हे कश्यपात्मज वामना । हे बटुरुपधारी नारायणा ।
तूं बलीच्या घेऊन दाना । कृतार्थ त्याला केलेंस ॥१॥
कश्यप ऋषींचे पुत्र आणि बटू रूप धारण करणारे हे नारायण वामना, आपण बळीराजाचे दान स्वीकारून त्याला धन्य केले.
राज्य मृत्युलोकीचें । घेतलें त्वां जरी साचें ।
तरी दिलें पाताळाचें । राज्य बलीकारणें ॥२॥
जरी आपण बळीराजाचे पृथ्वीवरील राज्य काढून घेतले, तरी त्याला त्या बदल्यात पाताळाचे अढळ राज्य बहाल केले.
आंवळा घेऊन नारळ दिला । तुम्ही त्या पुण्यवंत बलीला ।
आणि त्याच्या भक्तीस्तव झाला । द्वारपाळ द्वारीं तुम्ही ॥३॥
त्या पुण्यवान बळीराजाकडून केवळ आवळा घेऊन आपण त्याला नारळ दिला आणि त्याच्या अढळ भक्तीमुळे आपण स्वतः त्याचे द्वारपाल झालात.
या मन्वंतरानंतर । बलीच आहे होणार ।
देवांचा राजराजेश्वर । देवा तुझ्या वरानें ॥४॥
देवा, आपल्याच वरदानामुळे या मन्वंतरानंतर पुढील काळात बळीराजाच स्वर्गातील देवांचा अधिपती होणार आहे.
एक घटकेंत अनंता । चहूं वेदांच्या संहिता ।
पठण केल्या बुद्धिमत्ता । केवढी तुझी अगाध तरी ! ॥५॥
हे अनंता, केवळ एका घटकेत चारही वेदांच्या संहितांचे पठण केले, आपली ही बुद्धिमत्ता किती अगाध आणि थोर आहे.
अवघ्यां तुझ्या अवतारीं । हा सोंवळा अवतार श्रीहरी ।
कोणाचाही भूमीवरी । वध न तुम्ही केलांत ॥६॥
हे श्रीहरी, आपल्या सर्व अवतारांमध्ये हा वामन अवतार अत्यंत सात्त्विक आणि पवित्र असून यात आपण पृथ्वीवर कोणाचाही वध केला नाही.
शत्रुमित्राच्या घरीं दिवा । ये अवतारीं लाविला बरवा ।
देव आणि दानवा । तूं वंद्य सारखाच ॥७॥
या अवतारात आपण शत्रू आणि मित्र दोघांच्याही घरी सुखाचा दीप लावला, ज्यामुळे देव आणि दानव दोघांनाही आपण सारखेच वंदनीय ठरलात.
देव तेही आनंदविले । राक्षस तेही रक्षिलें ।
आपलें ईशत्व सांभाळिलें । याच अवतारीं देवा तूं ॥८॥
या अवतारात आपण देवांना आनंद दिला आणि राक्षसांचेही रक्षण करून स्वतःचे ईश्वरी रूप समर्थपणे सांभाळले.
तुला माझा नमस्कार । असो वामना वारंवार ।
मस्तकीं ठेवा वरद कर । तुम्ही दासगणूच्या ॥९॥
हे वामन प्रभू, मी आपल्याला वारंवार नमन करतो; आपण आपला कृपाशीर्वादरूपी वरदहस्त या दासगणूच्या मस्तकावर ठेवावा.
टिळक बाळ गंगाधर । महाराष्ट्राचा कोहिनूर ।
दूरदृष्टिचा सागर । राजकारणीं प्रवीण जो ॥१०॥
महाराष्ट्राचा तेजस्वी कोहिनूर आणि दूरदृष्टीचे अथांग सागर असलेले लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक राजकारणात अत्यंत निपुण होते.
निज स्वातंत्र्याच्यासाठीं । ज्यानें अनंत केल्या खटपटी ।
ज्याची धडाडी असे मोठी । काय वर्णन तिचें करुं ? ॥११॥
देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ज्यांनी अखंड खटपट केली, त्यांच्या त्या अफाट धडाडीचे वर्णन शब्दांत कसे बरे करावे?
करारी भीष्मासमान । आर्य महीचें पाहून दैन्य ।
सतीचे झाला घेतां वाण । भीड न सत्यांत कोणाची ॥१२॥
आर्यभूमीचे दारिद्र्य पाहून त्यांनी भीष्माप्रमाणे दृढ निश्चय केला आणि सत्याची बाजू मांडताना त्यांनी कोणाचीही भीडभाड ठेवली नाही.
वाक्‌चातुर्य जयाचें । बृहस्पतीच्या समान साचें ।
धाबें दणाणें इंग्रजांचें । पाहून ज्याच्या लेखाला ॥१३॥
त्यांचे वक्तृत्व साक्षात बृहस्पतीसारखे प्रगल्भ होते आणि त्यांचे प्रखर लेख वाचून इंग्रज राज्यकर्त्यांचे धाबे दणाणत असे.
कृति करुन मेळविली । ज्यानें लोकमान्य ही पदवी भली ।
ती न कोणी त्यांना दिली । ऐसा होता बहाद्दर ॥१४॥
स्वतःच्या अलौकिक कर्तृत्वाने त्यांनी 'लोकमान्य' ही पदवी संपादन केली, ती त्यांना कोणी बहाल केलेली नव्हती; असे ते पराक्रमी पुरुष होते.
तो एके वेळीं अकोल्याला । शिवजयंतीच्या उत्सवाला ।
लोकाग्रहें येतां झाला । व्याख्यान द्याया कारणें ॥१५॥
ते एके वेळी जनतेच्या आग्रहावरून शिवजयंती उत्सवात व्याख्यान देण्यासाठी अकोला शहरात आले.
झाली तयारी उत्सवाची । त्या अकोल्यामध्यें साची ।
मोठमोठाल्या विद्वानांची । गेली गडबड उडून ॥१६॥
अकोल्यामध्ये त्या शिवजयंती उत्सवाची जय्यत तयारी सुरू झाली आणि अनेक मोठमोठ्या विद्वानांची मोठी धावपळ उडाली.
दामले, कोल्हटकर, खापर्डे । आणखी विद्वान् बडेबडे ।
जमते झाले रोकडे । तया अकोल्या ग्रामासी ॥१७॥
दामले, कोल्हटकर, खापर्डे यांच्यासह अनेक नामांकित विद्वान आणि मान्यवर अकोला नगरीत एकत्र जमले.
अध्यक्ष त्या उत्सवाचे । नेमिले होते टिळक साचे ।
नांव ऐकतां टिळकांचें । वर्‍हाड सारें आनंदलें ॥१८॥
त्या ऐतिहासिक उत्सवाचे अध्यक्ष म्हणून स्वतः टिळकांची निवड झाली होती आणि त्यांचे नाव ऐकताच संपूर्ण वऱ्हाड प्रांत आनंदून गेला.
शिवरायाची जयंती । याच्या आधींच या प्रांतीं ।
झाली पाहिजे होती । त्याचें कारण ऐसें पहा ॥१९॥
वऱ्हाडच्या भूमीत शिवरायांची जयंती यापूर्वीच साजरी व्हायला हवी होती, त्याचे एक विशेष कारण होते.
शिवाजीची जन्मदात्री । जी वीरमाता जिजा सती ।
ती वर्‍हाडीच आपुली होती । सिंधखेडीं जन्म जिचा ॥२०॥
छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मदात्री वीरमाता सती जिजाबाई या मूळच्या वऱ्हाडातील सिंदखेड राजा येथीलच कन्या होत्या.
त्या वीरगाजी शिवाजीला । जिनें पोटीं जन्म दिला ।
वर्‍हाडमहाराष्ट्र एक झाला । या सतीच्या कर्तृत्वें ॥२१॥
ज्या मातेने पराक्रमी शिवाजी महाराजांना जन्म दिला, त्या सतीच्या अलौकिक कर्तृत्वामुळे वऱ्हाड आणि उर्वरित महाराष्ट्र एका सूत्रात बांधला गेला.
माता होती वर्‍हाडी । पिता महाराष्ट्री शहाजी गडी ।
अवघ्या दंपत्यांत ही जोडी । खचित होती अनुपम ॥२२॥
आई जिजाऊ वऱ्हाडच्या कन्या आणि वडील शहाजीराजे महाराष्ट्राचे वीर पुरुष, अशी ही पती-पत्नीची जोडी खरोखरच अनुपम होती.
आधींच उत्सव शिवाजीचा । जो कलिजा महाराष्ट्राचा ।
आणखी वरी अध्यक्ष त्याचा । टिळक बाळ गंगाधर ॥२३॥
एक तर संपूर्ण महाराष्ट्राचा प्राण असणारा छत्रपती शिवरायांचा उत्सव आणि त्यात अध्यक्षस्थानी लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक लाभले होते.
आधिं एक महिना तयारी । उत्सवाची चालली खरी ।
ज्याच्या त्याच्या अंतरीं । आनंद होत चालला ॥२४॥
उत्सवाची तयारी महिनाभरापूर्वीपासूनच सुरू झाली होती आणि त्यामुळे प्रत्येकाच्या अंतःकरणात अपार आनंद दाटून आला होता.
अध्यक्ष उपाध्यक्श निवडले । स्वयंसेवक तयार झाले ।
तईं कईकांचें म्हणणें पडलें । ऐशा रीतिं विबुध हो ॥२५॥
अध्यक्ष, उपाध्यक्ष यांची निवड झाली आणि स्वयंसेवक सज्ज झाले; तेव्हा काही विद्वानांनी अशी एक सुंदर कल्पना मांडली.
या शिवजयंती उत्सवाला । आणा शेगांवचे महाराजाला ।
श्रीस्वामी समर्थ गजाननाला । म्हणजे दुधांत साखर पडेल कीं ॥२६॥
या शिवजयंती उत्सवाला शेगावचे महासंत श्री समर्थ गजानन महाराजांना आणल्यास दुधात साखर पडल्यासारखे होईल.
शिवाजीच्या राष्ट्रोद्धारा । आशीर्वाद होता खरा ।
समर्थांचा साजिरा । म्हणून तडीस गेला तो ॥२७॥
शिवाजी महाराजांच्या हिंदवी स्वराज्य स्थापनेला समर्थ रामदासांचे आशीर्वाद लाभले होते, म्हणूनच ते महान कार्य तडीस गेले.
टिळकांचें राजकारण । हेंच जिजाई-हृदय-रत्‍न ।
त्याला पाहिजे आशीर्वचन । समर्थंचि विबुध हो ॥२८॥
टिळकांचे राष्ट्रकारण हेच जिजाऊंच्या हृदयातील तेज आहे, त्यामुळे त्या कार्यासही समर्थांचेच मंगल आशीर्वचन लाभले पाहिजे.
ते कित्येकां पसंत पडलें । कित्येकांस नाहीं रुचलें ।
ज्यां न रुचले ते बोलले । उघड उघड येणें रीतिं ॥२९॥
हा विचार काहींना पसंत पडला, तर काहींना तो रुचला नाही; ज्यांना तो पटला नाही, त्यांनी उघडपणे आक्षेप नोंदवला.
तो शेगांवाचा अवलिया । कशास आणितां ये ठायां ।
तो कांहीं तरी करुनियां । विक्षोभ करील सभेचा ॥३०॥
त्या शेगावच्या अवलियाला इथे कशासाठी आणता, तो काहीतरी अघटीत करून सभेमध्ये गोंधळ उडवून देईल.
फिरेल नागवा सभेंत । "गिण गिण गणांत" ऐसा म्हणत ।
मारील वाटे कदाचित्‌ । तो लोकमान्याला ॥३१॥
तो "गिण गिण गणांत बोते" म्हणत सभेत दिगंबर अवस्थेत फिरेल आणि कदाचित लोकमान्य टिळकांना मारेलही.
कांहीं लोक बोलले । हें न म्हणणें चांगलें ।
गजाननाचीं पाउलें । लागलीं पाहिजेत सभेला ॥३२॥
तेव्हा काही विचारी लोक म्हणाले की असे बोलणे योग्य नाही, त्या पवित्र सभेला महाराजांची पावले लागणे अत्यंत गरजेचे आहे.
त्याचें जें कां वेडेपण । तें आहे वेडयाकारण ।
जे कोणी विद्वान् सज्जन । त्यासी न वदती वेडयापरी ॥३३॥
त्यांचे जे काही वेडेपण दिसते ते संसारी वेड्यांसाठी आहे, विद्वान आणि सज्जन लोक त्यांना कधीही वेडे म्हणत नाहीत.
खरेखुरे राष्ट्रोद्धारक । जरी टिळक असतील एक ।
तरी महाराज निःशंक । सभेसी येतील ये ठायां ॥३४॥
टिळक जर खरोखरच निःस्वार्थ राष्ट्रोद्धारक असतील, तर महाराज कोणतीही शंका न बाळगता या सभेला नक्की येतील.
खर्‍याखोटयाची परीक्षा । साधूच हे करिती देखा ।
म्हणून सांगतों भिऊं नका । त्यांना आमंत्रण देण्यास ॥३५॥
खऱ्या-खोट्याची अचूक पारख फक्त साधुसंतच करू शकतात, म्हणूनच त्यांना निमंत्रण देण्यासाठी अजिबात घाबरू नका.
ऐसी भवति न भवति झाली । मंडळी शेगांवास आली ।
आमंत्रण तें द्याया भली । सभेचें श्रीगजानन ॥३६॥
अशी बरीच चर्चा झाल्यानंतर सभेचे निमंत्रण देण्यासाठी ही प्रमुख मंडळी शेगावला गजानन महाराजांकडे आली.
येतांच दादा खापडर्यासी । बोलते झाले पुण्यराशी ।
आम्ही येऊं सभेसी । तुमच्या शिवाजी उत्सवाच्या ॥३७॥
दादासाहेब खापर्डे समोर येताच ते पुण्यपुरुष महाराज म्हणाले, "आम्ही तुमच्या शिवाजी उत्सवाच्या सभेला नक्की येऊ."
वेडयापरी न तेथें करुं । जागींच बसून मौन धरुं ।
सुधारकांचा कधीं न करुं । मनोभंग मनाचा ॥३८॥
आम्ही तिथे वेड्यासारखे वागणार नाही, एका जागी शांत बसून राहू आणि सुधारक मंडळींचे मन कधीही दुखावणार नाही.
करावयासी राष्ट्रोद्धार । योग्य बाळ गंगाधर ।
याच्या परी न होणार । राष्ट्रप्रेमी पुरुष पुढें ॥३९॥
देशाचा उद्धार करण्यासाठी बाळ गंगाधर टिळकच योग्य पुरुष असून, त्यांच्यासारखा प्रखर देशभक्त पुढे होणे नाही.
स्नेही त्या टिळकाचा । अण्णा पटवर्धन नांवाचा ।
शिष्य नरसिंहसरस्वतीचा । आळंदीचा असे जो ॥४०॥
त्या टिळकांचे एक स्नेही अण्णासाहेब पटवर्धन नावाचे आहेत, जे आळंदीच्या नृसिंहसरस्वतींचे थोर शिष्य आहेत.
त्या दोघां पुरुषां पाहाण्यास । आम्ही येऊं अकोल्यास ।
तें ऐकतां खापर्डयास । अती आनंद जाहला ॥४१॥
त्या दोघा राष्ट्रपुरुषांना पाहण्यासाठी आम्ही अकोल्याला नक्की येऊ, हे महाराजांचे उद्गार ऐकताच खापर्डे यांना अत्यंत आनंद झाला.
पाहा पाहा कोल्हटकरा । वर्‍हाडप्रांताचा ज्ञानहिरा ।
यानें वृत्तान्त जाणिला सारा । जो का झाला अकोल्यांत ॥४२॥
खापर्डे म्हणाले, "कोल्हटकरा, पाहा हा वऱ्हाड प्रांताचा ज्ञानरूपी हिरा, यांनी अकोल्यात घडलेला सर्व वृत्तांत अंतर्ज्ञानाने आधीच जाणला."
यावरुन संतांचें । ज्ञान केवढें अगाध साचें ।
खर्‍या राष्ट्रपुरुषाचें । प्रेम यांना पाहा किती ! ॥४३॥
यावरून संतांचे ज्ञान किती अगाध असते आणि खऱ्या राष्ट्रपुरुषांवर त्यांचे किती अपार प्रेम असते, हे दिसून येते.
बोलावयाची आपणांस । जरुर पडली कांहीं न खास ।
तेच होऊन आपणांस । येतो म्हणून म्हणाले ॥४४॥
आपल्याला सभेचे निमंत्रण तोंडाने बोलून दाखवण्याची गरजही पडली नाही, त्यांनी स्वतःहूनच येतो म्हणून सांगितले.
मुहूर्त या उत्सवाला । अती उत्तम लागला ।
चला वंदून समर्थाला । आपण जाऊं अकोल्यास ॥४५॥
या उत्सवाला अत्यंत शुभ मुहूर्त लाभला आहे; चला, समर्थांना नमन करून आपण परत अकोल्यास जाऊया.
खापर्डे कोल्हटकर । निघून गेले साचार ।
आला आठ दिवसांवर । सभेचा तो दिवस पाहा ॥४६॥
खापर्डे आणि कोल्हटकर तेथून निघून गेले आणि पाहता पाहता सभेचा दिवस आठ दिवसांवर येऊन ठेपला.
वर्‍हाड सारें आनंदलें । ज्यांना त्यांना वाटलें ।
कधीं टिळकांचीं पाउलें । पाहूं आम्ही अकोल्यांत ॥४७॥
संपूर्ण वऱ्हाड आनंदात होते आणि अकोल्यात टिळकांची पावले कधी पडतील याचीच प्रत्येक जण आतुरतेने वाट पाहत होता.
शके अठराशें तिसासी । ती सभा होती वैशाखमासीं ।
वर्‍हाडप्रांतीं अकोल्यासी । उभारिलेल्या मंडपांत ॥४८॥
शके १८३० मधील वैशाख महिन्यात अकोल्यात उभारलेल्या भव्य मंडपात ती ऐतिहासिक सभा भरली होती.
सण अक्षय्यतृतीयेचा । वर्‍हाडप्रांतीं महत्त्वाचा ।
परी समुदाय जनांचा । मिळता झाला प्रचंड ॥४९॥
वऱ्हाड प्रांतात महत्त्वाचा मानला जाणारा अक्षय्यतृतीयेचा सण असूनही सभेत प्रचंड जनसमुदाय गोळा झाला होता.
तोच अखेरीचा दिन । त्या सभेचा होता जाण ।
लोक आले लांबलांबून । लोकमान्यांसी पहावया ॥५०॥
तो त्या तीन दिवसांच्या सभेचा शेवटचा दिवस होता, त्यामुळे लांबून लांबून लोक लोकमान्य टिळकांना पाहण्यासाठी आले होते.
शिवाय श्रोते त्या दिवशीं । महाराज येणार सभेसी ।
ऐसी खबर लोकांसी । आधींच होती विबुध हो ॥५१॥
त्यातच आज या सभेला गजानन महाराज स्वतः उपस्थित राहणार आहेत, ही बातमीही लोकांना आधीच कळली होती.
मंडप चिकार भरुन गेला । जो तो पाहूं लागला ।
म्हणती कां हो सभेला । अजूनी न आले महाराज ॥५२॥
मंडप माणसांनी खचाखच भरून गेला आणि महाराज अजून सभेला का आले नाहीत, म्हणून प्रत्येक जण वाट पाहू लागला.
परी ते सभा भरण्याआधीं । येऊन बसले मंडपामधीं ।
साधु आपल्या वाणीस कधीं । असत्यता न येऊं दे ॥५३॥
परंतु महाराज सभा सुरू होण्यापूर्वीच मंडपात येऊन शांतपणे बसले होते; कारण संत आपल्या वचनाला कधीही खोटे ठरवत नाहीत.
सभेमाजीं उच्च स्थानीं । बसले होते कैवल्यदानी ।
गादीस लोडा टेकूनी । जीवनमुक्त साधुवर ॥५४॥
मोक्ष देणारे आणि जीवनमुक्त असलेले श्रेष्ठ साधू महाराज सभेत एका उच्च स्थानावर गादी-लोडाला टेकून बसले होते.
सिंहासनाच्या अग्रभागा । टिळकास दिली होती जागा ।
त्यांच्या सन्निध बसले बघा । अण्णासाहेब पटवर्धन ॥५५॥
सभागृहातील मुख्य मंचावर टिळकांसाठी आसन ठेवले होते आणि त्यांच्या शेजारी अण्णासाहेब पटवर्धन बसले होते.
श्रीकृष्णाचा नंदन । गणेश ज्याचें नामाभिधान ।
खापर्डे कुलाचा कुलभूषण । एक्या बाजूस टिळकाच्या ॥५६॥
टिळकांच्या एका बाजूला श्रीकृष्णपुत्र आणि खापर्डे घराण्याचे भूषण असलेले गणेश ऊर्फ दादासाहेब खापर्डे विराजमान झाले होते.
दामले कोल्हटकर त्या ठायीं । भावे व्यकंटराव देसाई ।
सभेचे पुढारी पाही । चमकत होते ते ठायां ॥५७॥
त्याच ठिकाणी दामले, कोल्हटकर, भावे आणि व्यंकटराव देसाई यांच्यासारखे सभेचे प्रमुख नेते शोभून दिसत होते.
आणिक व्याख्याते विद्वानेतर । बसले होते सभोंवार ।
त्यांचें वर्णन कोठवर । करावें मी एक्या मुखें ॥५८॥
त्यांच्याभोवती इतर अनेक विद्वान वक्ते बसले होते, त्यांच्या विद्वत्तेचे वर्णन मी एका मुखाने किती बरे करावे?
सभेलागीं आरंभ झाला । हेतु प्रथम निवेदिला ।
मग व्याख्यानसिंह उठला । टिळक बोलावयातें ॥५९॥
सभेचे कामकाज सुरू झाले, प्रारंभी सभेचा उद्देश सांगितला गेला आणि त्यानंतर व्याख्यानरूपी सिंह लोकमान्य टिळक बोलण्यासाठी उठले.
दिवस आजचा धन्य धन्य । आहे पहा हो सज्जन ।
स्वातंत्र्यासाठीं ज्यानें प्राण । खर्चिले आपुले पूर्वकालीं ॥६०॥
टिळक म्हणाले, "सज्जनहो, आजचा हा दिवस अत्यंत धन्य आहे; पूर्वी ज्यांनी मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी आपले प्राण अर्पण केले,"
त्या धनुर्धर योध्याची । वीर गाजी शिवाजीची ।
जन्म-जयंति आहे साची । म्हणून आपण मिळालों ॥६१॥
त्या महान धनुर्धारी योद्ध्यांची, पराक्रमी छत्रपती शिवाजी महाराजांची ही पावन जयंती असल्याने आपण सर्व येथे जमलो आहोत.
त्या रणगाजी शिवाजीला । रामदासें हातीं धरिला ।
म्हणून त्याचा बोलबाला । झाला भरतखंडामध्यें ॥६२॥
त्या रणझुंजार शिवरायांच्या पाठीशी समर्थ रामदासांचे अधिष्ठान उभे राहिले, म्हणूनच त्यांचा जयजयकार संपूर्ण भरतखंडात झाला.
तेवींच आज येथें झालें । आशिर्वाद द्याया आले ।
श्रीगजानन साधु भले । आपुलीया सभेस ॥६३॥
तसाच अलौकिक योग आज येथे जुळून आला असून, थोर संत श्री गजानन महाराज स्वतः आपल्या या सभेला आशीर्वाद देण्यासाठी आले आहेत.
म्हणून शिवाजीचे परी । सभा यशस्वी होवो खरी ।
अशाच सभेची जरुरी । आहे सांप्रत राष्ट्राला ॥६४॥
म्हणून शिवरायांच्या कार्याप्रमाणे ही सभाही यशस्वी होवो; कारण अशाच राष्ट्रजागृती करणाऱ्या सभांची आज देशाला नितांत गरज आहे.
स्वातंत्र्यसूर्य मावळला । दास्यत्वाचा काळोख पडला ।
स्वातंत्र्य नाहीं जगीं ज्याला । तो समाज प्रेतवत् ॥६५॥
आपल्या स्वातंत्र्याचा सूर्य मावळला असून पारतंत्र्याचा अंधकार पसरला आहे; ज्या समाजात स्वातंत्र्य नसते, तो जिवंत समाज प्रेतासारखा असतो.
यासाठीं म्हणून । आहे करणें प्रयत्न ।
ज्या शिक्षणेंकरुन । राष्ट्रप्रेम वाढेल हो ॥६६॥
यासाठी ज्या शिक्षणाने लोकांमध्ये राष्ट्रप्रेम वाढीस लागेल, असे राष्ट्रीय शिक्षण देण्यासाठी आपल्याला अखंड प्रयत्न केले पाहिजेत.
ऐसें शिक्षण पुढिल्यांप्रती । देणें भाग निश्चिती ।
तें शिक्षण हा भूपती । देईल कां हो अर्भकांला ? ॥६७॥
पुढील पिढीला असे राष्ट्रनिष्ठ शिक्षण देणे आपले आद्यकर्तव्य आहे; पण आजचा हा परकीय राजा आपल्या बालकांना असे शिक्षण देईल का?
ऐसें टिळक म्हणाले । महाराज आसनीं उठून बसले ।
गर्जून त्रिवार बोलले । नाहीं नाहीं ऐसें पहा ॥६८॥
टिळकांनी असा प्रश्न विचारताच महाराज आसनावरून ताडकन उठून बसले आणि त्यांनी तीनदा मोठ्याने "नाही, नाही" अशी गर्जना केली.
आवेशाच्या भरांत । बोलले गंगाधरसुत ।
जें बोलणें किंचित् । टोचून होतें राजाला ॥६९॥
टिळक अत्यंत आवेशाने बोलत होते आणि त्यांचे ते भाषण इंग्रज सत्तेला अत्यंत टोचणारे आणि प्रखर होते.
त्या भाषणाचा रोख भला । समर्थांनीं जाणिला ।
आणि हांसत हांसत शब्द केला । ऐशा रीतिं श्रोते हो ॥७०॥
त्यांच्या प्रखर भाषणाचा रोख समर्थांनी अचूक जाणला आणि ते श्रोत्यांसमोर हसत हसत सूचकपणे उद्गारले.
अरे अशानेंच पडतात । काढण्या दोन्ही दंडांप्रत ।
ऐसें बोलून गणगणांत । भजन करुं लागले ॥७१॥
अरे, अशानेच दोन्ही दंडांमध्ये बेड्या पडतात, असे गूढ बोलून महाराज पुन्हा "गण गणांत बोते" या भजनामध्ये मग्न झाले.
सभा निर्विघ्न पार पडली । टिळकांची वाहवा झाली ।
खरें झालें त्याच सालीं । समर्थांचें भाकित ॥७२॥
सभा अत्यंत निर्विघ्नपणे पार पडली आणि टिळकांची सर्वत्र वाहवा झाली; पुढे त्याच वर्षी समर्थांचे ते भाकीत तंतोतंत खरे ठरले.
भूपतीनें टिळकाला । एकशें चोवीसाखालीं धरिला ।
दोर्‍या पडल्या दंडाला । आला प्रसंग शिक्षेचा ॥७३॥
इंग्रज सरकारने टिळकांवर राजद्रोहाचे कलम १२४ (अ) लावून अटक केली, त्यांच्या हातांत बेड्या पडल्या आणि शिक्षेचा प्रसंग ओढवला.
राजसत्तेचिया पुढें । कोणाचेंही न चाले घोडें ।
वकील होते बडे बडे । ते झटूं लागले टिळकास्तव ॥७४॥
राजसत्तेच्या अन्यायी सामर्थ्यापुढे कोणाचेही काही चालत नसताना नामांकित निष्णात वकील टिळकांच्या बचावासाठी झटू लागले.
प्रेमी मंडळी टिळकांची । जी कां होती जिव्हाळ्याची ।
त्यांनीं पारमार्थिक उपायाची । केली योजना एक अशी ॥७५॥
टिळकांवर जीवापाड निष्ठा ठेवणाऱ्या त्यांच्या निकटवर्तीयांनी या संकटातून सुटकेसाठी एक आध्यात्मिक उपाय योजला.
दादासाहेब खापर्डे । हेही होते गृहस्थ बडे ।
ते उमरावतीहून मुंबईकडे । जाऊं लागले खटल्यास्तव ॥७६॥
थोर व्यक्तिमत्त्व असलेले दादासाहेब खापर्डे हे या खटल्याच्या कामासाठी अमरावतीहून मुंबईकडे जाण्यास निघाले.
अकोल्याच्या स्टेशनावरी । कोल्हटकरास मधुरोत्तरीं ।
बोलते झाले ऐशापरी । तें थोडकें सांगतों ॥७७॥
त्यांनी अकोला रेल्वे स्टेशनवर टिळकभक्त कोल्हटकरांना अत्यंत प्रेमाने व आग्रहाने जे सांगितले, ते मी थोडक्यात मांडतो.
तुम्ही जावें शेगांवासी । समर्था विनंती करा ऐसी ।
सोडवा बाळ टिळकासी । प्रसंग मोठा दुर्धर ॥७८॥
तुम्ही तातडीने शेगावला जा आणि बाळ टिळकांना या बिकट संकटातून सोडवावे, अशी समर्थांना कळकळीची प्रार्थना करा.
मीच गेलों असतों तेथें । परी मी जातों मुंबईतें ।
तुम्ही जाऊन शेगांवातें । विनंती करा महाराजा ॥७९॥
मीच स्वतः तिथे गेलो असतो, पण मला खटल्याच्या कामासाठी मुंबईला जाणे अत्यंत निकडीचे असल्याने तुम्हीच महाराजांना विनंती करा.
लगेंच बसला गाडींत । कोल्हटकर टिळक-भक्त ।
येतां झाला शेगांवांत । स्वामी गजाननाकडे ॥८०॥
हे ऐकून टिळकभक्त कोल्हटकर तत्काळ गाडीत बसले आणि शेगावला स्वामी गजानन महाराजांच्या चरणी आले.
तईं महाराज मठातें । निज आसनीं निजून होते ।
तीन दिवस जहाले पुरते । परी न उठले यत्किंचित्‌ ॥८१॥
त्या वेळी महाराज मठात आपल्या जागेवर शांतपणे पहुडले होते; तीन दिवस उलटून गेले तरी ते आसनावरून जराही उठले नाहीत.
कोल्हटकरहि तोंवरी । बसला मठाभीतरीं ।
जो का असेल बिगारी । तो न ऐसें वागे कदा ॥८२॥
कोल्हटकरही तितके दिवस मठात निष्ठापूर्वक बसून राहिले; केवळ वरवर काम करणारा वेठबिगार कधीही अशी चिकाटी दाखवत नाही.
कळकळ टिळकाविषयींची । कोल्हटकरा पूर्ण साची ।
कमाल त्यानें चिकाटीची । केली असे आपुल्या ॥८३॥
टिळकांविषयी कोल्हटकरांच्या मनात अत्यंत कळकळ होती, त्यामुळे त्यांनी आपल्या चिकाटीची आणि निष्ठेची पराकाष्ठा केली.
जाळावांचून नाहीं कड । मायेवांचून नाहीं रड ।
ऐसी आहे एक जाड । म्हण मराठी भाषेमध्यें ॥८४॥
आगीशिवाय उष्णता जाणवत नाही आणि जिथे खरी माया नसते तिथे अश्रू येत नाहीत, अशी मराठी भाषेत एक प्रसिद्ध म्हण आहे.
चवथें दिवशीं समर्थ उठले । कोल्हटकरास बोलते झाले ।
तुम्ही अलोट प्रयत्न केले । परी न फळ येईल त्या ॥८५॥
चौथ्या दिवशी समर्थ उठून बसले आणि कोल्हटकरांना म्हणाले, "तुम्ही प्रचंड प्रयत्न केलेत, पण त्या प्रयत्नांना यश येणार नाही."
अरे छत्रपती शिवाजीला । रामदासाचा वशिला ।
होता परी तो कैद झाला । बादशाही अमंलांत ॥८६॥
अरे, छत्रपती शिवाजी महाराजांना समर्थ रामदासांचा वरदहस्त होता, तरीही त्यांना मोगल बादशहाच्या अमलात कैदेत राहावे लागले होते.
सज्जनास त्रास झाल्याविना । राज्यक्रांति होईना ।
कंसाचा तो मनीं आणा । इतिहास म्हणजे कळेल ॥८७॥
सज्जनांना मोठा त्रास आणि त्याग सहन करावा लागल्याशिवाय जगात कधीही मोठी राज्यक्रांती घडून येत नाही; कंसाचा इतिहास आठवला तरी हे सत्य समजेल.
ही मी देतों भाकर । ती खाऊं घाला लवकर ।
टिळकांप्रती अंतर । यांत कांहीं करुं नका ॥८८॥
मी ही एक भाकरी देतो, ती नेऊन तातडीने टिळकांना खायला द्या आणि यात जराही कसूर करू नका.
या भाकरीच्या बळावरी । तो मोठी करील कामगिरी ।
जातो जरी फार दूरी । परी न त्याला इलाज ॥८९॥
या प्रसादाच्या भाकरीच्या सामर्थ्यावर ते एक अत्यंत महान कामगिरी करतील; जरी त्यांना फार दूर जावे लागले तरी त्याला इलाज नाही.
ऐसें ऐकतां उत्तर । साशंक झाले कोल्हटकर ।
समर्था करुन नमस्कार । भाकर करीं घेतली ॥९०॥
महाराजांचे हे गूढ उत्तर ऐकून कोल्हटकर संशयात पडले; तरीही समर्थांना नमन करून त्यांनी ती भाकरी आदराने हातात घेतली.
ती नेऊन मुंबईला । घातली टिळकास खायाला ।
वृत्तान्त तोही कथन केला । अथपासून इतिवरी ॥९१॥
त्यांनी ती भाकरी तातडीने मुंबईला नेऊन टिळकांना दिली आणि शेगावात घडलेला सर्व वृत्तांत सुरुवातीपासून अखेरपर्यंत सांगितला.
तो ऐकून लोकांप्रत । टिळक बोलले हंसत हंसत ।
स्वामींचें तें अगाध सत्य । ज्ञान आहे खचित पहा ॥९२॥
तो वृत्तांत ऐकून टिळक हसतमुखाने उपस्थितांना म्हणाले, "स्वामींचे ते अलौकिक ज्ञान खरोखरच त्रिकालाबाधित सत्य आहे."
यश तुमच्या प्रयत्‍नासी । नाहीं निश्चयेंसी ।
आपुली बाजू रक्षण्यासी । सरकार न्याया पाळीन ना ॥९३॥
आपल्या या कायदेशीर प्रयत्नांना निश्चितपणे यश मिळणार नाही; कारण स्वतःचे हित साधायचे असल्याने सरकार न्यायाची चाकोरी पाळणार नाही.
जेव्हां स्वार्थाचा संबंध नसतो । तेव्हां न्याय आठवतो ।
हा जगाचा सिद्धान्त तो । होईल खोटा कोठूनी ? ॥९४॥
जेव्हा स्वतःचा कोणताही स्वार्थ नसतो तेव्हाच लोकांना न्यायाची आठवण होते; हा जगाचा शाश्वत नियम कधी खोटा ठरेल का?
माझ्या हातें कामगिरी । मोठी होणार आहे खरी ।
ऐशी समर्थांची वैखरी । बोलली हें गूढ एक ॥९५॥
माझ्या हातून एक महान कार्य घडणार आहे अशी समर्थांची वाणी निघाली, यात नक्कीच काहीतरी गूढ रहस्य सामावले आहे.
भूत भविष्य वर्तमान । जाणताती साधुजन ।
आपण मनुष्य सामान्य । पाहूं पुढें काय होतें ॥९६॥
साधुसंत भूत, वर्तमान आणि भविष्य जाणणारे त्रिकालज्ञ असतात; आपण सामान्य माणसे आहोत, त्यामुळे पुढे काय घडते ते पाहूया.
प्रसाद म्हणून भाकरी । ती कुसकरुन भक्षिली खरी ।
दंत न मुखाभीतरीं । परी प्रसाद टाकवेना ॥९७॥
मुखात दात नसतानाही समर्थांचा प्रसाद टाकून देता येत नाही म्हणून टिळकांनी ती भाकरी हाताने कुस्करून श्रद्धेने ग्रहण केली.
झाली शिक्षा टिळकास । नेलें ब्रह्मदेशीं मंडाल्यास ।
तेथें जन्मला गीतारहस्य । गीतेवरील ग्रंथ त्यांचा ॥९८॥
पुढे टिळकांना शिक्षा झाली आणि त्यांना ब्रह्मदेशातील मंडालेच्या तुरुंगात डांबण्यात आले; तिथेच त्यांच्या हातून 'गीतारहस्य' या ग्रंथाचा जन्म झाला.
हीच मोठी कामगिरी । झाली त्यांच्या हस्तें खरी ।
मान जगत्‌-गुरुपरी । मिळता झाला टिळकांतें ॥९९॥
हीच ती अलौकिक कामगिरी त्यांच्या हस्ते घडली, ज्यामुळे जगात त्यांना जगद्गुरूंसमान सर्वोच्च आदर आणि प्रतिष्ठा प्राप्त झाली.
या गीताशास्त्रावर । टीका झाल्या अपार ।
त्या सांगूं तरी कोठवर ? । मति नाहीं दासातें ॥१००॥
या महान गीताशास्त्रावर संतांनी व विद्वानांनी अगणित भाष्ये लिहिली आहेत, त्याचे वर्णन माझ्यासारखा अल्पबुद्धी दास किती बरे करणार?
बुध हो प्रत्येक आचार्यांनीं । कालमानातें पाहूनी ।
केली गीतेची मांडणी । जगदोद्धार करावया ॥१॥
श्रोतेहो, प्रत्येक आचार्यांनी त्या त्या काळाची गरज ओळखून जगाच्या कल्याणासाठी गीतेची स्वतंत्र मांडणी केली आहे.
कोणीं लाविली अद्वैतपर । कोणीं लाविली द्वैतपर ।
कोणीं लाविली कर्मपर । त्याच एका गीतेला ॥२॥
एकाच गीतेचा कोणी अद्वैतपर अर्थ लावला, कोणी द्वैतपर सिद्धांत मांडला, तर काहींनी कर्मयोगावर भर देऊन तिचा अर्थ उलगडला.
हीच मोठी कामगिरी । त्यांच्या हस्तें झाली खरी ।
या कामाची नये सरी । कोणत्याही कृत्यातें ॥३॥
टिळकांच्या हस्ते हीच सर्वात मोठी ऐतिहासिक कामगिरी पार पडली, ज्याच्या तोडीचे दुसरे कोणतेही कार्य असू शकत नाही.
येणेंच बाळ गंगाधर । जगतीं होतील अजरामर ।
कीर्ति त्यांची दूरवर । पसरवील ग्रंथ हा ॥४॥
या एकाच ग्रंथामुळे लोकमान्य टिळक या जगात अजरामर ठरतील आणि हा ग्रंथ त्यांची कीर्ती दिगंतरात पसरवत राहील.
स्वातंत्र्य जरी मिळविलें असतें । तरी न ऐशी कीर्ति टिकते ।
पहा करुन चित्तातें । पूर्णपणें विचार ॥५॥
त्यांनी केवळ राजकीय स्वातंत्र्य मिळवून दिले असते तरी त्यांची अशी अढळ कीर्ती टिकून राहिली नसती, याचा मनात शांतपणे विचार करा.
त्यांत फारसें नाहीं सार ।
तो व्यवहार लौकिकीं ॥६॥
कारण त्या राजकीय यशात चिरंतन असे काही नसते, तो केवळ एक लौकिक व्यवहार ठरतो.
गीताशास्त्राचें तसें नाहीं । तें मोक्षपदा प्रती देई ।
आणि समाजाची बसवी पाही । विस्कळीत घडी हें ॥७॥
गीताशास्त्राचे तसे नसून ते जिवाला परम मोक्षाची प्राप्ती करून देते आणि समाजाची विस्कटलेली घडी पुन्हा नीट बसवते.
यावच्चंद्रदिवाकर । पुरुष बाळ गंगाधर ।
चिरंजीव निरंतर । राहील कीर्तिरुपानें ॥८॥
जोपर्यंत आकाशात सूर्य आणि चंद्र आहेत, तोपर्यंत लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आपल्या अथांग कीर्तिरूपाने चिरंजीव राहतील.
असो करवीर कोल्हापुरीचा । द्विज चित्पावन जातीचा ।
श्रीधर गोविंद नांवाचा । काळे उपनांव जयाचें ॥९॥
असो, कोल्हापूर येथे श्रीधर गोविंद काळे नावाचा चित्पावन ब्राह्मण जातीचा एक सुविद्य तरुण राहत होता.
तो गरिबीच्या स्थितींत । गेला इंग्रजी शाळेंत ।
आंग्लविद्या शिकण्याप्रत । मँट्रिक परीक्षा पास झाला ॥११०॥
तो अत्यंत गरिबीच्या परिस्थितीत इंग्रजी शाळेत गेला आणि आंग्लविद्या शिकून मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाला.
पुढें काँलेजांत गेला । परी इन्टर नापास झाला ।
म्हणून फिरत राहिला । वर्तमानपत्रें वाचीत ॥११॥
पुढे तो कॉलेजात गेला खरा, पण इंटरच्या परीक्षेत नापास झाल्यामुळे तो केवळ वर्तमानपत्रे वाचत दिवस काढू लागला.
तों केसरी पत्रांत । वाचलें ओयामा टोगो चरित्र ।
तेणें त्याच्या मनांत । वृत्ति एक उठली अशी ॥१२॥
एके दिवशी केसरी वृत्तपत्रात त्याने जपानच्या ओयामा आणि टोगो यांचे चरित्र वाचले आणि त्याच्या मनात एक नवी विचारतरंग उठली.
आपण जावें विलायतेला । यंत्रविद्या ही शिकण्याला ।
उगे भार भूमीला । होण्यामाजीं अर्थ काय ? ॥१३॥
आपणही परदेशात जाऊन आधुनिक यंत्रविद्या शिकावी; अशी विद्या न शिकता भूमीला भार होऊन जगण्यात काय अर्थ आहे?
टोगो यामा दोघेजण । प्रथमतः ज्ञान संपादून ।
अभ्युदयाकारण । जपान आणीते जहाले ॥१४॥
टोगो आणि ओयामा या दोघांनी प्रथम पाश्चात्त्य ज्ञान आत्मसात केले आणि त्या बळावर त्यांनी जपानचा उत्कर्ष घडवून आणला.
तैसें आपण करावें । मायभूमीस उद्धरावें ।
ऐसा विचार त्याच्या जीवें । घेतला परी इलाज ना ॥१५॥
तसेच आपणही करून आपल्या मातृभूमीचा उद्धार करावा, असा निश्चय त्याने केला; पण परिस्थितीपुढे त्याचा काही उपाय चालेना.
द्रव्याची न लागे संगत । कोणीही ना करी मदत ।
घरची गरीबी अत्यंत । काय करितो बिचारा ॥१६॥
हाती पैसा नसल्याने आणि कोणीही आर्थिक मदत न केल्याने, अत्यंत गरिबीत असलेल्या त्या बिचाऱ्या तरुणाला काही सुचेना.
तो आपल्या मित्रासी । आला भेटण्या भंडार्‍यासी ।
जो मन्‍रो हायस्कुलासी । होता एक शिक्षक ॥१७॥
तो भंडारा येथे मुनरो हायस्कूलमध्ये शिक्षक म्हणून काम करणाऱ्या आपल्या एका मित्राला भेटायला आला.
त्यासी विचार आपुला । श्रीधरानें कळविला ।
तोही त्याला पसंत पडला । परी पैशाची वाट काय ? ॥१८॥
श्रीधराने आपला परदेशी जाऊन शिकण्याचा विचार त्या मित्राला बोलून दाखवला; तो मित्राला पटला, पण पैशांची व्यवस्था कशी करायची हा प्रश्न कायम राहिला.
मित्रा, एक पैशाविणें । कांहीं नाहीं जगीं होणें ।
दरिद्रयानें मनींच करणें । मनोराज्य बापा रे ॥१९॥
मित्र म्हणाला, "मित्रा, या जगात पैशांशिवाय काहीही साध्य होत नाही; गरिबाने मनात केवळ स्वप्नेच रंगवावी लागतात."
चाल जाऊं गांवाला । आपुल्या जन्मभूमीला ।
त्या करवीर कोल्हापुराला । इकडे उन्हाळा विशेष ॥१२०॥
इकडे उन्हाळा खूप कडक आहे, त्यापेक्षा चल आपण आपल्या मूळ जन्मभूमीला, कोल्हापूरला परत जाऊया.
दोघे बसले गाडींत । समर्थांची ऐकून कीर्त ।
उतरते झाले शेगांवांत । साधु कैसा तो पहावया ॥२१॥
दोघेही आगगाडीत बसले आणि प्रवासात समर्थ गजानन महाराजांची अगाध कीर्ती ऐकून, ते साधू कसे आहेत हे पाहण्यासाठी ते शेगावला उतरले.
पोस्टमास्तराच्या दारीं । सामान ठेविलें सत्वरीं ।
आतुरता मोठी अंतरीं । समर्थाला पहाण्याची ॥२२॥
त्यांनी पोस्टमास्तरांच्या दारात आपले सामान घाईघाईने ठेवले; कारण समर्थांचे दर्शन घेण्याची त्यांच्या मनात तीव्र उत्सुकता निर्माण झाली होती.
दोघे आले मठांत । समर्थां केलें दंडवत ।
बसते झाले जोडून हात । स्वामीचिया सन्मुख ॥२३॥
दोघेही मठात आले, त्यांनी समर्थांना साष्टांग दंडवत घातला आणि स्वामींच्या समोर हात जोडून शांत बसले.
मनोदय श्रीधराचा । समर्थांनीं जाणिला साचा ।
म्हणाले उगीच परदेशाचा । विचार वेडया करुं नको ॥२४॥
समर्थांनी श्रीधराच्या मनातील विचार अंतर्ज्ञानाने ओळखला आणि ते म्हणाले, "वेड्या, उगाच परदेशात जाण्याचा विचार करू नकोस."
अवघेंच कांहीं आहे येथ । अर्थ ना भौतिक शास्त्रांत ।
सेवी अध्यात्मविद्येप्रत । म्हणजे कृतार्थ होशील तूं ॥२५॥
सर्व ज्ञान आणि संपन्नता आपल्या या भूमीतच आहे, भौतिक विज्ञानात खरा अर्थ नाही; तू अध्यात्मविद्येची सेवा कर, म्हणजे तुझे जीवन कृतार्थ होईल.
त्यायोगें विचारक्रांति । श्रीधराच्या झाली चित्तीं ।
कोल्हापूरची एक व्यक्ती । आठवली या समयास त्या ॥२६॥
समर्थांच्या त्या शब्दांनी श्रीधराच्या मनात एक तीव्र वैचारिक क्रांती घडवून आणली आणि त्याच वेळी त्याला कोल्हापुरातील एका संतांची आठवण झाली.
ते स्वामी कुंभारगल्लीचे । होते कोल्हापुरीचे ।
बोलणें याच परीचें । होतें हमेशा भक्तांसी ॥२७॥
कोल्हापुरातील कुंभार गल्लीत राहणारे स्वामी नेहमी आपल्या भक्तांशी अशाच भाषेत आणि याच भावाने बोलत असत.
तैसेच हेही गुरुमूर्ती । भक्तांसवें भाषण करिती ।
याचा उलगडा चित्तीं । कांहींच माझ्या होईना ॥२८॥
त्यांच्यासारखेच हे गुरुवर्यही भक्तांशी तंतोतंत तसेच बोलत आहेत, या गूढ गोष्टीचा माझ्या मनात काहीच उलगडा होत नाही, असा त्याने विचार केला.
ऐसें श्रीधर आणितां मनीं । महाराज वदले गर्जोनी ।
हिंदुस्थाना सोडूनी । उगाच कोठें जाऊं नको ॥२९॥
श्रीधराच्या मनातील हा विचार ओळखताच महाराज गर्जून म्हणाले, "हिंदुस्थान सोडून उगाच इतर कुठेही भटकू नकोस."
अगणित करावें पुण्य । तेव्हांच होतें येथें जनन ।
या भौतिक शास्त्राहून । योगशास्त्र समर्थ असें ॥१३०॥
अगणित पुण्य पदरी असल्यावरच या पवित्र भूमीत जन्म मिळतो; या बाह्य भौतिक शास्त्रांपेक्षा आपले योगशास्त्र कितीतरी पटीने सामर्थ्यवान आहे.
तें योगशास्त्र येतें ज्याला । तो न मानी या भौतिकाला ।
योगशास्त्राहून भला । अध्यात्मविचार श्रेष्ठ असे ॥३१॥
ज्याला हे योगशास्त्र साध्य होते तो भौतिक विज्ञानाला महत्त्व देत नाही; आणि या योगशास्त्रापेक्षाही अध्यात्म विचार हा अधिक श्रेष्ठ आहे.
तो जमल्यास करुन पाही । कोठें न आतां जाई येई ।
ऐसें समर्थ बोलतां पाही । श्रीधर चित्तीं आनंदला ॥३२॥
तुला जमल्यास त्या अध्यात्माचा मार्ग आचरून पाहा आणि इकडे तिकडे जाण्याचा नाद सोडून दे, समर्थांचे हे बोलणे ऐकून श्रीधराला मनातून मोठा आनंद झाला.
पश्चिमेचा मावळला । तोंच पूर्वेकडे आला ।
विचार-सूर्य त्याचा भला । श्रीधरा सुखी करण्यास ॥३३॥
त्याच्या मनातील पाश्चात्त्य विचारांचा सूर्य मावळला आणि त्याचे जीवन सुखी करण्यासाठी पूर्वेचा अध्यात्मरूपी विचारसूर्य त्याच्या अंतःकरणात उजळला.
एक संतावांचून । विचाराचें परिवर्तन ।
कोणी न करुं शके आन । सत्य एक त्यांनाच कळे ॥३४॥
संतांखेरीज माणसाच्या विचारांमध्ये असा आमूलाग्र बदल कोणीही करू शकत नाही; कारण केवळ संतांनाच अंतिम सत्याचे ज्ञान असते.
महाराज म्हणाले या ठायीं । तुझा अभ्युदय होईल पाही ।
कांता वाट पहाते गेहीं । तुझी कोल्हापुराला ॥३५॥
महाराज पुढे म्हणाले, "याच भूमीत राहून तुझा मोठा उत्कर्ष होईल; तुझी पत्नी तिकडे कोल्हापुरात तुझी वाट पाहत आहे."
जा आतां मित्रांसहित । आपुल्या कोल्हापुराप्रत ।
तेंच पुढें झालें सत्य । श्रीधर लौकिका चढले हो ॥३६॥
आता मित्राला सोबत घेऊन तू आपल्या कोल्हापूरला परत जा; महाराजांचे हे बोलणे पुढे पूर्णपणे खरे ठरले आणि श्रीधराला मोठी कीर्ती प्राप्त झाली.
श्रीधर बी.ए.एम्‌.ए. झाले । प्रिन्सिपाँल त्या नेमिलें ।
शिवपुरीं काँलेजाशीं भले । सिंद्याचिया राज्यांत ॥३७॥
पुढे श्रीधर यांनी बी.ए. आणि एम.ए. पदव्या मिळवल्या आणि शिंदे सरकारच्या ग्वाल्हेर राज्यातील शिवपुरी येथील कॉलेजचे प्रिन्सिपॉल म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली.
संत साक्षात्‌ ईश्वर । चालते बोलते भूमीवर ।
त्यांच्या कृपेचा आधार । जया मिळे तोच मोठा ॥३८॥
संत हे या भूमीवर चालते-बोलते साक्षात ईश्वरच असतात; ज्याला त्यांच्या कृपेचा आधार मिळतो तोच मनुष्य जगात थोर होतो.
पहा काळे श्रीधराला । दर्शनाचा योग आला ।
म्हणून वृत्तींत फरक पडला । खरें तेंच शोधावया ॥३९॥
श्रीधर काळे यांना महाराजांच्या दर्शनाचा असा अलौकिक लाभ झाला, म्हणूनच सत्य शोधण्यासाठी त्यांच्या जीवनवृत्तीत आमूलाग्र बदल घडला.
हें पीक संतांचें । याच देशीं यावयाचें ।
वृक्ष नंदनवनीचें । अन्य ठायीं न येती हो ॥१४०॥
संतांचे हे अलौकिक पीक केवळ आपल्या याच भारतभूमीत पिकते; कारण स्वर्गातील नंदनवनाची दिव्य झाडे इतरत्र कुठेही उगवू शकत नाहीत.
स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
दावो सर्वदा सत्पथ । परम भाविकांकारणें ॥१४१॥
श्रीदासगणू महाराजांनी रचलेला हा 'गजानन विजय' ग्रंथ सर्व भाविकांना सदैव सन्मार्गाचा प्रकाश दाखवत राहो.