जयजयाजी परशुधरा । हे जमदग्नीच्या कुमारा ।
परशुरामा परमेश्वरा । आतां उपेक्षा करूं नको ॥१॥
हातात परशू धारण करणाऱ्या आणि जमदग्नी ऋषींच्या पुत्रा, हे परमेश्वर परशुरामा, आता आमची उपेक्षा करू नका.
तूं सहस्त्रार्जुनातें दंडून । केलें द्विजांचें संरक्षण ।
ब्राह्मणांचा अपमान । सहन झाला नाहीं तुला ॥२॥
सहस्रार्जुनाला कठोर शासन करून आपण ब्राह्मणांचे रक्षण केले; कारण ब्राह्मणांचा झालेला अपमान आपल्याला कधीही सहन झाला नाही.
आतां मात्र डोळे मिटिसी । कां रे देवा ब्राह्मणांविशीं ? ।
काय आहे लागली तुसी । गाढ निद्रा येधवां ॥३॥
मग देवा, आताच आपण ब्राह्मणांच्या बाबतीत डोळे का बरे मिटून घेतले आहेत; आपल्याला आता इतकी गाढ झोप लागली आहे का?
म्हणून डोळे मिटूं नका । स्वस्थ ऐसें बसूं नका ।
आणीबाणीचा प्रसंग देखा । आहे हरी सांप्रत ॥४॥
म्हणून डोळे मिटू नका आणि असे स्वस्थ बसू नका; कारण हे प्रभू, सध्याचा हा काळ अत्यंत आणीबाणीचा आणि बिकट आहे.
तुझ्या वशिल्यावांचून । अवघीं कृत्यें आहेत शीण ।
आर्यसंस्कृतीचें रक्षण । होणें नाहीं तुझ्याविण ॥५॥
आपल्या कृपेच्या आधाराशिवाय आमचे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरतील; कारण आपल्याविना आर्यसंस्कृतीचे रक्षण होणे मुळीच शक्य नाही.
गजाननमाया अघटित । कोण जाणें तिजप्रत ।
महाराजांचा एक भक्त । पुंडलिक नामें मूंडगांवीं ॥६॥
श्रीगजानन महाराजांची लीला अगाध आणि अनाकलनीय आहे; मुंडगाव येथे पुंडलिक नावाचा त्यांचा एक निस्सीम भक्त राहत होता.
हा शेगांवची करी वारी । समर्थाविषयीं प्रेम भारी ।
हमेश त्यांचें चिंतन करी । एकाग्रशा मनानें ॥७॥
तो नित्यनेमाने शेगावची वारी करत असे; समर्थांवर त्याचे अलोट प्रेम होते आणि तो एकाग्र चित्ताने अखंड त्यांचेच ध्यान करत असे.
त्याच गांवीं भागाबाई । एक ठाकरीण होती पाही ।
निष्ठा तिची एक्याही । ठिकाणासीं बसत नसे ॥८॥
त्याच गावात भागाबाई नावाची एक ठाकरीण राहत होती; तिची निष्ठा मात्र कोणत्याही एका दैवतावर कधीच स्थिर नव्हती.
ती दांभिक होती फार । सदा दंभाचा बाजार ।
भरवून भोंदी नारीनर । हाच धंदा तियेचा ॥९॥
ती कमालीची दांभिक होती आणि नित्य ढोंगाचा बाजार मांडून निष्पाप स्त्री-पुरुषांना भुलवणे हाच तिचा मुख्य व्यवसाय होता.
ती बोलली पुंडलिकाला । तुझा जन्म वाया गेला ।
कां कीं तूं नाहीं केला । सद्गुरु तो आपणांतें ॥१०॥
ती पुंडलिकाला म्हणाली, "तू स्वतःसाठी अजून सद्गुरू केला नाहीस, त्यामुळे तुझा हा मानवी जन्म व्यर्थ गेला आहे."
गजाननाच्या वार्‍या करिसीं । सद्गुरु त्याला मानिसी ।
परी त्यानें सांग तुसी । मंत्र कानीं कथिला कां ? ॥११॥
तू गजानन महाराजांच्या वाऱ्या करतोस आणि त्यांना सद्गुरू मानतोस, पण त्यांनी तुझ्या कानात कधी काही गुरुमंत्र सांगितला आहे का?
अरे विधीवांचून । गुरु न होत कधीं जाण ।
शेगांवचा गजानन । वेडापिसा साच असे ॥१२॥
अरे, शास्त्रोक्त विधी केल्याशिवाय कोणीही खरा गुरू होत नाही; शेगावचे गजानन महाराज तर खरोखर निव्वळ वेडेपिसे आहेत.
तुझा ताप बरा झाला । म्हणून तूं मानिसी त्याला ।
या काकतालीयन्यायाला । बळी पुंडलिका पडूं नको ॥१३॥
तुझा ताप एका योगायोगाने बरा झाला म्हणून तू त्यांना मानू लागलास; पण पुंडलिका, अशा काकतालीय न्यायाला तू बळी पडू नकोस.
' गिन गिन गणातें ' हें भजन । पिशापरी आचरण ।
कोणाचेंही खाई जाण । ऐसा मुळीं भ्रष्ट तो ॥१४॥
ते सतत 'गिण गिण गणात' असे भजन करतात, पिशाच्चासारखे वागतात आणि कोणाचेही काहीही खातात; अशा प्रकारे ते पूर्णपणे भ्रष्ट आहेत.
म्हणून तुला सांगतें । चाल अंजनगांवातें ।
केजाजीच्या शिष्यातें । आपण दोघे गुरु करूं ॥१५॥
म्हणून तुला सांगते, माझ्यासोबत अंजनगावला चल; तिथे केजाजी महाराजांचे शिष्य आले आहेत, त्यांना आपण दोघे गुरू करूया.
उद्यां त्यांचें कीर्तन । अंजनगांवीं असे जाण ।
तें ऐकावया कारण । उठून जाऊं प्रातःकाळीं ॥१६॥
उद्या सकाळी अंजनगावात त्यांचे कीर्तन होणार आहे; ते ऐकण्यासाठी आपण पहाटेच उठून तिकडे जाऊया.
गुरु असावा महाज्ञानी । चातुर्य-शास्त्र-चिंतामणी ।
गुरु असावा परमगुणी । भक्तिपथातें दावितां ॥१७॥
गुरू हा महाज्ञानी, सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत आणि भक्तांना भक्तीचा खरा मार्ग दाखवणारा अत्यंत गुणसंपन्न असावा लागतो.
यांतील लक्षण एकही । गजाननाच्या नसे ठायीं ।
म्हणून वेळ न करी कांहीं । चाल अंजनगांवांतें ॥१८॥
यांपैकी एकही लक्षण त्या गजाननाच्या अंगी दिसत नाही; म्हणून वेळ वाया न घालवता माझ्यासोबत लगेच अंजनगावला चल.
तो भोकरे पुंडलिक । होता मनाचा भाविक ।
भागीच्या भाषणें देख । चित्त त्याचें घोटाळलें ॥१९॥
तो पुंडलिक भोकरे मनाचा अत्यंत भोळाभाविक असल्याने, भागीचे ते धूर्त बोलणे ऐकून त्याचे मन संभ्रमात पडले.
त्यानें ऐसा विचार केला । उदईक अंजनगांवाला ।
जाऊं कीर्तन ऐकण्याला । पुढचा विचार पुढें करूं ॥२०॥
त्याने विचार केला की उद्या अंजनगावला जाऊन कीर्तन ऐकून तर येऊ, त्यानंतर काय करायचे ते पुढे ठरवू.
ऐसा विचार करून । भागीसी बोलला जाण ।
अंजनगांवालागून । चाल येतों तुझ्यासवें ॥२१॥
असा विचार करून तो भागीला म्हणाला, "ठीक आहे, कीर्तन ऐकण्यासाठी मी उद्या तुझ्यासोबत अंजनगावला येतो."
दोघांचा विचार झाला । पुंडलिक रात्रीं स्वस्थ निजला ।
तों तीन प्रहर रात्रीला । काय घडलें तें ऐका ॥२२॥
दोघांचे ठरल्यावर पुंडलिक रात्री निवांत झोपी गेला; तोच मध्यरात्रीच्या वेळी काय घडले ते ऐका.
पुंडलिकाच्या समोर । एक पुरुष दिगंबर ।
उभा राहिला साचार । थेट समर्थांच्या परी ॥२३॥
पुंडलिकाच्या स्वप्नात समर्थांसारखाच हुबेहूब दिसणारा एक दिगंबर पुरुष साक्षात समोर येऊन उभा राहिला.
पुरुष म्हणे रे पुंडलिका । अंजनगांवासी जातोस कां ? ।
गुरु करायातें निका । त्या भागीच्या सल्ल्यानें ॥२४॥
तो पुरुष म्हणाला, "पुंडलिका, त्या कपटी भागीच्या सल्ल्याने नवीन गुरू करण्यासाठी तू अंजनगावला चाललास काय?"
जातोस तरी जावें त्वरित । त्याचें नांव काशीनाथ ।
तेथें जातां फिटेल भ्रांत । तुझी वेड्या निश्चयें ॥२५॥
तुला जायचेच असेल तर नक्की जा; त्या महाराजांचे नाव काशिनाथ असून तिथे गेल्यावर तुझा सर्व भ्रम नक्की दूर होईल.
कानांत कांहीं बोलला । म्हणून कां तो गुरु झाला ।
लोक कानगोष्टीला । किती तरी करतात ॥२६॥
फक्त कानात काहीतरी फुंकले म्हणून कोणी लगेच गुरू होत नाही; एरवी लोक एकमेकांच्या कानात कितीतरी गोष्टी सांगत असतात.
मग ते एकमेकांचे । काय गुरु होती साचे ।
नादीं दंभाचाराचे । त्वां पुंडलिका पडूं नये ॥२७॥
मग अशाने काय ते एकमेकांचे गुरू बनतात का; म्हणून पुंडलिका, अशा ढोंगी आणि बाह्य आचारांच्या नादी तू पडू नकोस.
तूं इकडे करी कान । मंत्र देतों तुजकारण ।
' गण गण ' ऐसें बोलून । महाराज स्तब्ध जहाले ॥२८॥
तू इकडे कान कर, मी तुला खरा मंत्र देतो, असे म्हणून महाराजांनी 'गण गण' असा उच्चार केला आणि ते शांत झाले.
आणखी काय आहे आस । ती मी आज पुरवीन खास ।
ऐसे ऐकतां पुंडलिकास । आनंद अति जाहला ॥२९॥
तुझी आणखी काय इच्छा आहे सांग, ती मी आज नक्की पूर्ण करीन, हे ऐकून पुंडलिकाला अंतःकरणात अतीव आनंद झाला.
पाहूं लागला निरखून । स्वप्नीं त्या पुरुषालागून ।
तों पाहिलें गजानन । शेगांवचे स्वामी पहा ॥३०॥
स्वप्नातील त्या पुरुषाकडे तो निरखून पाहू लागला, तोच ते साक्षात शेगावचे समर्थ गजानन महाराज असल्याचे त्याच्या लक्षात आले.
पुंडलिक म्हणे गुरुराया । पादुका द्या ह्या मला सदया ।
नित्य पूजा करावया । यावीण आणखी आस नसे ॥३१॥
पुंडलिक म्हणाला, "हे दयाळू गुरुराया, नित्य पूजेसाठी मला आपल्या चरणांतील पादुका द्याव्यात, याव्यतिरिक्त माझी दुसरी कोणतीही इच्छा नाही."
बरें उद्या दोन प्रहर । दिवस येतां साचार ।
पादुकांची पूजा कर । ह्या मी दिधल्या घेई तुला ॥३२॥
महाराज म्हणाले, "ठीक आहे, उद्या दुपार होताच तू पादुकांची मनोभावे पूजा कर; या मी तुला पादुका दिल्या, तू त्या स्वीकार."
पादुका त्या घ्यावयाला । स्वप्नीं पुंडलिक उठून बसला ।
तोंच आली तयाला । साक्षात् जागृति श्रोते हो ॥३३॥
त्या पादुका घेण्यासाठी पुंडलिक स्वप्नातच उठून बसला, तोच श्रोतेहो, त्याला प्रत्यक्ष जाग आली.
जागा होऊनी सभोंवार । पाहूं लागला साचार ।
तो कोणीच दिसेना अखेर । नाहीं पत्ता पादुकांचा ॥३४॥
जागे होऊन त्याने सभोवताली पाहिले, पण तिथे कोणीच दिसेना आणि पादुकांचाही कुठे पत्ता नव्हता.
उलगडा कांहीं होईना । संशय मनींचा जाईना ।
म्हणे स्वामींच्या भाषणा । बाट न लागला आजवरी ॥३५॥
मनातील संशय फिटेना आणि काय घडले याचा काहीच उलगडा होईना; पुंडलिक मनाशी म्हणाला, स्वामींचे बोलणे आजवर कधीही खोटे ठरलेले नाही.
स्वप्नीं येऊन दर्शन । त्यांनीं दिलें मजकारण ।
कशी भागी ठाकरीण । तेंही स्वप्नीं कथन केलें ॥३६॥
त्यांनी स्वतः स्वप्नात येऊन मला दर्शन दिले आणि भागी ठाकरीण कशी आहे याचे सत्यही उघडे केले.
तैसेंच उद्यां दोन प्रहरीं । पादुकांची पूजा करी ।
ऐसें बोलले साक्षात्कारी । त्याचा समजूं काय अर्थ ? ॥३७॥
तसेच उद्या दुपारी पादुकांची पूजा कर असे ते साक्षात्कारी महाराज म्हणाले, तर त्याचा नेमका अर्थ काय समजावा?
किंवा नव्या पादुका करून । म्यां करावें पूजन ।
ऐसें त्यांचें आहे मन । हें कांहीं कळेना ॥३८॥
की स्वतः नवीन पादुका तयार करून मी त्यांची पूजा करावी असा त्यांचा मानस आहे, हे मला काही समजेना.
मी पदींच्या मागितल्या । पादुका त्या होत्या भल्या ।
त्याच त्यांनीं मसी दिल्या । मग नव्या घेऊं कशास ? ॥३९॥
मी तर प्रत्यक्ष त्यांच्या चरणांतील मूळ पादुका मागितल्या होत्या आणि त्यांनीही त्याच दिल्या, मग मी नवीन पादुका कशासाठी तयार करू?
ऐसें नाना तर्क करी । पुंडलिक आपल्या अंतरीं ।
तों इतक्यांत आली घरीं । भागी ठाकरीण बोलावण्या ॥४०॥
पुंडलिक आपल्या मनात असा नानाविध विचार करत असतानाच, इतक्यात भागी ठाकरीण त्याला बोलावण्यासाठी घरी आली.
अंजनगांवीं चाल आतां । मोक्ष गुरू करण्याकरितां ।
दिसूं लागला आहे आतां रस्ता । अरुणोदयाचे प्रकाशें ॥४१॥
ती म्हणाली, "अरुणोदयाचा प्रकाश पडल्याने आता रस्ता दिसू लागला आहे; मोक्ष देणारा गुरू करण्यासाठी चल आता अंजनगावला निघूया."
पुंडलिक म्हणे भागाबाई । मी कांहीं येत नाहीं ।
मर्जी असल्यास तूंच जाई । अंजनगांवाकारणें ॥४२॥
पुंडलिक म्हणाला, "भागाबाई, मी तुझ्यासोबत कुठेही येत नाही; तुझी इच्छा असल्यास तू खुशाल अंजनगावला जा."
मीं जो एकदां गुरु केला । श्रीगजानन महाराजाला ।
तो न आतां सोडी भला । हाच माझा निश्चय ॥४३॥
मी एकदा ज्यांना सद्गुरू मानले आहे, त्या श्रीगजानन महाराजांची चरणसेवा मी कधीही सोडणार नाही, हाच माझा पक्का निश्चय आहे.
तें ऐकतां भागाबाई । अंजनगांवास गेली पाही ।
आतां मुंडगांवाचें ठाईं । काय झालें तें ऐका ॥४४॥
ते ऐकून भागाबाई एकटीच अंजनगावला निघून गेली; आता मुंडगावात पुढे काय घडले ते ऐका.
झ्यामसिंग रजपूत । गेला होता शेगांवांत ।
दर्शन स्वामींचें घेण्याप्रत । दोन दिवस याच्या आधीं ॥४५॥
या घटनेच्या दोन दिवस आधी मुंडगावचा झ्यामसिंग रजपूत स्वामींच्या दर्शनासाठी शेगावला गेला होता.
तो जेव्हां मूंडगावाला । येण्या परत निघाला ।
तईं बाळाभाऊला । ऐसें बोलले महाराज ॥४६॥
तो जेव्हा शेगावहून परत मुंडगावला निघू लागला, तेव्हा गजानन महाराज बाळाभाऊंना उद्देशून असे म्हणाले.
या पादुका पुंडलिकासी । द्याया देई याच्यापासी ।
समर्थ आज्ञा होतां ऐसी । तैसेंच केलें बाळानें ॥४७॥
या पादुका पुंडलिकाला पूजेसाठी देण्यासाठी या झ्यामसिंगाच्या स्वाधीन कर, समर्थांची आज्ञा होताच बाळाभाऊंनी लगेच तसेच केले.
करीं घेऊन पादुका । झ्यामसिंगास बोलला देखा ।
भोकरे जो का पुंडलिका । तुमच्या गांवींचा असे हो ॥४८॥
हातात पादुका घेऊन बाळाभाऊ झ्यामसिंगला म्हणाले, "तुमच्या गावातील जो पुंडलिक भोकरे आहे,"
त्यास ह्या द्या नेऊन । करायासी पूजन ।
तें झ्यामसिंगें ऐकून । पादुका घेतां जहाला ॥४९॥
त्याला नित्य पूजा करण्यासाठी या पादुका नेऊन दे, हे ऐकून झ्यामसिंगने त्या पादुका आदराने स्वीकारल्या.
झ्यामसिंग आला मुंडगांवांत । तों पुंडलिक भेटला वेशींत ।
पुसूं लागला त्याप्रत । कुशलवृत्त समर्थांचें ॥५०॥
झ्यामसिंग मुंडगावच्या वेशीपाशी आला असता समोरच पुंडलिक भेटला आणि तो समर्थांचे कुशलवृत्त विचारू लागला.
प्रसाद मला द्यावयासी । कांहीं दिला का तुम्हांपासी ? ।
हें ऐकतां झ्यामसिंगासी । महदाश्चर्य वाटलें ॥५१॥
पुंडलिकाने विचारले, "मला देण्यासाठी समर्थांनी आपल्याकडे काही प्रसादाची वस्तू दिली आहे का?", हे ऐकून झ्यामसिंगला मोठे आश्चर्य वाटले.
सवें घेऊन पुंडलिकाला । झ्यामसिंग घेऊन घरीं गेला ।
खोदून विचारूं लागला । तूं ऐसें कां विचारिलें ? ॥५२॥
झ्यामसिंग पुंडलिकाला सोबत घेऊन आपल्या घरी गेला आणि त्याने खोदून विचारले, "तू मला असा नेमका प्रश्न का विचारलास?"
पुंडलिकानें स्वप्नाची । गोष्ट त्याला कथिली साची ।
ती ऐकतां झ्यामसिंगाची । भ्रांति नष्ट झाली हो ॥५३॥
पुंडलिकाने रात्री पडलेल्या स्वप्नाची सर्व हकीकत जशीच्या तशी सांगितली; ते ऐकताच झ्यामसिंगच्या मनातील सर्व संशय नाहीसा झाला.
लगेच पादुका काढिल्या । पुंडलिकाच्या हातीं दिल्या ।
त्याच अजून आहेत भल्या । मुंडगांवांत त्याच्या घरीं ॥५४॥
त्याने लगेच त्या पादुका बाहेर काढून पुंडलिकाच्या हातात दिल्या; त्याच पवित्र पादुका आजही मुंडगावात त्याच्या घरी आहेत.
दोन प्रहरीं पूजन । पुंडलिकानें केलें जाण ।
मनोभावें करून । त्या प्रसादी पादुकांचें ॥५५॥
त्या दिवशी दुपारच्या वेळी पुंडलिकाने त्या समर्थांच्या प्रसादी पादुकांची अत्यंत मनोभावे आणि भक्तीने षोडशोपचारे पूजा केली.
पहा श्रोते खरें संत । सांभाळिती आपुलें भक्त ।
आडमार्गानें किंचित्‍ । जाऊं न देती तयांला ॥५६॥
श्रोतेहो पाहा, खरे संत आपल्या भक्तांचा कसा सांभाळ करतात आणि त्यांना चुकीच्या मार्गाने थोडेही वाहवत जाऊ देत नाहीत.
निज भक्ताचे मनोरथ । समर्थ कैसे पुरवितात ।
तें येईल ध्यानांत । या कथेतें ऐकतां ॥५७॥
समर्थ आपल्या अनन्य भक्तांचे मनोरथ कसे पूर्ण करतात, हे पुढील कथा ऐकल्यावर तुमच्या पूर्णपणे लक्षात येईल.
एक माध्यंदिन ब्राह्मण । कवर राजाराम म्हणून ।
होता धंदा करून । अकोल्यांत सराफीचा ॥५८॥
अकोला शहरात माध्यंदिन शाखेचा राजाराम कवर नावाचा एक मध्यम प्रतीचा सराफी आणि सावकारीचा व्यवसाय करणारा ब्राह्मण राहत होता.
सोने चांदी भुसार । घेणें देणें साचार ।
मध्यम प्रतीचा सावकार । हा राजाराम कवर असे ॥५९॥
सोने, चांदी आणि धान्याची खरेदी-विक्री करण्याचा त्याचा प्रामाणिक व्यापार होता.
या राजारामाप्रती । महाराजाची होती भक्ती ।
म्हणून त्याची संतती । मानूं लागली समर्था ॥६०॥
या राजाराम कवराची गजानन महाराजांवर निस्सीम भक्ती होती, त्यामुळे त्याची पुढची पिढीही समर्थांना मानू लागली.
या कवराकारण । दोन पुत्र होते जाण ।
गोपाळ त्र्यंबक म्हणून । लव्हांकुशांसारिखे ॥६१॥
या राजाराम कवराला लव आणि कुशासारखे देखणे व गुणी असलेले गोपाळ आणि त्र्यंबक नावाचे दोन सुपुत्र होते.
कनिष्ठ पुत्र त्र्यंबकाप्रती । भाऊस व्यवहारीं बोलती ।
तो हैद्राबादेप्रती । गेला डाँक्टरी शिकावया ॥६२॥
त्यातील लहान मुलगा त्र्यंबक, ज्याला सर्वजण प्रेमाने 'भाऊ' म्हणत असत, तो वैद्यकीय शिक्षण घेण्यासाठी हैदराबादला गेला होता.
लहानपणापासून । भाऊस होतें देवध्यान ।
म्हणजे त्र्यंबकालागून । हें येथें विसरूं नका ॥६३॥
लहानपणापासूनच भाऊंचे चित्त ईश्वराच्या ध्यानात रमत असे, ही गोष्ट येथे लक्षात ठेवावी.
कांहीं संकट पडल्यावरी । तो समर्थांचा आठव करी ।
राहून त्या भागानगरीं । मुसा नदीच्या कांठाला ॥६४॥
मुसा नदीच्या काठावर वसलेल्या त्या भाग्यनगरात राहत असताना, कोणतेही संकट आले की तो समर्थांचेच स्मरण करत असे.
एवंच भाऊ भक्तिमान । होता लहानपणापासून ।
त्याचें दैवत गजानन । स्वामी शेगांवग्रामींचें ॥६५॥
थोडक्यात सांगायचे तर भाऊ लहानपणापासूनच अत्यंत भक्तिमान होता आणि शेगावचे स्वामी गजानन हेच त्याचे आराध्य दैवत होते.
तो सुटीमाजीं आला घरीं । इच्छा उपजली अंतरीं ।
जाऊनिया शेगांवनगरीं । जेवूं घालावें महाराजा ॥६६॥
कॉलेजला सुट्टी मिळाल्यामुळे तो घरी आला असता, शेगावला जाऊन महाराजांना तृप्त भोजन घालावे अशी तीव्र इच्छा त्याच्या मनात निर्माण झाली.
पदार्थ त्यांच्या आवडीचे । करोनिया सर्व साचे ।
परी हें कैसें व्हावयाचें ? । हाच विचार पडला कीं ॥६७॥
समर्थांच्या अत्यंत आवडीचे सर्व पदार्थ स्वतः तयार करून न्यावेत असा विचार आला, पण हे कसे जमणार या विवंचनेत तो पडला.
भाऊ म्हणे गुरुनाथा । काय तरी करूं आतां ।
मरून गेली माझी माता । लहानपणींच दयाळा ॥६८॥
भाऊ मनात म्हणाला, "हे गुरुनाथा, हे दयाळा, माझी आई तर लहानपणीच वारली, आता मी काय करू?"
घरीं माझें नाही कोणी । एक बंधूची कामिनी ।
जिचें नांव आहे नानी । स्वभाव तापट तियेचा ॥६९॥
घरात हक्काचे कोणीही नसून केवळ मोठ्या भावाची पत्नी आहे; जिचे नाव नानी असून तिचा स्वभाव मात्र अतिशय तापट आहे.
माझ्या आहे ऐसें मनीं । आपण करावी मेजवानी ।
आपुल्या आवडीचे करोनी । पदार्थ सारे गुरुराया ! ॥७०॥
माझ्या मनात तर आपल्या आवडीचे सर्व साधे पदार्थ स्वतः तयार करून आपल्याला मेजवानी देण्याचा विचार घोळत आहे.
भाकरी ती ज्वारीची । कांदा भाजी आंबाड्याची ।
ऊन पिठलें हिरवी मिर्ची । ऐसें तयार करावें ॥७१॥
गरमागरम ज्वारीची भाकरी, अंबाड्याची भाजी, कांदा, हिरवी मिरची आणि गरमागरम पिठले असा बेत तयार करावा.
हे पदार्थ करण्याला । सांगूं कसा मी भावजईला ? ।
हट्ट एक करण्याला । माता तेंच स्थान असे ॥७२॥
पण हे पदार्थ बनवून देण्याचा हट्ट मी वहिनीकडे कसा करू; कारण असा लाडिक हट्ट पुरवण्याचे स्थान केवळ आईच असते.
ऐसा विचार करीत । भाऊ राहिला निवांत ।
तों कांहीं कामानिमित्त । नानी आली ते ठायां ॥७३॥
असा विचार करत भाऊ उदास चेहऱ्याने एका जागी शांत बसून राहिला; तोच काही कामानिमित्त नानी तिथे आली.
नानी दिराला बोलली । चिंता कशाची लागली ? ।
मुखश्री ती म्लान झाली । तुमची कशानें ये वेळां ? ॥७४॥
नानी आपल्या दिराला म्हणाली, "तुम्हाला कसली चिंता लागली आहे आणि तुमचा चेहरा असा अचानक म्लान का झाला आहे?"
भाऊ वदे दीनवाणी । काय तुला सांगूं वहिनी ? ।
माझे जे कां आले मनीं । विचार ते ये वेळां ॥७५॥
भाऊ अत्यंत काकुळतीने म्हणाला, "वहिनी, माझ्या मनात या क्षणी काय विचार चालू आहेत ते तुला कसे सांगू?"
पूर्ण सत्तेवांचून । मनोरथ ना होती पूर्ण ।
म्हणून तुला सांगून । काय करणें आहे गें ॥७६॥
घरावर पूर्ण अधिकार असल्याशिवाय असे मनोरथ पूर्ण होत नाहीत; त्यामुळे तुला सांगून तरी काय उपयोग होणार आहे?
नानी म्हणे त्यावर । सांगून पहा एकवार ।
तूं माझा धाकटा दीर । मशीं पडदा ठेवूं नये ॥७७॥
त्यावर नानी म्हणाली, "एकदा काय ते सांगून तर पाहा; तू माझा धाकटा दीर आहेस, त्यामुळे माझ्यापासून काहीही लपवून ठेवू नकोस."
ज्येष्ठ भ्राता पित्यापरी । तत् कांता माय खरी ।
मानिली पाहिजे साजिरी । तें तुम्ही जाणतसा ॥७८॥
मोठा भाऊ वडिलांसमान असतो आणि त्याची पत्नी आईसमान मानली पाहिजे, हे सुसंस्कृतपणे तुला ठाऊकच आहे.
तें ऐकून भाऊ हंसला । नानीप्रती बोलता झाला ।
नानी माझ्या मनाला । आज ऐसें वाटतें ॥७९॥
ते ऐकून भाऊ हसला आणि नानीला म्हणाला, "नानी, आज माझ्या मनाला असे तीव्रतेने वाटत आहे की,"
गजाननाच्या आवडीचे । सर्व पदार्थ करून साचे ।
आहेत मला न्यावयाचे । त्यांना द्याया शेगांवीं ॥८०॥
गजानन महाराजांच्या आवडीचे सर्व साधे पदार्थ तयार करून ते त्यांना खाऊ घालण्यासाठी शेगावला घेऊन जावे.
तें तूं जरी करशील । तरी तुलाही लागेल ।
पुण्य आणि होईल । काम माझें त्यायोगें ॥८१॥
तू जर हे पदार्थ करून दिलेस तर तुलाही मोठे पुण्य लाभेल आणि त्यायोगे माझाही मनोरथ पूर्ण होईल.
तें ऐकतां बोले नानी । दिराप्रती हास्यवदनीं ।
यासाठींच कां हो मनीं । सचिंत तुम्हीं बैसलात ? ॥८२॥
ते ऐकताच नानी हसतमुखाने दिराला म्हणाली, "अहो, एवढ्याशा गोष्टीसाठी आपण मनात इतके उदास होऊन बसलात काय?"
सांगा आहे काय कारणें । मजला स्पष्ट शब्दानें ? ।
कांहीं ना आपुल्या गेहीं उणें । कृपेनें गजाननाच्या ॥८३॥
तुम्हाला काय काय हवे आहे ते स्पष्ट शब्दांत सांगा; गजानन महाराजांच्या कृपेने आपल्या घरात कशाचीही कमतरता नाही.
मग भाऊनें सर्व कांहीं । निवेदन केलें तिला पाही ।
तीही लागली लवलाही । आनंदानें स्वयंपाका ॥८४॥
त्यानंतर भाऊने सर्व पदार्थांची माहिती तिला सांगितली आणि तीही मोठ्या आनंदाने लगेच स्वयंपाकाच्या तयारीला लागली.
भाजी चून भाकर । हिरव्या मिरच्या ओंजळभर ।
ठेविल्या आणून समोर । आपुल्या त्या दिराच्या ॥८५॥
भाजी, पिठले, गरमागरम भाकरी आणि ओंजळभर हिरव्या मिरच्या तयार करून तिने आपल्या दिरापुढे आणून ठेवल्या.
भाकरी तीन, कांदे तीन । हरभर्‍याचें चून जाण ।
लोणी ठेविलें माखून । प्रत्येक त्या भाकरीला ॥८६॥
तीन भाकऱ्या, तीन कांदे, बेसनाचे पिठले आणि प्रत्येक भाकरीला भरपूर लोणी लावून तिने ती शिदोरी बांधून दिली.
नानी म्हणाली दिराला । जा आतां शेगांवाला ।
वेळ थोडका राहिला । आहे पाहा गाडीस ॥८७॥
नानी दिराला म्हणाली, "आता लगेच शेगावला जा, गाडीची वेळ व्हायला फार थोडा अवकाश राहिला आहे."
ती गाडी चुकल्यावरी । वाया जाईल तयारी ।
भोजनाच्या वेळेवरी । गेलांत तरी उपयोग ॥८८॥
ती गाडी चुकल्यास सर्व तयारी वाया जाईल; जेवणाच्या वेळेत तिथे पोहोचलात तरच या शिदोरीचा खरा उपयोग होईल.
ऐसेम नानीं बोलतां । भाऊ निघाला तत्त्वतां ।
पुसूनियां आपुल्या ताता । येतां झाला स्टेशनासी ॥८९॥
नानीचे हे बोलणे ऐकून भाऊ वडिलांची आज्ञा घेऊन तत्काळ निघाला आणि घाईघाईने स्टेशनवर पोहोचला.
तों गाडी बाराची । निघूनियां गेली साची ।
तेणें चित्तवृत्ति भाऊची । होती झाली शोकाकुल ॥९०॥
तोच बारा वाजताची गाडी नुकतीच निघून गेली होती, ज्यामुळे भाऊचे मन अत्यंत शोकाकुल आणि व्याकुळ झाले.
अति हिरमोड त्याचा झाला । पाणी आलें लोचनांला ।
म्हणे महाराज कां हो केला । अव्हेर माझा ये कालीं ? ॥९१॥
त्याचा प्रचंड हिरमोड झाला, डोळ्यांत अश्रू तरळले आणि तो म्हणाला, "महाराज, या वेळी आपण असा माझा अनादर का बरे केलात?"
मी मुळींच हीन दीन । कोठून घडावें मला पुण्य ? ।
आम्हां कावळ्यांकारण । लाभ केवीं मानसाचा ॥९२॥
मी मूळचाच अत्यंत हीनदीन आणि पापी आहे, माझ्या हातून इतके मोठे पुण्य कसे घडणार; आम्हा कावळ्यांना मानससरोवराचा लाभ कसा होणार?
अक्षम्य ऐसी कोणती । चुकी झाली माझ्या हातीं ।
म्हणून माझी गुरुमूर्ति । गाडी चुकली ये वेळां ? ॥९३॥
माझ्या हातून अशी कोणती अक्षम्य चूक घडली, ज्यामुळे हे गुरुराया, माझी ही महत्त्वाची गाडी चुकली?
हाय हाय हे दुर्दैवा ! । त्वां माझा साधिला दावा ।
माझ्या करीं गुरुसेवा । घडूं न दिली आज तूं ॥९४॥
अरेरे दुर्दैवा, तू आज माझ्याशी असा कपटाचा डाव साधलास आणि माझ्या हातून गुरुसेवा घडू दिली नाहीस.
ही माझी शिदोरी । ऐशीच आज राहिली जरी ।
नाहीं करणार भोजन तरी । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥९५॥
ही माझी शिदोरी जर आज अशीच पडून राहिली, तर मी स्वतःही आज अन्नग्रहण करणार नाही, हे माझे त्रिवार सत्य वचन आहे.
गुरुराया कृपारासी । नका उपेक्षूं लेंकरासी ।
ही शिदोरी सेवण्यासी । यावें धांवून सत्वर ॥९६॥
हे दयाळू गुरुराया, आपल्या या लेकराची अशी उपेक्षा करू नका आणि ही शिदोरी स्वीकारण्यासाठी आपण त्वरित धावून या.
थोर आपुला अधिकार । क्षणांत पहातां केदार ।
मग या या येथवर । कां हो अनमान करितसां ? ॥९७॥
आपले सामर्थ्य इतके अथांग आहे की आपण क्षणात केदारनाथाचे दर्शन घडवता, मग माझ्यासाठी इथवर धावून येण्यास का बरे आढेवेढे घेत आहात?
मी न आज्ञा तुम्हां करितों । प्रेमानें हांका मारितों ।
म्हणूनियां हा न होतो । अपमान तुमचा यत्किंचित् ॥९८॥
मी आपल्याला कोणतीही आज्ञा करत नसून केवळ अथांग प्रेमाने साद घालत आहे, यात आपल्या अधिकाराचा जराही अनादर नाही.
तीन घंटे अजून । अवकाश गाडीकारण ।
तोंवरी आपुलें भोजन । होईल ऐसें वाटतें ॥९९॥
पुढील गाडीला अजून तीन तास अवकाश आहे, तोपर्यंत आपल्या जेवणाची वेळ निघून जाईल असे वाटते.
ऐसा विचार करीत । तेथेंच बैसला उपोषित ।
चतुर्थ प्रहरीं शेगांवांत । आला तिहीच्या गाडीनें ॥१००॥
असा विचार करत तो उपाशीपोटी स्टेशनवरच बसून राहिला आणि शेवटी दुपारी तीनच्या गाडीने निघून संध्याकाळी शेगावात आला.
कवर गेला दर्शना । तईं तो योगीराणा ।
न करितां भोजना । बसला होता आसनीं ॥१॥
कवर दर्शनासाठी मठात गेला, तेव्हा ते योगीराज गजानन महाराज दुपारचे जेवण न करता उपाशीपोटी आसनावर बसलेले दिसले.
नैवेद्याची अतोनात । ताटें होतीं मठांत ।
पक्वान्नांनीं परिप्लुत । तीं वर्णावी कोठवरी ? ॥२॥
मठामध्ये पक्वान्नांनी भरलेली अगणित नैवेद्याची ताटे आणून ठेवली होती; त्या पदार्थांचे वर्णन किती करावे?
कोणाच्या जिलब्या घीवर । कोणाचा तो मोतीचूर ।
कोणाची ती नुसती खीर । श्रीखंड पुर्‍या कोणाच्या ॥३॥
कोणी जिलेबी आणि घेवर आणले होते, कोणाच्या ताटात मोतीचूर लाडू होते, तर कोणी खीर आणि श्रीखंड-पुऱ्या आणल्या होत्या.
परी त्या नैवेद्याला । समर्थांनीं ना स्पर्श केला ।
वरच्यावरी ताटाला । बाळा आणून ठेवीं पुढें ॥४॥
परंतु समर्थांनी त्यातील कोणत्याही नैवेद्याला हातही लावला नव्हता; बाळाभाऊ वारंवार ती ताटे महाराजांपुढे आणून ठेवत होते.
आणि म्हणे हें करा ग्रहण । गेला एक वाजून ।
आपुलें न झाल्या जेवण । प्रसाद भक्तां मिळतो कसा ? ॥५॥
बाळाभाऊ म्हणत होते, "दुपारचा एक वाजून गेला आहे, आता हे भोजन ग्रहण करावे; आपले जेवण झाल्याशिवाय इतर भक्तांना महाप्रसाद कसा मिळणार?"
त्यांची ते वाट पाहती । करण्या आपणां विनंति ।
त्यांची नसे होत छाती । म्हणून मी बोललों ॥६॥
ते सर्व भाविक उपाशी राहून वाट पाहत आहेत; आपल्याला विनंती करण्याचे त्यांचे धैर्य होत नाही, म्हणून मी स्वतः बोलत आहे.
तैं महाराज म्हणती थांब जरा । आग्रह नको करूंस खरा ।
आज भोजन चौथे प्रहरा । माझें होणार आहे रे ॥७॥
तेव्हा महाराज म्हणाले, "जरा थांब, असा उगीच हट्ट करू नकोस; आज माझे जेवण चौथ्या प्रहरी, म्हणजे संध्याकाळीच होणार आहे."
मर्जी असल्यास थांबावें । ना तरी खुशाल जेवावें ।
नैवेद्य घेऊनि घरा जावें । पर्वा नाही त्याची मला ॥८॥
ज्यांची थांबण्याची इच्छा असेल त्यांनी थांबावे, नाहीतर खुशाल जेवून घ्यावे; किंवा आपापले नैवेद्य घेऊन घरी जावे, मला त्याची मुळीच पर्वा नाही.
ऐसा प्रकार तेथें झाला । तों इतुक्यांत भाऊ आला ।
समर्थ पाहतां आनंदला । भाऊ आपल्या मानसीं ॥९॥
मठात असा प्रकार चालू असतानाच इतक्यात भाऊ तिथे आला; समर्थांना पाहताच त्याच्या अंतःकरणात अतीव आनंद दाटून आला.
दुरावलेली माय जेवीं । बाळकें दृष्टि पहावी ।
झालें असे पहा तेवीं । भाऊ कवराकारणें ॥११०॥
फार दिवसांनी दुरावलेल्या आईला अचानक पाहून बालकाला जो आनंद होतो, तसाच परमानंद भाऊ कवराला झाला.
समर्थासी नमस्कार । केला साष्टांग साचार ।
उभा राहिला जोडोनी कर । वाट पाहत आज्ञेची ॥११॥
त्याने समर्थांना साष्टांग नमस्कार घातला आणि दोन्ही हात जोडून तो महाराजांच्या आज्ञेची वाट पाहत उभा राहिला.
त्या भाऊस पाहून । समर्थें केलें हास्यवदन ।
बरेंच दिलेंस आमंत्रण । ही कां वेळ जेवण्याची ? ॥१२॥
त्या भाऊला पाहताच समर्थांचे मुखकमल हसले आणि ते म्हणाले, "फारच छान आमंत्रण दिलेस, ही काय जेवणाची वेळ आहे का?"
तुझ्या भाकेंत गुंतलों । मी उपोषित राहिलों ।
नाहीं अजून जेवलों । आण तुझी शिदोरी ॥१३॥
तुझ्या वचनात बांधला गेल्यामुळे मी आज उपाशी राहिलो आणि अजून जेवलो नाही; आता आण तुझी शिदोरी पुढे.
ऐसें महाराज बोलतां । हर्षलासे कवर चित्ता ।
म्हणे काय करूं गुरुनाथा । गाडी चुकली बाराची ॥१४॥
महाराज असे बोलताच कवराचे मन आनंदाने भरून आले; तो म्हणाला, "गुरुनाथा, काय करू, बाराची गाडी चुकल्याने उशीर झाला."
कवरास म्हणे बाळाभाऊ । आतां नको दुःखित होऊं ।
काय आणलें आहेस पाहूं ? । समर्थासी जेवावया ॥१५॥
बाळाभाऊ कवराला म्हणाले, "आता दुःखी होऊ नकोस; समर्थांना जेऊ घालण्यासाठी तू काय आणले आहेस ते मला पाहू दे."
ऐसें ऐकतां सत्वरीं । कांदे भाजी भाकरी ।
कवरानें ठेविल्या समोरी । स्वामी गजाननाच्या ॥१६॥
हे ऐकताच कवराने आणलेली गरमागरम भाकरी, भाजी आणि कांदे तातडीने स्वामी गजाननांच्या पुढे ठेवले.
त्यांतील भाकरी दोन । समर्थें केल्या भक्षण ।
एकीची तो प्रसाद म्हणून । अवघ्या भक्तां वांटिली ॥१७॥
समर्थांनी त्यातील दोन भाकऱ्या अत्यंत आवडीने खाल्ल्या आणि एका भाकरीचा प्रसाद करून सर्व उपस्थितांना वाटला.
तो प्रकार पहातां । आश्चर्य झालें समस्तां ।
कळली स्वामींची योग्यता । खरेच भक्तवत्सल ते ॥१८॥
हा अद्भुत प्रकार पाहून तेथील सर्व लोक थक्क झाले; त्यांना समर्थांचे अलौकिक श्रेष्ठत्व आणि त्यांचे भक्तवत्सल रूप समजून आले.
जेवीं हस्तिनापुरांत । भगवंतानें ठेविला हेत ।
सोडून पक्वानाप्रत । विदुराच्या हुलग्यांवरी ॥१९॥
ज्याप्रमाणे पूर्वी हस्तिनापुरात भगवंताने दुर्योधनाची पक्वान्ने नाकारून प्रेमाने विदुरपत्नीच्या घरच्या भाजी-भाकरीवर ताव मारला होता,
तैसेंच येथें आज झालें । आमचें पक्वान्न नाहीं रुचलें ।
भाकरीवरी गुंतलें । चित्त कवराच्या स्वामींचें ॥१२०॥
तसेच आज येथे घडले; शेकडो पक्वान्ने बाजूला सारून स्वामींचे चित्त केवळ कवराच्या साध्या भाकरीवरच तृप्त झाले.
भाऊंनीही घेतला । सनर्थप्रसाद शेगांवला ।
सद्भाव येथें उदेला । तेथें ऐसेंच होणार ॥२१॥
भाऊनेही शेगावात समर्थांचा तो पवित्र महाप्रसाद ग्रहण केला; कारण जिथे निर्मळ भक्ती असते, तिथे ईश्वराला धावून यावेच लागते.
समर्थ बोलले कवरासी । जा आतां अकोल्यासी ।
पास होशील पुढचे वर्षी । तूं डाँक्टरी परीक्षेंत ॥२२॥
समर्थ कवराला म्हणाले, "आता तू अकोल्याला परत जा; पुढच्या वर्षी तू डॉक्टरच्या परीक्षेत नक्की उत्तीर्ण होशील."
भाऊ म्हणे गुरुराया । आपुली असूं द्यावी दया ।
यांविण दुसरें मागावया । मी न आलों ये ठाया ॥२३॥
भाऊ म्हणाला, "हे गुरुराया, केवळ आपली कृपा अशीच माझ्यावर कायम राहू द्यावी, यापलीकडे दुसरे काहीही मागण्यासाठी मी इथे आलेलो नाही."
आपुले हे दिव्य चरण । हेंच माझें धनमान ।
सर्वदा घडो चिंतन । आपल्या दिव्य मूर्तीचें ॥२४॥
आपले हे दिव्य चरण हेच माझे सर्वस्व आणि खरी संपत्ती आहे; आपल्या मंगल रूपाचे माझ्या हातून अखंड ध्यान घडो.
ऐसें बोलून अकोल्याला । भाऊ कवर निघून गेला ।
समर्थ आपल्या भक्ताला । नुपेक्षिती कधींही ॥२५॥
असे नम्रपणे बोलून भाऊ कवर अकोल्याला निघून गेला; कारण समर्थ आपल्या अनन्य भक्ताची कधीही उपेक्षा करत नाहीत.
शेगांवींचा राहणार । तुकाराम शेगोकार ।
एक होता भाविक नर । कृषिकर्म करीतसे ॥२६॥
शेगावचा मूळ रहिवासी असलेला तुकाराम शेगोकार नावाचा एक अत्यंत भाविक शेतकरी शेतीकाम करून राहत होता.
घरची गरीबी होती खरी । काम करोनी शेतांतरीं ।
अस्तमानाचे अवसरीं । दर्शना यावें मठांत ॥२७॥
त्याची घरची परिस्थिती अतिशय गरिबीची होती; तो दिवसभर शेतात कष्ट करायचा आणि संध्याकाळच्या वेळी दर्शनासाठी मठात यायचा.
चिलीम द्यावी भरून । घ्यावें पदाचें दर्शन ।
कांहीं वेळ बसून । जावें पुन्हां शेतांतें ॥२८॥
तो महाराजांना नित्य प्रेमाने चिलीम भरून द्यायचा, त्यांच्या चरणांचे दर्शन घ्यायचा आणि काही वेळ बसून पुन्हा आपल्या शेतावर निघून जायचा.
ऐसा नित्यक्रम तयाचा । बहुत दिवस चालला साचा ।
घाला विचित्र दैवाचा । तो न कोणा सोडितसे ॥२९॥
असा त्याचा नित्यनेम अनेक दिवस अत्यंत निष्ठेने चालला होता; परंतु दैवाचा विचित्र आघात कोणालाही चुकत नाही.
जें जें असेल दैवांत । तें तें श्रोते घडून येत ।
एके दिनीं शेतांत । असतां तुकाराम आपुल्या ॥१३०॥
श्रोतेहो, माणसाच्या नशिबात जे जे भोग लिहिलेले असतात ते भोगावेच लागतात; एके दिवशी तुकाराम आपल्या शेतात काम करत होता.
तों एक आला शिकारी । बंदुक ज्याच्या खांद्यावरी ।
नेम धरून ससे मारी । छरे घालून बंदुकींत ॥३१॥
इतक्यात तिथे खांद्यावर बंदूक घेतलेला एक शिकारी आला, जो बंदुकीत छरे भरून सशांची शिकार करत होता.
ती प्रभातीची होती वेळा । सूर्य नुकतां उदयाला ।
तुकाराम होता बसला । आपल्या शेंती शेकत ॥३२॥
ती सकाळची वेळ होती, नुकताच सूर्योदय झाला होता आणि थंडी वाजत असल्याने तुकाराम शेतात शेकोटी पेटवून शेकत बसला होता.
तों त्याच्या मागें कुपाटिला । एक होता बसलेला ।
ससा शुभ्र तोचि पडला । शिकार्‍याच्या दृष्टीसी ॥३३॥
त्याच्या पाठीमागे असलेल्या एका कुंपणाजवळ एक पांढराशुभ्र ससा शांत बसला होता, तो त्या शिकाऱ्याच्या नजरेस पडला.
त्याची शिकार करण्या भली । शिकार्‍यानें आपुली ।
नेम धरून झाडिली । खांद्यावरील बंदुक ॥३४॥
त्या सशाची शिकार करण्याच्या उद्देशाने शिकाऱ्याने नेम धरून आपल्या खांद्यावरील बंदुकीचा चाप ओढला.
त्यायोगें ससा मेला । एक छरा लागला ।
त्या तुकाराम माळ्याला । कानामागें अवचित ॥३५॥
त्या बंदुकीच्या गोळीने ससा जागेवरच ठार झाला, पण त्यातील एक भलताच छरा अचानक समोर बसलेल्या त्या तुकाराम माळ्याच्या कानामागे घुसला.
छरा मोठा जोरदार । मस्तकीं शिरला अखेर ।
थकले अवघे डाँक्टर । प्रयोग करून त्याचेवरी ॥३६॥
तो छरा इतक्या वेगाने लागला की तो थेट त्याच्या डोक्यात जाऊन रुतला; त्यावर उपचार करून सर्व निष्णात डॉक्टर थकले.
कांहीं केल्या निघेना । छरा तो डाँक्टरांना ।
होऊं लागल्या यातना । तुकारामासी अतिशय ॥३७॥
शस्त्रक्रिया करूनही तो छरा डॉक्टरांना काही केल्या बाहेर काढता आला नाही, त्यामुळे तुकारामाला असह्य वेदना सहन कराव्या लागल्या.
मस्तक दुखे अहोरात्र । निद्रा न लागे किंचित ।
नवस सायास केले बहुत । परी गुण येईना ॥३८॥
त्याचे डोके रात्रंदिवस ठणकत असे, त्याला क्षणभरही झोप लागत नसे; अनेक नवस आणि उपचार केले तरी काहीही गुण आला नाही.
ऐशाही अवस्थेंत । यावें त्यानें मठांत ।
एके दिवशीं तो समर्थांचा एक भक्त । ऐसें बोलला तयाला ॥३९॥
अशा अत्यंत वेदनामय अवस्थेतही तो मठात दर्शनाला येत असे; एके दिवशी समर्थांचा एक निष्ठावंत भक्त त्याला असे म्हणाला.
डाँक्टर वैद्य सोडा आतां । साधूचिया सेवेपरता ।
नाहीं उपाय कोणता । उत्तम या जगामध्यें ॥१४०॥
आता डॉक्टर आणि वैद्यांचे नाद सोडून दे; कारण या जगात संतांच्या निस्वार्थ सेवेसारखा दुसरा कोणताही श्रेष्ठ उपाय नाही.
कृपा त्यांची झाल्यास । चुकेल हा तुझा त्रास ।
झाडीत जा आसपास । या मठाच्या नित्य तूं ॥४१॥
त्यांची कृपा झाली तरच तुझा हा असह्य त्रास कायमचा चुकेल; म्हणून तू नित्यनेमाने या मठाचा परिसर स्वच्छ झाडत जा.
तेव्हां सेवा ही घडेल । पुण्य़ तेंही लाधेल ।
कृपा झाल्या होशील । त्रासापासून मोकळा ॥४२॥
असे केल्याने तुझ्या हातून संतांची सेवा घडेल आणि मोठे पुण्य लाभेल; त्यांची कृपा झाली की तू या भयंकर त्रासातून मुक्त होशील.
मात्र आपुल्या पित्यावरी । दांभिकतेनें हें ना करी ।
शुध्द भाव अंतरीं । सर्वकाळ धरावा ॥४३॥
मात्र ही सेवा करताना मनात कोणताही दांभिकपणा न ठेवता, अंतःकरणात नित्य केवळ शुद्ध आणि निर्मळ भाव बाळग.
तें तुकारामासी मानवलें । झाडणें त्यानें सुरूं केलें ।
अवघ्या मठास ठेविलें । स्वच्छ त्यानें आरशापरी ॥४४॥
हा सल्ला तुकारामाला पटला आणि त्याने लगोलग मठात झाडलोट करण्यास सुरुवात केली; त्याने संपूर्ण मठ आरशासारखा स्वच्छ ठेवला.
ऐसीं चौदा वर्षें झालीं । तुकारामाई सेवा भली ।
तईं गोष्ट घडून आली । ऐशा रीतिं श्रोते हो ॥४५॥
अशा प्रकारे तुकारामाने अत्यंत निष्ठेने सलग चौदा वर्षे मठात झाडलोटीची निरपेक्ष सेवा केली; तेव्हा श्रोतेहो, एक अद्भुत चमत्कार घडला.
झाडतां झाडतां कानांतून । छरा पडला गळून ।
जैसी कांती भोकरांतून । दावितां सुटे आंठोळी ॥४६॥
एके दिवशी मठात झाडत असताना, पिकलेल्या भोकराची कोय बोटाने दाबताच जशी निसटून बाहेर पडते, तसा तो छरा कानातून आपोआप बाहेर गळून पडला.
तैसें साच येथें झालें । छरा पडतां थांबलें ।
दुखावयाचें मस्तक भलें । ऐसा प्रभाव सेवेचा ॥४७॥
तसाच चमत्कार इथे प्रत्यक्ष घडला; तो छरा बाहेर पडताच अनेक वर्षांचे डोकेदुखीचे भयंकर दुखणे क्षणात कायमचे थांबले, असा संतांच्या सेवेचा अलौकिक प्रभाव असतो.
ही सेवा झाडण्याची । अखेरपर्यंत केली साची ।
प्रचीतिवीण कवणाची । परमार्थीं न निष्ठा बसे ॥४८॥
त्याने ही मठातील झाडलोटीची सेवा आपल्या आयुष्याच्या अखेरपर्यंत अखंडपणे सुरू ठेवली; कारण स्वतःला प्रचिती आल्याशिवाय कोणाचीही परमार्थावर खरी निष्ठा बसत नाही.
ती एकदां बसल्यावर । मग मात्र होते स्थिर ।
संतसेवा महाथोर । हे भाविक जाणती ॥४९॥
आणि एकदा अशी निष्ठा बसली की ती कायमची अढळ राहते; संतांची सेवा किती महान असते हे केवळ खरे भाविकच जाणू शकतात.
स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
तारक होवो भाविकांप्रत । भवसिंधुमाझारीं ॥१५०॥
श्रीदासगणू महाराजांनी रचलेला हा 'गजानन विजय' ग्रंथ सर्व भाविकांना या भवसागरातून सुरक्षितपणे पार पाडणारा तारक ठरो.