कर्जाची चिंता करू नये; उन्हाळ्यात गोदावरी आटली तरी पुन्हा पाणी वाढते, तसे कर्जही फिटेल.
तैसाच हाही प्रकार । संपन्नतेचा येईल पूर ।
कृपाघन वर्षल्यावर । श्रीहरीचा समज हें ॥५३॥
कृपेचा वर्षाव झाल्यावर संपन्नतेचा पूर येईल; देवाच्या कृपेवर विश्वास ठेवावा, असा गोसाव्याचा आशय होता.
उष्टें माझे जें ठायीं । पडेल बापा तें ठाईं ।
कशाचेंही कधीं पाही । कमी नाहीं पडणार ॥५४॥
माझे उष्टे जिथे पडेल तिथे अभाव राहणार नाही; माझ्या कृपेने तुझ्या घरात कमतरता भासणार नाही, असे गोसावी म्हणाला.
आण ताट वाढून । सुग्रास देईं भोजन ।
मर्जी असल्या पांघरुण । घाल एखादें अंगावरी ॥५५॥
मला प्रेमाने चांगले भोजन वाढ आणि इच्छा असल्यास अंगावर पांघरूणही दे, असे गोसाव्याने सांगितले.
पूजा अन्न दक्षिणा । याचकांसी दिल्या जाणा ।
तें पावतें नारायणा । येविषयीं शंका नसे ॥५६॥
भक्तिभावाने अन्न, पूजा किंवा दक्षिणा योग्य याचकाला दिल्यास ती देवापर्यंत पोहोचते, याबद्दल शंका ठेवू नये.
परी तो याचक । आधीं पाहिजे शुद्ध देख ।
त्यावांचून हें कौतुक । होणार नाहीं कधींही ॥५७॥
मात्र दान स्वीकारणारा याचक खरा आणि पात्र असावा; अन्यथा दानाचे पुण्य साध्य होत नाही.
आणलें ताट वाढूनी । गोसावी जेवला प्रेमानीं ।
पांच रुपये पाटलांनीं । दक्षिणा ठेविली त्याच्या करां ॥५८॥
पाटलांनी प्रेमाने भोजन वाढले; गोसावी जेवला आणि पाटलांनी त्याला पाच रुपये दक्षिणा दिली.
तैं गोसावी म्हणाला । ही दक्षिणा नको मला ।
तूं पाहिजे कारभार केला । गजाननाच्या मठांत ॥५९॥
गोसाव्याने ती दक्षिणा स्वतःसाठी नाकारली आणि गजानन महाराजांच्या मठाच्या कामासाठी देण्यास सांगितले.
तीच दक्षिणा मागण्यासी । मी आलों तुझ्यापासीं ।
ती आनंदें देईं मसी । म्हणजे कल्याण होईल ॥६०॥
मठातील कामासाठी दक्षिणा मागण्यासाठीच आपण आलो आहोत; ती आनंदाने दिल्यास तुझे कल्याण होईल, असे गोसावी म्हणाला.
समर्थसेवेची दक्षिणा । देऊन तुष्टवी माझ्या मना ।
योग्य मनुष्य तुझ्याविणा । कोणी न येथें सांप्रत ॥६१॥
समर्थांच्या सेवेसाठी दक्षिणा देऊन माझे मन प्रसन्न कर; सध्या तुझ्याशिवाय हे काम योग्य प्रकारे करणारा कोणी नाही.
तुझी कांता आजारी । वरचेवरी पडते जरी ।
तीही होईल बापा परी । ही दक्षणा दिल्यानें ॥६२॥
तुझी पत्नी वारंवार आजारी पडते; ही दक्षिणा दिल्याने तिच्या आरोग्यालाही लाभ होईल, असे गोसाव्याने सांगितले.
बोलाव तुझ्या पुत्राप्रत । त्याच्या कंठीं एक ताईत ।
बांधितों म्हणजे चेटूकभूत । याचीन बाधा होय त्यासी ॥६३॥
तुझ्या मुलाला बोलावून त्याच्या गळ्यात ताईत बांधतो; त्यामुळे चेटूक किंवा भूतबाधेचा त्रास त्याला होणार नाही.
का कीं ही जमेदारी । कठीण आहे भूमीवरी ।
पाण्याशींच पाणी वैरी। ये ठाईं होत असे ॥६४॥
जमीनदारीची जबाबदारी कठीण असते; अशा ठिकाणी हितचिंतकही कधी वैरी होऊ शकतात, म्हणून सावध राहावे.
पाटीलकीचें तुझें वतन । हें वाघाचें पांघरुण ।
त्याचा उपयोग करणें जाण । अति जपून रामचंद्रा ॥६५॥
पाटीलकीचे वतन वाघाच्या पांघरुणासारखे आहे; त्याचा उपयोग अतिशय जपून आणि समजूतदारपणे करावा.
द्वेषी मन असूं नये । सन्नीतीला सोडूं नये ।
राजाविरुद्ध जाऊं नये । उगीच भलत्या कामांत ॥६६॥
मनात द्वेष ठेवू नकोस, चांगल्या नीतीचा त्याग करू नकोस आणि विनाकारण राजसत्तेविरुद्ध जाऊ नकोस.
साधु कोण संत कोण ? । हें पाहावें शोधून ।
दांभिकांच्या नादीं जाण । कदापीही लागूं नये ॥६७॥
खरा साधू आणि संत कोण हे नीट ओळखावे; ढोंगी लोकांच्या नादी कधीही लागू नये.
हीं व्रतें पाळल्यास । तुझा ऋणी श्रीनिवास ।
होईल या वचनास । असत्या माझ्या मानूं नको ॥६८॥
ही तत्त्वे पाळलीस तर देव तुझ्यावर प्रसन्न राहील; माझ्या वचनाला खोटे समजू नकोस.
आय पाहून खर्च करी । दंभाचार कधीं न वरी ।
साधुसंत येतां घरीं । विन्मुख त्याला लावूं नये ॥६९॥
उत्पन्न पाहून खर्च कर, दिखावा करू नकोस आणि घरी आलेल्या संतांना रिकाम्या हाताने परत पाठवू नकोस.
अपमान खर्‍या संतांचा । झाल्या कोप ईश्वराचा ।
होतसे बापा साचा । संतचरणीं प्रेमा धरीं ॥७०॥
खऱ्या संतांचा अपमान केल्यास ईश्वराचा कोप ओढवतो; म्हणून संतांच्या चरणी प्रेम आणि आदर ठेवावा.
आपल्या वंशजाचें उणें । पाहूं नये कदा मनें।
सोयर्‍याधायर्‍यांकारणें । समयानुसार मान द्यावा ॥७१॥
आपल्या नातेवाईकांचे दोष मनात धरून वैर करू नये; त्यांना योग्य वेळी योग्य मान द्यावा.
कोप असावा बाह्यात्कारी । दया असावी अंतरीं ।
जैसें का तें फणसावरी । कांटे आंत गोड गरे ॥७२॥
बाहेरून शिस्त आणि कडकपणा असावा, पण अंतःकरणात दया असावी; फणसाच्या काट्यांत गोड गरे असतात तसे.
मी तुझ्या पाठीस । आहे जाण रात्रंदिवस ।
ताईत बांधून कंठास । गोसावी जाऊं लागला ॥७३॥
मी रात्रंदिवस तुझ्या पाठीशी आहे, असे सांगून गोसाव्याने मुलाच्या गळ्यात ताईत बांधला आणि निघू लागला.
दाराबाहेर जातां भला । अंतर्धान पावला ।
पाहातां पाहातां झाला । दिसेनासा रस्त्यांत ॥७४॥
दाराबाहेर जाताच गोसावी अदृश्य झाला; पाहता पाहता तो रस्त्यावरून दिसेनासा झाला.
पाटील अवघ्या दिवसभर । मानसीं करी विचार ।
हा गोसावी कोणी इतर । नसावा ऐसें वाटतें ॥७५॥
पाटील दिवसभर विचार करत राहिले की हा गोसावी कोण असावा आणि त्याला भेटण्यामागे काय कारण असावे.
श्रीगजाननस्वामी मला । आले उपदेश करायाला ।
घेऊन गोसावीवेषाला । हें आतां समजलें ॥७६॥
गोसाव्याचे रूप घेऊन श्रीगजानन स्वामीच आपल्याला उपदेश देण्यासाठी आले होते, हे पाटलांना उमगले.
रात्रीं स्वप्नीं येऊन । संशय केला निरसन ।
ऐसें स्वामीगजानन । भक्तवत्सल खरोखरी ॥७७॥
रात्री स्वप्नात येऊन महाराजांनी त्यांचा संशय दूर केला; ते खरोखरच भक्तांवर प्रेम करणारे होते.
श्रीगजानन चरित्र । तारक असोनी परमपवित्र ।
अनुभव येण्या मात्र । सबळ निष्ठा पाहिजे ॥७८॥
श्रीगजानन महाराजांचे चरित्र पवित्र आणि उद्धार करणारे आहे; त्याचा अनुभव घेण्यासाठी दृढ श्रद्धा आवश्यक आहे.
या ग्रंथाची अवतरणिका । देतों आतां ही तुम्ही ऐका ।
वेळ उगा दवडूं नका । पूर्ण व्हावें सावधान ॥७९॥
श्रोत्यांनो, आता या ग्रंथाच्या प्रस्तावनेचे लक्षपूर्वक श्रवण करा; वेळ वाया न घालवता भक्तिभावाने ऐकावे.
प्रथमाध्यायीं मंगलाचरण । देवगुरुचें वंदन ।
केलें पुढें निवेदन । गजाननाच्या पूर्वचरिता ॥८०॥
पहिल्या अध्यायात मंगलाचरण, देवगुरूंना वंदन आणि गजानन महाराजांच्या पूर्वचरित्राचे वर्णन केले आहे.
माघमासीं सप्तमीसी । समर्थ आले शेगांवासी ।
देवीदासाच्या सदनापासीं । दिसते झाले प्रथमतः ॥८१॥
माघ महिन्यातील सप्तमीला समर्थ गजानन महाराज शेगावात प्रथम देवीदास यांच्या घराजवळ दिसले.
बंकटलाल दामोदर । दोन होते चतुर नर ।
त्यांनीं परीक्षा अखेर । केली गजाननाची ॥८२॥
बंकटलाल आणि दामोदर हे दोन चतुर पुरुष होते; त्यांनी गजानन महाराजांची परीक्षा घेतली.
कथा द्वितीयाध्यायांत । येणेंपरी आहे सत्य ।
गोविंदबुवाच्या कीर्तनांत । महाराज येऊन बैसले ॥८३॥
दुसऱ्या अध्यायात गोविंदबुवांच्या कीर्तनात महाराज येऊन बसल्याची कथा सांगितली आहे.
पितांबर शिंप्याला । रस्त्यांत चमत्कार दाविला ।
बंकटलालाच्या घराला । महाराज गेले शेवटीं ॥८४॥
पितांबर शिंप्याला रस्त्यात चमत्कार दाखवून महाराज शेवटी बंकटलालाच्या घरी गेले.
कथा तृतीयाध्यायाला । गोसाव्यानें नवस केला ।
गांजाचा श्रीसमर्थाला । पाजण्याचा विबुध हो ॥८५॥
तिसऱ्या अध्यायात गोसाव्याने महाराजांना गांजा पाजण्याचा नवस केल्याची कथा आहे.
त्याची इच्छा पुरविली । प्रथा गांजाची पडली ।
तेथपासोनी भली । शेगांवचे मठांत ॥८६॥
महाराजांनी त्याची इच्छा पूर्ण केली आणि तेव्हापासून शेगावच्या मठात गांजा देण्याची प्रथा सुरू झाली, असे वर्णन आहे.
जानराव देशमुखाचें । गंडांतर टाळिलें साचें ।
देऊन तीर्थ पायांचें । आपुलें तें स्वामींनीं ॥८७॥
जानराव देशमुखांवरील संकट महाराजांनी दूर केले आणि स्वतःच्या चरणतीर्थाने त्यांचे रक्षण केले.
मृत्यूचे ते प्रकार । तेथें कथिले सविस्तर ।
तुकारामासी दिला मार । ढोंग करितो म्हणोनी ॥८८॥
मृत्यूशी संबंधित प्रसंग विस्ताराने सांगितले आहेत; तुकाराम ढोंग करतो असा आरोप करून त्याला मारण्यात आले.
कथा चतुर्थाध्यायाठायीं । येणें रीतीं असे पाही ।
जानकीरामें दिला नाहीं । विस्तव चिलमीकारणें ॥८९॥
चौथ्या अध्यायात जानकीरामाने चिलमीसाठी विस्तव न दिल्याचा प्रसंग वर्णिला आहे.
किडे पडले चिंचवण्यांत । अन्न गेलें वायां सत्य ।
सोनारानें जोडून हात । केली विनंती समर्थांला ॥९०॥
चिंचवण्यांत किडे पडल्याने अन्न वाया गेले; सोनाराने हात जोडून महाराजांकडे विनंती केली.
त्याचा अपराध क्षमा केला । पूर्ववत् केले चिंचवण्याला ।
जानकीराम भक्त झाला । ते दिवसापासून ॥९१॥
महाराजांनी सोनाराचा अपराध माफ करून चिंचवणे पूर्ववत केले; त्या दिवसापासून जानकीराम भक्त झाला.
होते दोन कान्होले । उतरंडीसी ठेविलेले ।
तेच समर्थें मागितले । खाया चंदू मुकिंदासी ॥९२॥
दोन कान्होले उतरंडीवर ठेवलेले होते; समर्थांनी ते चंदू मुकिंदाकडे खाण्यासाठी मागितले.
चिंचोलीच्या माधवाला । यमलोक दावून मुक्त केला ।
शिष्याहातें करविला । थाट वसंतपूजेचा ॥९३॥
चिंचोलीच्या माधवाला यमलोकाचे दर्शन घडवून मुक्त केले आणि शिष्याकरवी वसंतपूजेचा सोहळा करविला.
कथा पंचमाध्यायांत । महाराज पिंपळगांवांत ।
बसले शंकराच्या मंदिरांत । पद्मासन घालोनियां ॥९४॥
पाचव्या अध्यायात महाराज पिंपळगावच्या शिवमंदिरात पद्मासन घालून बसल्याचे वर्णन आहे.
गुराख्यांनीं पूजा केली । गांवची मंडळी तेथें आली ।
महाराजांसी घेऊन गेली । पिंपळगांवाकारणें ॥९५॥
गुराख्यांनी महाराजांची पूजा केली; नंतर गावकरी त्यांना पिंपळगावात घेऊन गेले.
हें कळलें बंकटलाला । तो पिंपळगांवास गेला ।
महाराजासी आणण्याला । परत शेगांवाकारणें ॥९६॥
ही बातमी समजल्यावर बंकटलाल महाराजांना परत शेगावला आणण्यासाठी पिंपळगावात गेला.
समर्थासी आणले परत । कांहीं दिवस राहून तेथ ।
पुन्हां गेले अकोलींत । भास्करासी तारावया ॥९७॥
समर्थांना शेगावला आणल्यानंतर काही दिवसांनी ते भास्कराच्या उद्धारासाठी अकोलीला गेले.
कोरडया ठणठणीत विहिरीला । जिवंत झरा फोडीला ।
एका क्षणांत आणिलें जला । त्या कोरडया विहिरी ठायीं ॥९८॥
महाराजांनी कोरड्या विहिरीत जिवंत झरा निर्माण करून एका क्षणात पाणी आणले.
भास्कराची उडवलि भ्रांती। घेऊन आले तयाप्रती ।
शेगांवास गुरुमूर्ति । ही कथा पंचमांत ॥९९॥
भास्कराचा भ्रम दूर करून त्याला सोबत शेगावला आणले; ही कथा पाचव्या अध्यायात आहे.
ष्ठाध्यायीं ऐसी कथा । बंकटलालें सद्‌गुरुनाथा ।
मक्याचीं कणसें खाण्याकरितां । नेलें आपुल्या मळ्यांत ॥१००॥
सहाव्या अध्यायात बंकटलाल महाराजांना मका खाण्यासाठी आपल्या शेतात घेऊन गेला.
गांधीलमाशा उठल्या तेथ । लोक होऊन भयभीत ।
पळूं लागले असती सत्य । जीव आपुला घेऊनी ॥१॥
तेथे गांधीलमाशा उठल्याने लोक घाबरले आणि आपला जीव वाचवण्यासाठी पळू लागले.
बाधा गांधीलमाश्यांची । महाराजा न झाली साची ।
घेतली असे शिष्यत्वाची । परीक्षा बंकटलालाची ॥२॥
गांधीलमाशांचा त्रास महाराजांना झाला नाही; या प्रसंगातून बंकटलालाच्या शिष्यभावाची परीक्षा झाली.
नरसिंगजीस भेटण्याला । स्वामी गेले अकोटाला ।
जो नरसिंगजी होता भला । शिष्य कोतशा अल्लीचा ॥३॥
नरसिंगजीला भेटण्यासाठी स्वामी अकोटला गेले; नरसिंगजी हे कोतशा अलीचे शिष्य होते.
कांहीं दिवस राहिले । अकोटामाजीं भले ।
नरसिंगजीसी हितगुज केलें । बंधु आपुला म्हणून ॥४॥
महाराज काही दिवस अकोटात राहिले आणि नरसिंगजीशी भावाप्रमाणे हितगुज केले.
चंद्रभागेच्या तीरीं । शिवरग्रामाभीतरीं ।
कृपा व्रजभूषणावरी । केली असें जाऊन ॥५॥
चंद्रभागेच्या काठावरील शिवरग्रामात जाऊन महाराजांनी व्रजभूषणावर कृपा केली.
रुतीच्या मंदिरांत । श्रावणमासाच्या उत्सवांत ।
समर्थ आले राहण्याप्रत । येथें षष्ठमाची पूर्तता ॥६॥
ऋतुच्या मंदिरातील श्रावणमासाच्या उत्सवात समर्थ राहिले; याने सहाव्या अध्यायाची कथा पूर्ण होते.
गांवींची पाटीलमंडळी । अवघी आडदांड होती भली ।
हमेश होई बोलाचाली । त्यांची समर्थाबरोबर ॥७॥
गावातील पाटीलमंडळी बलदंड आणि उद्धट होती; त्यांच्याशी महाराजांची वारंवार बोलाचाली होत असे.
हरि पाटलासवें भले । महाराज कुस्ती खेळले ।
मल्लविद्येचें दाविलें । प्रत्यंतर बहुताला ॥८॥
महाराजांनी हरि पाटलाबरोबर कुस्ती खेळून मल्लविद्येचे सामर्थ्य अनेकांना दाखवले.
उंसाचा चमत्कार । दाऊनियां साचार ।
अभिमानाचा परिहार । केला पाटील मंडळींच्या ॥९॥
उसाचा चमत्कार दाखवून महाराजांनी पाटीलमंडळींचा अभिमान दूर केला.
भिक्यानामें दिला सुत । खंडू कडताजी पाटलाप्रत ।
आम्रभोजनाचें व्रत । चालविण्यास कथिलें पाटलाला ॥११०॥
भिक्याने खंडू कडताजी पाटलाला सुत दिले आणि आंब्याच्या भोजनाचे व्रत सुरू ठेवण्यास सांगितले.
ऐशा कथा सप्तमाध्यायीं । कथन केल्या आहेत पाही ।
निष्ठा समर्थांच्या ठायीं । जडली पाटीलमंडळींची ॥११॥
सातव्या अध्यायात पाटीलमंडळींची महाराजांवरील श्रद्धा दृढ झाल्याच्या कथा सांगितल्या आहेत.
कथा आहे अष्टमांत । दुफळी पाटील देशमुखांत ।
अर्ज दिधला सरकारांत । महारांनीं विरुद्ध पाटलाच्या ॥१२॥
आठव्या अध्यायात पाटील आणि देशमुख यांच्यातील वादामुळे पाटलाविरुद्ध सरकारकडे अर्ज दिल्याची कथा आहे.
खंडूवरी बालंट आलें। तें समर्थांनीं नासिलें ।
निर्दोष सुटते झाले । खंडू पाटील खटल्यांतून ॥१३॥
खंडू पाटलावर आलेले आरोप महाराजांनी दूर केले आणि तो खटल्यातून निर्दोष सुटला.
तेलंगी ब्राह्मणाला । वेद म्हणून दाखविला ।
आपण कोण हा कळविला । सहज लीलेनें समाचार ॥१४॥
महाराजांनी तेलंगी ब्राह्मणाला वेद म्हणून दाखवून सहज लीलेतून आपले स्वरूप समजावले.
कृष्णाजीच्या मळ्याशीं । महाराज राहिले छपरासी ।
मंदिराच्या सान्निध्यासी । चंद्रमौळी हराच्या ॥१५॥
कृष्णाजीच्या शेताजवळ चंद्रमौळीश्वराच्या मंदिराशेजारील छपरात महाराज राहिले.
ब्रह्मगिरी गोसाव्याला । अभिमानविरहित केला ।
"नैनं छिन्दन्ति" श्र्लोकाला । रहस्यासह सांगून ॥१६॥
ब्रह्मगिरी गोसाव्याचा अभिमान दूर करून महाराजांनी 'नैनं छिन्दन्ति' या श्लोकाचा गूढ अर्थ सांगितला.
जळत्या पलंगाच्यावर । महाराज बसते झाले स्थिर ।
न जाळे वैश्वानर । केव्हांही खर्‍या संताला ॥१७॥
जळत्या पलंगावरही महाराज स्थिर बसले; खरा संत अग्नीने जळत नाही, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
कथा नवमाध्यायाला। द्वाड घोडा शांत केला ।
खूण नवस करणाराला । दिली असे गांजाची ॥१८॥
नवव्या अध्यायात महाराजांनी उधळलेला घोडा शांत केल्याची आणि गांजाच्या नवसाची खूण दिल्याची कथा आहे.
दासनवमीचे उत्सवासी। समर्थ बाळापुरासी ।
घेऊन आपल्या शिष्यांसी । बाळकृष्णाच्या घरां गेले ॥१९॥
दासनवमीच्या उत्सवासाठी समर्थ आपल्या शिष्यांसह बाळापूरला गेले आणि बाळकृष्णाच्या घरी थांबले.
बाळकृष्णालागून । करविलें समर्थाचें दर्शन ।
संशयरहित केलें मन । तया रामदास्याचें ॥१२०॥
महाराजांनी बाळकृष्णाला दर्शन देऊन रामदास्याच्या मनातील संशय दूर केला.
दशमाध्यायीं सुरेख । उमरावतीचें कथानक ।
उपरति झाली पुरी देख । तेथें बाळाभाऊला ॥२१॥
दहाव्या अध्यायात उमरावतीची कथा आहे; तेथे बाळाभाऊच्या मनात वैराग्य निर्माण झाले.
गणेश आप्पा चंद्राबाई । यांनीं अर्पिला संसार पाईं ।
भावभक्तीनें लवलाही । जाननस्वामीच्या ॥२२॥
गणेश आप्पा आणि चंद्राबाईंनी प्रेमाने आपला संसार गजानन स्वामींच्या चरणी अर्पण केला.
गणेश दादा खापडर्याला । शुभ आशीर्वाद दिधला ।
छत्रीनें मारुन बाळाला । परीक्षा त्याची घेतली ॥२३॥
गणेश दादा खापर्ड्यांना महाराजांनी शुभ आशीर्वाद दिला आणि छत्रीने मारून बाळाची परीक्षा घेतली.
द्वाड गाय सुकलालाची । अति गरीब केली साची ।
दांभिक भक्ति घुडयाची । कशी ती कथन केली ॥२४॥
सुकलालाची उधळलेली गाय महाराजांनी शांत केली; घोड्याच्या दिखाऊ भक्तीचे स्वरूपही उघड केले.
एकादशाध्यायीं कथन । भास्करासी डसला श्वान ।
आले त्र्यंबकेश्वरीं जाऊन । गोपाळदासा भेटले ॥२५॥
अकराव्या अध्यायात भास्कराला कुत्रा चावल्याची आणि त्र्यंबकेश्वरात गोपाळदासांची भेट झाल्याची कथा आहे.
झ्यामसिंगाच्या विनंतीसी । देऊन मान अडगांवासी ।
येते झाले पुण्यराशी । श्रीगजाननमहाराज ॥२६॥
झ्यामसिंगाच्या विनंतीचा मान ठेवून श्रीगजानन महाराज अडगावला गेले.
निजधामा भास्कर गेला । त्याचा देह ठेविला ।
द्वारकेश्वरासन्निध भला । सतीबाईचे शेजारीं ॥२७॥
भास्कराने देह ठेवला; त्याचे पार्थिव द्वारकेश्वराच्या जवळ सतीबाईंच्या शेजारी ठेवण्यात आले.
आज्ञा केली कावळ्यांला । तुम्ही न यावें या स्थला ।
वांचविले गणु जवर्‍याला । सुरुंग उडतां विहिरींत ॥२८॥
महाराजांनी कावळ्यांना त्या ठिकाणी न येण्याची आज्ञा केली आणि विहिरीत सुरुंग फुटताना गणु जवर्‍याला वाचवले.
शेट बचुलालाची । कथा द्वादशाध्यायीं साची ।
मूर्ति निरिच्छपणाची । प्रत्यक्ष होते महाराज ॥२९॥
बाराव्या अध्यायात शेट बचुलालाची कथा आहे; महाराज प्रत्यक्ष निरिच्छपणाचे मूर्तिमंत उदाहरण होते.
स्वामीचें वस्त्र नेसला । पितांबर शिंपी कोंडोलीला ।
स्वइच्छेनें येता झाला । परमभक्त होता जो ॥१३०॥
परमभक्त पितांबर शिंपी महाराजांचे वस्त्र परिधान करून स्वतःच्या इच्छेने कोंडोलीला गेला.
पितांबरानें कोंडोलीसी । बळिरामाच्या शेतासी ।
वठलेलिया आंब्यासी । पानें फळें आणविलीं ॥३१॥
पितांबराने कोंडोलीतील बळिरामाच्या शेतात वठलेल्या आंब्याला पाने आणि फळे आणवली.
पितांबर राहिला कोंडोलींत । तेथेंच झाला समाधिस्थ ।
नव मठ झाला स्थापित । शेगांवीं समर्थ इच्छेनें ॥३२॥
पितांबर कोंडोलीतच राहिला आणि तेथे समाधिस्थ झाला; स्वामींच्या इच्छेने शेगावात नवा मठ उभारला गेला.
विचार करुनी मानसीं । बसून रेतीच्या गाडीसी ।
महाराज नव्या मठासी। आले जुन्या मठांतून ॥३३॥
महाराज मनात विचार करून रेतीच्या गाडीत बसले आणि जुन्या मठातून नव्या मठात गेले.
झ्यामसिंगानें मुंडगांवाला । नेलें गजाननस्वामीला ।
पर्जन्यानें घोटाळा । भंडार्‍याचा केला असे ॥३४॥
झ्यामसिंग महाराजांना मुंडगावला घेऊन गेला; तेथे पावसामुळे भंडाऱ्याच्या व्यवस्थेत अडचण निर्माण झाली.
झ्यामसिंगानें आपुली । इस्टेट समर्था अर्पिली ।
पुंडलिकाची निमाली । गांठ प्लेगची श्रीकृपें ॥३५॥
झ्यामसिंगाने आपली संपत्ती समर्थांना अर्पण केली आणि स्वामींच्या कृपेने पुंडलिकाचा प्लेगचा त्रास दूर झाला.
कथाभाग तेराव्याचा । महारोग गोसाव्याचा ।
हरण गंगाभारतीचा । केला असें गजाननें ॥३६॥
तेराव्या अध्यायात गोसाव्याचा महारोग आणि गंगाभारतीचा त्रास गजानन महाराजांनी दूर केल्याचे वर्णन आहे.
बंडुतात्यासी भाग्य आलें । भूमींत धन सांपडलें ।
कर्जापासून मुक्त केलें । समर्थानें निजकृपें ॥३७॥
बंडुतात्याला जमिनीत धन सापडले आणि समर्थांनी कृपेने त्याला कर्जातून मुक्त केले.
नर्मदेच्या स्नानास । सोमवती अमावास्यास ।
नौका फुटतां छिद्रास । हात लाविला नर्मदेनीं ॥३८॥
सोमवती अमावास्येला नर्मदास्नानासाठी गेले असता नावेला छिद्र पडले; नर्मदेने हात लावून संकट टाळले.
विडा माधवनाथाला । शिष्याहातीं पाठविला ।
या कथा चवदाव्याला । वर्णिल्या असती साकल्यें ॥३९॥
माधवनाथाला शिष्याच्या हातून विडा पाठवला; या कथा चौदाव्या अध्यायात विस्ताराने सांगितल्या आहेत.
अध्याय तो पंधरावा । शिवजयंतीचा आहे बरवा ।
आले अकोले नामक गांवा । टिळक बाळ गंगाधर ॥१४०॥
पंधरावा अध्याय शिवजयंतीशी संबंधित आहे; बाळ गंगाधर टिळक अकोले गावात आले होते.
भाकरी प्रसाद पाठविला । कोल्हटकराचे हस्तें भला ।
मुंबईंत लोकमान्याला । ग्रहण करायाकारणें ॥४१॥
कोल्हटकरांच्या हातून पाठवलेली भाकरी मुंबईत लोकमान्य टिळकांना प्रसाद म्हणून देण्यात आली.
श्रीधर गोविंद काळ्यास । करिते झाले उपदेश ।
नको जाऊं विलायतेस । येथेंच आहे सर्व कांहीं ॥४२॥
श्रीधर गोविंद काळे यांना महाराजांनी परदेशात जाण्याऐवजी येथेच सर्व काही साध्य होईल असा उपदेश केला.
कथा ऐशा सोळाव्यासी । पुंडलीक अंजनगांवासी।
जातां निवारिले त्यासी । येऊनिया स्वप्नांत ॥४३॥
सोळाव्या अध्यायात अंजनगावच्या पुंडलिकाला स्वप्नात येऊन महाराजांनी प्रवासापासून परावृत्त केले.
पादुकाचा प्रसाद त्याला । झ्यामसिंगहस्तें पाठविला ।
कवराच्या भाजीभाकरीला । ग्रहण केलें आनंदें ॥४४॥
झ्यामसिंगाच्या हातून पुंडलिकाला पादुकांचा प्रसाद पाठवला; कवराच्या भाजीभाकरीचा महाराजांनी आनंदाने स्वीकार केला.
छरा तुकारामाचा । कानामधून पडला साचा ।
ह्या अशा कथांचा । समावेश सोळाव्यांत ॥४५॥
तुकारामाच्या कानातून छर्रा बाहेर पडल्याची कथा सोळाव्या अध्यायात समाविष्ट आहे.
सतराव्यांत कथा सुरस । विष्णूसाच्या घरास ।
जाया मलकापुरास । समर्थ निघाले गाडींतून ॥४६॥
सतराव्या अध्यायात विष्णूसाच्या घरी जाण्यासाठी महाराज गाडीतून मलकापूरकडे निघाले.
नग्न फिरती म्हणूनी । खटला भरला पोलिसांनीं ।
केवळ अहंपणानीं । सत्पुरुषासी त्रास द्याया ॥४७॥
महाराज नग्न फिरतात म्हणून पोलिसांनी खटला भरला; अहंकारामुळे सत्पुरुषांना त्रास देण्याचा हा प्रकार होता.
महताबशा सांईला । पाठवून दिलें पंजाबाला ।
हिंदुयवनांविषयीं केला । कळकळीचा बोध त्यासी ॥४८॥
महाराजांनी महताबशा साईंना पंजाबला पाठवून हिंदू-मुस्लिमांविषयी प्रेम आणि एकतेचा उपदेश दिला.
बापुरावाच्या कांतेसी । भानामती न मानी साची ।
भेट गंगाभागीरथीसी । झाली अकोटीं विहिरींत ॥४९॥
बापुरावाच्या पत्नीला भानामतीचा त्रास मान्य नव्हता; अकोटच्या विहिरीत गंगाभागीरथीची भेट झाली.
कथा बायजा माळणीची । अठराव्यामाजीं साची ।
कवर डाँक्‍टरच्या फोडाची । कथा यांत ग्रथित असे ॥१५०॥
अठराव्या अध्यायात बायजा माळणीची कथा आणि कवर डॉक्टरांच्या फोडाचा प्रसंग सांगितला आहे.
महाराज गेले पंढरीला । घेऊन अवघ्यां लोकांला ।
तेथें बापुना काळ्याला । दर्शन हरीचें करविलें ॥५१॥
महाराज सर्व लोकांना घेऊन पंढरपूरला गेले आणि बापुना काळ्याला विठ्ठलाचे दर्शन घडवले.
कवठे बहादुरचा वारकरी । मरीनें झाला आजारी ।
त्यास घटकेमाझारीं । समर्थानें बरें केलें ॥५२॥
कवठे बहादूरचा वारकरी मरीमुळे आजारी झाला; समर्थांनी त्याला थोड्याच वेळात बरे केले.
एक्या कर्मठ ब्राह्मणाला । श्वान उठून मेलेला ।
दाऊन त्याचा गलित केला । कर्माभिमान श्रोते हो ॥५३॥
महाराजांनी कर्मठ ब्राह्मणाला मृत कुत्रा दाखवून कर्मकांडाच्या अहंकाराचा गर्व दूर केला.
कथा एकोणविसाव्यासी । दिला काशीनाथपंतासी ।
आशीर्वाद तो अतिहर्षी । तो येता दर्शना ॥५४॥
एकोणिसाव्या अध्यायात काशीनाथपंत महाराजांच्या दर्शनाला आले तेव्हा त्यांना आनंदाने आशीर्वाद मिळाला.
गोपाळ मुकिंद बुटी भला । नागपुरासी घेऊन गेला ।
श्रीगजाननस्वामीला । आपुल्या गेहाकारणें ॥५५॥
गोपाळ मुकिंद बुटी महाराजांना नागपूरला आपल्या घरी घेऊन गेला.
त्याच्या मनीं ऐसा हेत । महाराज ठेवावें नागपुरांत ।
परी हरि पाटलांनीं परत । आणिले समर्थ शेगांवीं ॥५६॥
बुटींची इच्छा महाराजांना नागपुरात ठेवण्याची होती; पण हरि पाटलांनी त्यांना पुन्हा शेगावला आणले.
धार-कल्याणचे रंगनाथ । साधु आले भेटण्याप्रत ।
समर्थासी शेगांवांत । ऐसे आणि कितीतरी ॥५७॥
धार आणि कल्याण येथील रंगनाथांसारखे अनेक संत शेगावात समर्थांना भेटण्यासाठी आले.
श्रीवासुदेवानंद सरस्वती । जो कर्ममार्गाची प्रत्यक्ष मूर्ति ।
दृष्टादृष्ट होतां नुसती । आनंद झाला उभयतातें ॥५८॥
कर्ममार्गाचे मूर्तिमंत रूप असलेल्या श्रीवासुदेवानंद सरस्वतींची भेट झाल्यावर दोन्ही संतांना मोठा आनंद झाला.
तेव्हां बाळाभाऊला । जो कां होता संशय आला ।
तो समर्थांनीं निवटिला । करुनियां उपदेश॥५९॥
बाळाभाऊच्या मनात निर्माण झालेला संशय महाराजांनी उपदेश करून दूर केला.
केलें खळ्याचें संरक्षण । गाढवाचे पासून ।
समर्था मारितां आलें मरण । नारायणासी बाळापुरीं ॥१६०॥
महाराजांनी खळ्याचे गाढवांपासून रक्षण केले; बाळापूरच्या नारायणाला मारण्याच्या प्रसंगात मारणाऱ्याला मृत्यू आला.
गजाननाचे कृपें भलें । जाखडयाचें लग्न झालें ।
कपीलधारेसी दिधलें । दर्शन निमोणकराला ॥६१॥
गजानन महाराजांच्या कृपेने जाखड्याचे लग्न झाले आणि निमोणकराला कपिलधारेचे दर्शन मिळाले.
तुकारामें आपुला । पुत्र समर्था वाहिला ।
नारायण नामें भला । सेवा करावयाकारणें ॥६२॥
तुकारामाने आपला पुत्र नारायण समर्थांना सेवेसाठी अर्पण केला.
पंढरीतें जाऊन । विठ्ठलातें विचारुन ।
महाराज आले परतून । शेगांवाकारणें ॥६३॥
महाराज पंढरपूरला जाऊन विठ्ठलाशी जणू संवाद साधून पुन्हा शेगावला परत आले.
पुढें भाद्रपदमासासी । ऋषि-पंचमीच्या पुण्य दिवशीं ।
आधुनिक कालाचा हा ऋषि । समाधिस्त जहाला ॥६४॥
भाद्रपद महिन्यातील ऋषिपंचमीच्या पवित्र दिवशी आधुनिक काळातील ऋषितुल्य महाराज समाधिस्थ झाले.
विसाव्यामाजीं इतर । श्रींची समाधि झाल्यावर ।
जे का घडले चमत्कार । त्यांचें वर्णन केलें असे ॥६५॥
विसाव्या अध्यायात महाराजांच्या समाधीनंतर घडलेल्या अनेक चमत्कारांचे वर्णन केले आहे.
जे जे भाविक भक्त कोणी । त्यांना त्यांना अजुनी ।
दर्शन देती कैवल्यदानी । त्यांच्या इच्छा पुरवून ॥६६॥
आजही खऱ्या भाविकांना महाराज दर्शन देतात आणि त्यांच्या योग्य इच्छा पूर्ण करतात, अशी श्रद्धा आहे.
आतां हा एकविसावा । अवघ्या कथेचा कळस बरवा ।
अवघ्यांचा लेखावा । तुम्ही सार श्रोते हो ॥६७॥
एकविसावा अध्याय संपूर्ण कथांचा कळस आहे; श्रोत्यांनी त्यातील सार मनात ठेवावे.
प्रत्यक्षापरी प्रकार । येथें होती वरच्यावर ।
म्हणून म्हणणें आहे सार । अवघ्यांचें या अध्याया ॥६८॥
या अध्यायात प्रत्यक्ष घडल्यासारखे अनेक प्रसंग वारंवार सांगितले आहेत; म्हणून हा अध्याय संपूर्ण चरित्राचा सार मानला आहे.
वर्गणीच्या जोरें भलें । समाधीचें काम झालें ।
मनापासून भक्त झटले । वर्गणी गोळा कराया ॥६९॥
भक्तांनी वर्गणी गोळा करून समाधीचे बांधकाम पूर्ण केले; सर्वांनी मनापासून श्रम आणि मदत केली.
ऐसें भव्य सुंदर । काम कोठें न भूमीवर ।
धर्मशाळा चौफेर । चहूं बाजूंनीं बांधिल्या ॥१७०॥
समाधीभोवती धर्मशाळा बांधून हे काम अत्यंत भव्य आणि सुंदर केले गेले.
या भव्य कामाला । बहुतांनीं हात लाविला ।
त्यांचीं नांवें तुम्हांला । सांगतां ग्रंथ वाढेल ॥७१॥
या मोठ्या कार्यासाठी अनेकांनी योगदान दिले; सर्वांची नावे सांगितल्यास ग्रंथ फार वाढेल.
मुख्य जे होते त्यांतून । त्यांचीं नांवें करितों कथन ।
कुकाजीचा नंदन । हरी पाटील नाम ज्याचें ॥७२॥
मुख्य देणगीदारांमध्ये कुकाजीचा मुलगा हरि पाटील यांचे नाव विशेषत्वाने सांगितले आहे.
सांगवी गांवचा बनाजी । उमरीचा तो गणाजी ।
बटवाडीचा मेसाजी । लाडेगावचा गंगाराम ॥७३॥
सांगवीचा बनाजी, उमरीचा गणाजी, बटवाडीचा मेसाजी आणि लाडेगावचा गंगाराम यांनी मदत केली.
भागू, नंदू, गुजाबाई । अकोल्याची बनाबाई ।
सुकदेव पाटलाची ती आई । यांनीं हजारों रुपये दिले ॥७४॥
भागू, नंदू, गुजाबाई, अकोल्याची बनाबाई आणि सुकदेव पाटलांची आई यांनी हजारो रुपये दिले.
पाटील रामचंद्र कृष्णाजी । दुसरा दत्तु भिकाजी ।
पळसखेडचा सुखदेवजी । मार्तन्ड गणपती शेगांवचा ॥७५॥
रामचंद्र कृष्णाजी पाटील, दत्तु भिकाजी, सुखदेवजी आणि मार्तंड गणपती यांनीही योगदान दिले.
बालचंद्राचा रतनलाल । पंचगव्हाणचा दत्तुलाल ।
त्याच गांवींचा बिसनलाल । अंबरसिंग टाळकीचा ॥७६॥
रतनलाल, दत्तुलाल, बिसनलाल आणि अंबरसिंग यांनी समाधीच्या कामाला आर्थिक मदत केली.
किसन बेलमंडळेकर । विठोबा पाटील चावरेकर ।
हसनापुरचा राहणार । गंगाराम नाम ज्याचें ॥७७॥
किसन बेलमंडळेकर, विठोबा पाटील चावरेकर आणि हसनापूरचा गंगाराम हेही देणगीदार होते.
या दानशूरांनीं । मोठमोठया रकमा देऊनी ।
केली मठाची उभारणी । भक्तिस्तव समर्थांच्या ॥७८॥
या दानशूर भक्तांनी मोठमोठ्या रकमा देऊन समर्थांच्या भक्तीपोटी मठ उभारण्यास मदत केली.
कोठया कचेरी स्वैंपाकघरें । सोपे उत्तम प्रकारें ।
बांधिले असती साजिरे । समाधीच्या चौफेर ॥७९॥
समाधीभोवती खोल्या, कार्यालये आणि स्वयंपाकघरे सुबक पद्धतीने बांधण्यात आली.
लोकांनीं ज्या देणग्या दिल्या । त्या बांधकामीं जिरुन गेल्या ।
परी पुष्कळ गोष्टी राहिल्या । बांधण्याच्या अवशेष ॥१८०॥
लोकांच्या देणग्या बांधकामात खर्च झाल्या; तरीही आणखी काही बांधकामे बाकी होती.
त्यासाठीं युक्ति केली । वर्गणी जमवण्यासाठीं भली ।
योजना ती ऐशी झाली । ती ऐका विबुध हो ॥८१॥
उर्वरित बांधकामासाठी निधी जमवण्याची योजना आखण्यात आली; ती कशी होती ते सांगितले आहे.
बसविला शेतसार्‍यावर । समर्थांचा धार्मिक कर ।
कोणासी न करितां जोर । रुपयामागें एक आणा ॥८२॥
शेतसाऱ्यावर समर्थांच्या नावाने धार्मिक कर लावला; कोणावरही जबरदस्ती न करता प्रत्येक रुपयामागे एक आणा घेतला.
तैशीच बाजारपेठेशीं । धान्य अथवा कपाशी ।
जी येईल विकायासी । पट्टी बसविली त्यावर ॥८३॥
बाजारात विक्रीसाठी येणाऱ्या धान्य आणि कापसावरही थोडी पट्टी आकारली जात असे.
गाडीमागें अर्धा आणा । हर्ष वाटे देतांना ।
कां कीं समर्थांच्या चरणां । निष्ठा होती सर्वांची ॥८४॥
प्रत्येक गाडीमागे अर्धा आणा लोक आनंदाने देत; कारण सर्वांची समर्थांच्या चरणी श्रद्धा होती.
समाधीपुढें स्वाहाकार । होऊन गेले अपार ।
परी त्यांतून मोठे चार । सर्वश्रुत जाहले ॥८५॥
समाधीसमोर अनेक स्वाहाकार आणि यज्ञ झाले; त्यांपैकी चार मोठे यज्ञ विशेष प्रसिद्ध झाले.
शतचंडीचें अनुष्ठान । ब्राह्मणांच्या करवीं जाण ।
केलें आदरेंकरुन । किसनलाल शेठजीनें ॥८६॥
किसनलाल शेठजींनी ब्राह्मणांच्या साहाय्याने भक्तिभावाने शतचंडी अनुष्ठान केले.
अनुष्ठान शतचंडीचें । करणें अति अवघड साचें ।
अधिकशून्य ना खपायाचें । जगदंबे कालिकेस ॥८७॥
शतचंडी अनुष्ठान करणे कठीण असते; त्यात विधीतील छोटी चूकही मान्य नसते, अशी समजूत आहे.
कांहीं चुकतां विधानांत । तात्काळ होतें विपरीत ।
काम्य अनुष्ठानाप्रत । भीति चहूं बाजूंनीं ॥८८॥
विधीमध्ये चूक झाली तर विपरीत परिणाम होण्याची भीती असल्याने काम्य अनुष्ठानाबाबत लोक सावध असतात.
वडील किसनलालाचा । बंकटलाल नांवाचा ।
भक्त होता समर्थांचा । एकनिष्ठ पहिल्यापून ॥८९॥
किसनलाल यांचा मुलगा बंकटलाल सुरुवातीपासूनच समर्थांचा एकनिष्ठ भक्त होता.
पूर्ण आहुतीच्या दिवशीं । त्या बंकटलाल भक्तासी ।
व्याधि उद्भवली शरीरासी । प्राणांताचा समय आला ॥१९०॥
पूर्णाहुतीच्या दिवशी बंकटलालाला अचानक गंभीर आजार झाला आणि त्याची अवस्था प्राणांतिक झाली.
लोक गेले घाबरुन । म्हणती हें काय आलें विघ्न ।
शतचंडीचें अनुष्ठान । करतां विपरीत व्हावें कां ? ॥९१॥
लोक घाबरले आणि शतचंडी अनुष्ठानाच्या वेळी असे विघ्न का आले, असा प्रश्न करू लागले.
बंकटलाल म्हणे पुत्रासी । भिऊं नकोस मानसीं ।
माझा तारिता पुण्यरासी । समाधीसी बसलासे ॥९२॥
बंकटलालाने मुलाला धीर दिला आणि समाधीत विराजमान असलेले समर्थ आपले रक्षण करतील असे सांगितले.
तो अवघें करील बरें । नका होऊं बावरें ।
पूर्ण आहुतीचें काम सारें । घ्यावें सशास्त्र उरकून ॥९३॥
महाराज सर्व काही ठीक करतील; घाबरू नका आणि पूर्णाहुतीचे विधी शास्त्राप्रमाणे पूर्ण करा, असे त्याने सांगितले.
माझा स्वामी गजानन । येऊं न देई कदा विघ्न ।
भक्ताचें करण्या संरक्षण । मुळींच बसला येथें तो ॥९४॥
आपले स्वामी गजानन भक्तांच्या रक्षणासाठी येथे आहेत; ते कधीही विघ्न येऊ देणार नाहीत, असा त्याचा विश्वास होता.
तेंच पुढें सत्य झालें । व्याधीचें स्वरुप मावळलें ।
एका बाईचें निमालें । भूत शतचंडींत या ॥९५॥
पुढे तसेच झाले; आजाराची तीव्रता कमी झाली आणि शतचंडीच्या वेळी एका स्त्रीची भूतबाधा दूर झाली.
बनाजी तिडके सांगवीकर । यांनीं केला स्वाहाकार ।
कसुर्‍याची रहाणार । गुजाबाई नाम जिचें ॥९६॥
सांगवीकर बनाजी तिडके यांनी स्वाहाकार केला; कसुरा गावात राहणाऱ्या गुजाबाईशी संबंधित प्रसंगही सांगितला आहे.
चापडगांवींचा वामन । शामरावाचा नंदन ।
यांनींही एक यज्ञ । केला समाधीच्या पुढें ॥९७॥
चापडगावच्या वामनाने, शामरावाच्या मुलाने, समाधीसमोर आणखी एक यज्ञ केला.
ऐसीं धर्मकृत्यें किती तरी । झालीं समर्थासमोरी ।
खरे खरेच साक्षात्कारी । श्रीगजाननमहाराज ॥९८॥
समर्थांच्या समोर अनेक धार्मिक कार्ये झाली; श्रीगजानन महाराज खरोखर अनुभूती देणारे संत होते.
यावत्‌ कालपर्यंत । लोक होते निष्ठावंत ।
तावत्‌ कालपर्यंत । वर्‍हाड होता सुखी बहु ॥९९॥
लोकांची श्रद्धा टिकून होती तोपर्यंत वर्‍हाड प्रदेश सुखी आणि समृद्ध होता, अशी ग्रंथातील धारणा आहे.
जसजसी निष्ठा कमी झाली । तों तों विपन्न दशा आली ।
अवदसेनें घातली । माळ कंठीं वर्‍हाडाच्या ॥२००॥
श्रद्धा कमी होत गेली तसे संकटे वाढली आणि वर्‍हाड प्रदेशाची स्थिती दयनीय झाली, असे वर्णन आहे.
विपुल पिकणें टाकिलें । काश्यपीनें पहा भले ।
नवे वाहूं लागले । वारे सर्व वर्‍हाडांत ॥१॥
पूर्वीसारखी भरपूर पिके येणे कमी झाले आणि वर्‍हाडात वेगळे, प्रतिकूल वारे वाहू लागले.
वर्‍हाडाची ऐसी दैना । समर्थांसी पाहवेना ।
म्हणून घेतलें आपणां । कोंडोनीं त्यांनीं जलांत ॥२॥
वर्‍हाडाची दुरवस्था समर्थांना पाहवत नव्हती; म्हणून त्यांनी स्वतःला जलामध्ये कोंडून घेतल्याचे वर्णन आहे.
तीस फुटांपासून । पाया आणिला भरुन ।
तेथेंच कां हें जीवन । निर्माण व्हावें श्रोते हो ॥३॥
तीस फूट खोल पाया भरून तेथेच जलसाठा किंवा जीवन निर्माण होण्याचा प्रसंग घडला, असा प्रश्न कवी विचारतो.
म्हणून ऐसें वाटतें । राग आला समर्थांतें ।
म्हणून त्यांनीं जलातें । भोंवतीं केलें निर्माण ॥४॥
समर्थांना राग आला म्हणून त्यांनी पाण्याभोवती जलरचना निर्माण केली असावी, असे कवीला वाटते.
सुखसंपन्न पहिल्यापरी । वर्‍हाड व्हावा निर्धारी ।
ऐसें चित्तांत असल्या जरी । या वर्‍हाडी जनांच्या ॥५॥
वर्‍हाड पुन्हा पूर्वीसारखा सुखी आणि संपन्न व्हावा, अशी इच्छा असेल तर लोकांनी आपले आचरण सुधारावे.
तरी त्या अवघ्या जनांनीं । श्रीगजाननाच्या चरणीं ।
पूर्ववत् निष्ठा ठेवूनी । सुखालागीं अनुभवावें ॥६॥
सर्व लोकांनी श्रीगजानन महाराजांच्या चरणी पूर्वीसारखी श्रद्धा ठेवली तर सुखाचा अनुभव घेता येईल.
ऐसें न जरी करतील । तरी याहीपेक्षां येईल ।
वर्‍हाडासी बिकट काळ । याचा विचार करा हो ॥७॥
लोकांनी असे केले नाही तर वर्‍हाडावर याहून कठीण काळ येऊ शकतो; याचा विचार करावा.
गजाननपदीं निष्ठा ठेवा । सुख-अनुभव सर्वदा घ्यावा ।
कुतर्कासी मुळीं न द्यावा । ठाव आपुल्या मानसीं ॥८॥
गजानन महाराजांच्या चरणी श्रद्धा ठेवा, सुखाचा अनुभव घ्या आणि मनात कुतर्कांना जागा देऊ नका.
या गजाननरुप जमिनींत । जें जें कांहीं पेराल सत्य ।
तें तें मिळणार आहे परत । बहुत होऊन तुम्हांला ॥९॥
गजाननरूपी भूमीत जे पेराल ते अनेक पटींनी परत मिळेल; कर्मानुसार फळ मिळते.
दाणे टाकिल्या खडकावरी । त्यांचीं न रोपें होतीं खरीं ।
याचा विचार अंतरीं । सर्व काळ करा हो ॥२१०॥
खडकावर पेरलेले बी रुजत नाही; म्हणून योग्य भूमीत योग्य बी पेरण्याचा विचार नेहमी करावा.
कंटाळा संतसेवेचा । ज्या ज्या प्रांता येत साचा ।
त्या त्या प्रांतीं दुष्काळाचा । प्रादुर्भाव होतसे ॥११॥
ज्या प्रदेशात संतसेवेचा कंटाळा येतो, त्या प्रदेशात दुष्काळ पडतो, अशी कवीची शिकवण आहे.
धर्मश्रद्धा ही वाघीण । गेल्या मनरुपी दरींतून ।
दुर्वासनेचे कोल्हे जाण । येऊन बसतील ते ठायां ॥१२॥
मनातून धर्मश्रद्धा निघून गेली तर दुर्वासनांना आणि वाईट प्रवृत्तींना तिथे स्थान मिळते.
भक्ति शुचिर्भूत अंगना । अभक्ति वारांगना ।
तिच्या नादीं लागल्या जाणा । विटंबनाच सर्वत्र ॥१३॥
शुद्ध भक्ती ही पवित्र स्त्रीसारखी आणि अभक्ती वाईट आकर्षणासारखी आहे; अभक्तीच्या नादी लागल्यास अपमान होतो.
सन्नीतीला सोडूं नका । धर्मवासना टाकूं नका ।
शत्रु न माना एकमेकां । तरीच शक्ति वाढेल ॥१४॥
चांगल्या नीतीचा आणि धर्मभावनेचा त्याग करू नका; एकमेकांना शत्रू मानू नका, त्यामुळे समाजाची शक्ती वाढेल.
ऐसें तुम्ही वागल्यास । येतील चांगले दिवस ।
या वर्‍हाड प्रांतास । हें कधींहि विसरुं नका ॥१५॥
तुम्ही सदाचाराने वागलात तर वर्‍हाड प्रदेशात चांगले दिवस येतील; ही गोष्ट विसरू नका.
एकदां तरी वर्षांतून । घ्यावें गजाननाचें दर्शन ।
एकदां तरी पारायण । करा गजाननचरित्राचें ॥१६॥
वर्षातून किमान एकदा गजानन महाराजांचे दर्शन घ्या आणि गजाननचरित्राचे पारायण करा.
हा एकवीस अध्यायांचा । गजाननविजय नांवाचा ।
नैवेद्य एकवीस मोदकांचा । गजाननासी अर्पा हो ॥१७॥
एकवीस अध्यायांच्या गजाननविजय ग्रंथाच्या पूजेसाठी एकवीस मोदकांचा नैवेद्य अर्पण करा.
वा हे अध्याय साचार । माना एकवीस दुर्वांकुर ।
पारायणरुपें निरंतर । वाहाव्या गजाननासी ॥१८॥
या अध्यायांना एकवीस दुर्वांकुर मानून त्यांचे नियमित पारायण गजानन महाराजांना अर्पण करा.
सद्भाव जो मानवाचा । तोच दिवस चतुर्थीचा ।
प्रेमरुपी चंद्राचा । उदय झाला पाहिजे ॥१९॥
मनातील सद्भाव हाच चतुर्थीचा खरा दिवस आहे; प्रेमरूपी चंद्राचा उदय अंतःकरणात झाला पाहिजे.
मग या ग्रंथाचें अक्षर । एकेक हें दुर्वांकुर ।
अर्थ शब्दाचा साचार । मोदक समजा विबुध हो ॥२०॥
या ग्रंथातील प्रत्येक अक्षर दुर्वांकुरासारखे आणि प्रत्येक शब्दाचा अर्थ मोदकासारखा पवित्र समजावा.
तो अर्पून गजानना । पारायणरुपी पारणा ।
साधून घ्यावा करा ना । वेळ आतां थोडकाही ॥२१॥
ग्रंथाचे पारायण करून त्याचे पुण्य गजानन महाराजांना अर्पण करा आणि साधनेचा लाभ घ्या.
हा ग्रंथ ना कादंबरी । ती गजाननाची लीला खरी ।
येथें जो अविश्वास धरी । तो बुडेल निःसंशय ॥२२॥
हा ग्रंथ साधी कादंबरी नसून गजानन महाराजांच्या लीला सांगतो; त्यावर अविश्वास ठेवणाऱ्याचे नुकसान होईल, असे कवी सांगतो.
श्रीगजाननस्वामी चरित्र । जो नियमें वाचील सत्य ।
त्याचे पुरतील मनोरथ । गजाननकृपेनें ॥२३॥
जो मनुष्य नियमाने श्रीगजानन स्वामींचे चरित्र वाचतो, त्याच्या इच्छा महाराजांच्या कृपेने पूर्ण होतात, अशी श्रद्धा आहे.
हें गजाननचरित्र भागीरथी । कथा या तोय निश्चिती ।
महाराष्ट्र ओंव्या तयावरती । लहरी समजा विबुध हो ॥२४॥
हे चरित्र भागीरथी नदीसारखे पवित्र आहे; त्यावरील मराठी ओव्या नदीच्या लाटांप्रमाणे समजाव्यात.
वा कल्पवृक्ष हें स्वामीचरित्र । शाखा अध्याय तयाप्रत ।
पद्मरचना हीच सत्य । पालवी या वृक्षाची ॥२५॥
स्वामींचे चरित्र कल्पवृक्षासारखे आहे; अध्याय त्याच्या शाखा आणि ओव्यांची रचना त्याची पालवी आहे.
जो या ग्रंथीं ठेवील भाव । त्यासी पावेल स्वामीराव ।
संकटीं त्याच्या घेईल धांव । रक्षण त्याचें करावया ॥२६॥
जो या ग्रंथावर श्रद्धा ठेवतो, त्याच्या संकटात स्वामी धावून येतात आणि त्याचे रक्षण करतात.
हा ग्रंथ केवळ चिंतामणी । चिंतिलें फळ देईल जाणी ।
दृढतर विश्वास असल्या मनीं । हें मात्र विसरुं नका ॥२७॥
हा ग्रंथ चिंतामणीसारखा आहे; मनात दृढ विश्वास ठेवल्यास इच्छित फल मिळेल, हे विसरू नये.
जेथें गजाननचरित्राचा । पाठ होईल नित्य साचा ।
तेथें वास लक्ष्मीचा । चिरकाल होईल हो ॥२८॥
ज्या ठिकाणी गजाननचरित्राचे नियमित वाचन होते, तेथे लक्ष्मीचा म्हणजे समृद्धीचा वास कायम राहतो.
दारिद्रयासी मिळेल धन । रोगीयासी आरोग्य जाण ।
साध्वी स्त्रीचें वांजपण । फिटेल याच्या वाचनें ॥२९॥
या ग्रंथाच्या वाचनाने गरिबाला धन, रुग्णाला आरोग्य आणि वंध्य स्त्रीला संतती मिळते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
निपुत्रिकासी होईल पुत्र । निष्कपटी मिळेल मित्र ।
चिंता न राहील अणुमात्र । या ग्रंथाच्या वाचका ॥२३०॥
निःसंतानाला पुत्र, निष्कपट व्यक्तीला खरा मित्र आणि वाचकाला चिंतेपासून मुक्ती मिळते, असे ग्रंथात म्हटले आहे.
दशमी एकादशी द्वादशीला । हा ग्रंथ जो वाची भला ।
अनुपम येईल भाग्य त्याला । श्रीगजाननकृपेनें ॥३१॥
दशमी, एकादशी किंवा द्वादशीला हा ग्रंथ वाचणाऱ्याला गजानन महाराजांच्या कृपेने उत्तम भाग्य लाभते.
गुरुपुष्य योगावरी । जो याचें पारायण करी ।
बसून एक्या आसनावरी । राहूनियां शुचिर्भूत ॥३२॥
गुरुपुष्य योगाच्या दिवशी शुद्ध राहून एकाच आसनावर बसून या ग्रंथाचे पारायण करावे.
त्याच्या अवघ्या मनकामना । खचित होतील पूर्ण जाणा ।
कसल्याही असोत यातना । त्या त्याच्या निरसतील ॥३३॥
अशा रीतीने पारायण करणाऱ्याच्या मनोकामना पूर्ण होतात आणि त्याच्या वेदना दूर होतात, अशी श्रद्धा आहे.
जेथें हा राहील ग्रंथ । तेथें न कदा येई भूत ।
लाग न साधे यत्किंचित । तेथें ब्रह्म समंधाचा ॥३४॥
ज्या घरात हा ग्रंथ असतो, तेथे भूतबाधा किंवा अशुभ शक्तींचा त्रास होत नाही, अशी मान्यता आहे.
ऐसें याचें महत्त्व । ये भाविकाला प्रचीत ।
कुटिलदुष्टदुर्जनांप्रत । याचा अनुभव येणें नसे ॥३५॥
या ग्रंथाचे महत्त्व खऱ्या भाविकांना अनुभवता येते; कपटी आणि दुष्ट मनोवृत्तीच्या लोकांना त्याचा लाभ होत नाही.
मानसाची योजना । राजहंसासाठीं जाणा ।
तैसें हें संतसज्जनां । मानस स्वामीचरित्र ॥३६॥
मानससरोवर जसे राजहंसासाठी योग्य असते, तसे स्वामींचे चरित्र संत आणि सज्जनांसाठी योग्य आहे.
पूर्वकालीं ज्ञानेश्वर । मीरा मेहता कबीर ।
नामा सांवता चोखा महार । गोरा बोधला दामाजी ॥३७॥
पूर्वी ज्ञानेश्वर, मीरा, मेहता, कबीर, नामदेव, सावता, चोखामेळा, गोरा आणि बोधला यांसारखे संत होऊन गेले.
उंबरखेडी ऐनाथ । सखाराम अंमळनेरांत ।
वा देव मामलेदार यशवंत । वा हुमणाबादी माणिकप्रभू ॥३८॥
उंबरखेडचे एकनाथ, अमळनेरचे सखाराम, देव मामलेदार यशवंत आणि हुमणाबादचे माणिकप्रभू हेही संतपरंपरेतील महान संत होते.
तेवींच हा वर्‍हाडांत । गजाननस्वामी सद्‌गुरुनाथ ।
फरक नाहीं यत्किंचित । त्यांच्या यांच्या मधीं हो ॥३९॥
त्याचप्रमाणे वर्‍हाडात गजानन स्वामी सद्गुरू म्हणून प्रकट झाले; या संतांच्या महानतेत फरक नाही.
आतां हीच विनंति । तुम्हां अवघ्यां भाविकांप्रती ।
अत्यंत असूं द्यावी प्रीति । श्रीगजाननांचे चरणीं ॥२४०॥
सर्व भाविकांनी श्रीगजानन महाराजांच्या चरणी अत्यंत प्रेम आणि निष्ठा ठेवावी, ही कवीची विनंती आहे.
म्हणजे तुमची येरझार । जन्ममृत्यूची साचार ।
होऊनियां व्हाल पार । दुस्तर भवामधूनी ॥४१॥
असे केल्याने जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्त होऊन कठीण संसारसागर पार करता येईल.
आतां स्वामी दयाघना ! । तुला येवो माझी करुणा ।
दासगणूच्या यातना । सकल निवारी कृपेनें ॥४२॥
हे दयाळू स्वामी, माझ्यावर कृपा करा आणि दासगणूच्या सर्व यातना दूर करा.
मी तुझा झालों भाट । मार्ग दावी मला नीट ।
दुर्वासनेचा येतो वीट । चित्तामाजीं दयाळा ! ॥४३॥
मी तुझा स्तुतिगायक झालो आहे; मला योग्य मार्ग दाखव आणि मनातील दुर्वासनांचा कंटाळा दूर कर.
आमरण वारी घडो । संतचरणीं प्रेमा जडो ।
अक्षय्यीचा वास घडो । श्रीगोदेच्या तीराला ॥४४॥
आयुष्यभर पंढरीची वारी घडो, संतचरणी प्रेम वाढो आणि श्रीगोदावरीच्या तीरावर वास लाभो.
प्रसंग याचना करण्याचा । मशीं नको आणूंस साचा ।
समर्था दासगणूचा । अभिमान वाहावा मानसीं ॥४५॥
मला पुन्हा याचना करण्याची वेळ आणू नकोस; समर्था, दासगणूचा मान आपल्या मनात राख.
मी सकल संतांचा चरणरज । माझी राखा तुम्ही लाज ।
हेंचि मागणें आहे आज । पदर पसरुन तुम्हांतें ॥४६॥
मी सर्व संतांच्या चरणांची धूळ आहे; माझी लाज राख, हीच आज तुझ्यापुढे हात पसरून केलेली विनंती.
जैसी केलीस प्रेरणा । तैसेंच मी वदलों जाणा ।
हे स्वामी गजानना ! । तुझें चरित्र लिहितां कीं ॥४७॥
हे गजानना, तुझ्या प्रेरणेनेच मी तुझे चरित्र लिहिताना जे बोललो ते मांडले आहे.
शेगांवचे मठांत । कांहीं होतें कागदपत्र ।
ते रतनसातें मजप्रत । आणूनियां दाखविले ॥४८॥
शेगावच्या मठात काही कागदपत्रे होती; रतनसिंगाने ती माझ्याकडे आणून दाखवली.
त्यांच्या आधारें ग्रंथ लिहिला । कल्पनेच्या ना उपयोग केला ।
म्हणून अधिक न्यूनाला । मी नाहीं कारण ॥४९॥
त्या कागदपत्रांच्या आधारावर मी ग्रंथ लिहिला; कल्पनेचा आधार घेतला नाही, म्हणून वाढवून किंवा कमी करून लिहिण्याचा हेतू नव्हता.
झालें असल्या अधिकऊन । त्याची क्षमा गजानन ।
करो सर्वदा मजलागून । हीच आहे विनंती ॥२५०॥
काही अधिक किंवा कमी लिहिले गेले असेल तर गजानन महाराजांनी मला क्षमा करावी, ही माझी विनंती आहे.
शके अठराशें एकसष्टांत । प्रमाथिनाम संवत्सरांत ।
चैत्रमासीं शुद्धांत । वर्षप्रतिपदेला ॥५१॥
शके १८६१ मधील प्रमाथी नाम संवत्सरात, चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला हा ग्रंथ पूर्णत्वाकडे गेला.
हा ग्रंथ कळसा गेला । शेगांव-ग्रामीं भला ।
तो गजाननांनीं पूर्ण केला । प्रथम प्रहरीं बुधवारीं ॥५२॥
शेगाव गावात बुधवारी पहिल्या प्रहरी गजानन महाराजांच्या कृपेने हा ग्रंथ पूर्ण झाला.
स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
नौका होवो भाविकांप्रत । भवसिंधु तरावया ॥२५३॥
दासगणूंनी रचलेला गजाननविजय ग्रंथ भाविकांसाठी संसारसागर पार करण्याची नौका ठरो, ही मंगलकामना.