हे संतवरदा श्रीधरा । हे दयेच्या सागरा । हे गोपगोपीप्रियकरा ।
तमालनीळा पाव हरी ॥१॥
हे संतांना वर देणाऱ्या, दयेचा सागर असणाऱ्या, गोप-गोपींना प्रिय आणि तमालवृक्षासारख्या सावळा वर्ण असणाऱ्या श्रीहरी, माझ्यावर कृपा कर.
तुझें ईशत्व पाहण्याकरितां । जेव्हां झाला विधाता । गाई-वासरें चोरितां ।
यमुनातटीं गोकुळांत ॥२॥
गोकुळात यमुनेच्या तीरावर ब्रह्मदेवाने तुझी परीक्षा पाहण्यासाठी जेव्हा गाई आणि वासरे चोरून नेली होती,
तेव्हां तूं निजलीलेंकरुन । गाई वासरें होऊन । ब्रह्मदेवाकारण ।
आपलें ईशत्व दाविलें ॥३॥
तेव्हा तू स्वतःच लीलेने गाई-वासरांचे रूप घेऊन ब्रह्मदेवाला आपल्या ईश्वरी सामर्थ्याची प्रचिती दिलीस.
दुष्ट ऐशा कालियाला । यमुनेमाजीं तुडवून भला । रमणकद्वीपा धाडिला ।
गोप निर्भय करण्यास ॥४॥
दुष्ट कालिया नागाला यमुनेच्या डोहात पायाखाली तुडवून गोपाळांना निर्भय करण्यासाठी रमणक बेटावर पाठवून दिलेस.
तेवीं माझ्या दुर्दैवा । तुडवूनी या वासुदेवा । दासगणू हा करावा ।
निर्भय सर्व बाजूंनीं ॥५॥
त्याचप्रमाणे हे वासुदेवा, माझ्या दुर्दैवाला पायाखाली तुडवून दासगणूला सर्व बाजूंनी निर्भय कर.
मी अजाणभक्त तुझा हरी । परी देवा कृपा करी । मी आहे अनाधिकारी ।
योग्य न तुझ्या कृपेस ॥६॥
हे हरी, मी तुझा अज्ञानी भक्त आहे, तरीही माझ्यावर कृपा कर; मी अनधिकारी असून तुझ्या कृपेस सर्वथा पात्र नाही.
ऐसें जरी आहे सत्य । परी नको पाहूंस अंत । माझी चिंता वार त्वरित ।
आपुल्या कृपाकटाक्षें ॥७॥
हे सत्य असले तरी माझा अंत पाहू नकोस आणि आपल्या कृपादृष्टीने माझी सर्व चिंता त्वरित दूर कर.
आतां श्रोते सावधान । बंकट, हरी, लक्ष्मण । विठू जगदेवादि मिळून ।
गेले वर्गणी जमवावया ॥८॥
आता श्रोत्यांनी लक्ष द्यावे; बंकटलाल, हरी पाटील, लक्ष्मण पाटील, विठू पाटील आणि जगदेव आदी एकत्र येऊन वर्गणी गोळा करण्यास निघाले.
भाविकांनीं वर्गणी दिली । कुत्सितांनीं कुटाळी केली । वर्गणीची कांहो पडली ।
जरुर तुमच्या साधूस्तव ॥९॥
भाविकांनी वर्गणी दिली, परंतु कुत्सित लोकांनी निंदा करत विचारले की तुमच्या साधूंसाठी वर्गणीची काय गरज पडली आहे?
गजानन म्हणतां महासंत । जें न घडे तें घडवीत । मग त्यांच्या मठाप्रत ।
वर्गणी ही कशाला ? ॥१०॥
जर गजानन महाराज अशक्य गोष्टी शक्य करणारे महान संत आहेत, तर त्यांच्या मठासाठी ही वर्गणी कशाला हवी?
कुबेर त्यांचा भंडारी । मग कशास फिरतां दारोदारीं ? । चिठ्ठी कुबेराच्यावरी ।
करा म्हणजे काम झालें ॥११॥
कुबेर त्यांचा खजिनदार आहे तर मग दारोदार का फिरता, थेट कुबेरावरच चिठ्ठी पाठवून काम करून घ्या ना.
ऐसें ऐकतां भाषण । जगदेव बोलला हांसोन । या भिक्षेचें कारण ।
आहे तुमच्या बर्‍यासाठीं ॥१२॥
लोकांचे असे बोलणे ऐकून जगदेव हसत म्हणाला की, ही भिक्षा मागणे तुमच्याच भल्यासाठी आहे.
श्रीगजाननासाठीं । नको बांधणें मठ-मठीं । ह्या अवघ्या आटाआटी ।
तुमचें कल्याण व्हावयास ॥१३॥
श्री गजानन महाराजांसाठी कोणताही मठ बांधण्याची गरज नसून हा सर्व खटाटोप तुमच्याच कल्याणासाठी चालला आहे.
स्वामी गजाननाचा । त्रैलोक्य हाचि मठ साचा । अवघीं वनें हा बगीचा ।
पलंग ज्यांचा मेदिनी ॥१४॥
गजानन महाराजांसाठी तिन्ही लोक हाच त्यांचा खरा मठ आहे, सर्व जंगले ही त्यांची बाग असून ही पृथ्वीच त्यांचा पलंग आहे.
अष्टसिद्धि दासीपरी । राबताती ज्याच्या घरीं । तो न तुमची पर्वा करी ।
त्याचें वैभव निराळें ॥१५॥
ज्यांच्या घरी अष्टमहासिद्धी दासीसारख्या राबतात, त्यांना तुमच्या धनाची अजिबात पर्वा नसून त्यांचे वैभव अलौकिक आहे.
सविता सूर्यनारायण । त्यासी दीप कोठून । प्रकाश देऊं शकेल जाण ।
प्रतिकार करण्या तमाचा ॥१६॥
अंधाराचा नाश करणाऱ्या साक्षात सूर्यनारायणाला एखादा दिवा कसा काय प्रकाश देऊ शकणार?
तो मुळींच प्रकाशमयी । त्याला दीपाचें काज नाहीं । हलकारा तो कोठून होई ।
सार्वभौमा भूषविता ? ॥१७॥
सूर्य स्वतःच प्रकाशरूप असल्याने त्याला दिव्याची गरज नसते, आणि राजाचा साधा दूत त्या सार्वभौम सम्राटाला काय भूषण देणार?
इच्छा ऐहिक वैभवाची । असते मानवांप्रति साची । ती आहे व्हावयाची ।
पूर्ण या पुण्यकृत्यानें ॥१८॥
सामान्य माणसाला ऐहिक वैभवाची इच्छा असते, आणि ती इच्छा अशा सत्कार्यात दान केल्यानेच पूर्ण होत असते.
रोग बरा करण्या भली । औषधाची योजना केली । प्राणासाठीं नसे झाली ।
ती हें ध्यानीं धरा हो ॥१९॥
रोग बरा करण्यासाठी औषधाची योजना केली जाते, ती काही आत्म्यासाठी किंवा प्राणासाठी केलेली नसते हे लक्षात ठेवा.
रोग भय शरीरास । नाहीं मुळींच प्राणास । जन्ममरण हेंही त्यास ।
नाहीं मुळीं राहिले ॥२०॥
रोग आणि भीती ही शरीराला असते, आत्म्याला किंवा प्राणाला कोणतीही बाधा नसते आणि त्याला जन्म-मृत्यूही नसतो.
तैसी तुमची सुसंपन्नता । रक्षण व्हाया सर्वथा । पुण्यरुप औषधी आतां ।
मिळणें भाग आहे कीं ॥२१॥
त्याचप्रमाणे तुमच्या संपत्तीचे सर्व बाजूंनी रक्षण व्हावे यासाठी पुण्यरूपी औषध मिळणे अत्यंत गरजेचे आहे.
संपन्नता हें शरीर । रोग त्याचें अनाचार । त्याचा नाश होणार ।
या पुण्यरुप औषधीनें ॥२२॥
संपन्नता हे जणू शरीर असून अनाचार हा त्याचा रोग आहे, आणि त्याचा नाश केवळ या पुण्यरूपी औषधानेच होणार आहे.
म्हणून पुण्यसंचय करा । कुतर्क ना चित्तीं धरा । पुण्य मेदिनीमाजीं पेरा ।
करा आपुल्या संपत्तीचा ॥२३॥
म्हणून मनात कुतर्क न धरता पुण्य संपादन करा आणि आपल्या संपत्तीचे पुण्य या भूमीमध्ये पेरा.
वीज पेरितां खडकावर । तें वायां जातें साचार । त्यास कधीं ना येणार ।
मोड हें ध्यानीं धरावें ॥२४॥
खडकावर बी पेरले तर ते पूर्णपणे वाया जाते आणि त्याला कधीही मोड येत नाही हे ध्यानात ठेवा.
अनाचार दुर्वासना । हे खडक असती जाणा । तेथें टाकिल्यावरी दाणा ।
तो किडे पांखरें भक्षिती ॥२५॥
अनाचार आणि वाईट वासना हे त्या खडकासारखे आहेत, जिथे दाणा टाकला तर त्याला किडे आणि पाखरे खाऊन टाकतात.
संतसेवेसमान । कोणतें नाहीं पुण्य आन । स्वामी सांप्रत गजानन ।
मुगुटमणी संतांचे ॥२६॥
संतसेवेसारखे दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ पुण्य नाही आणि सध्याच्या काळात गजानन महाराज हे संतांचे मुकुटमणी आहेत.
संतकार्यास कांहीं देतां । अगणित होतें सर्वथा । एक दाणा टाकितां ।
मेदिनीमाजीं कणीस होतें ॥२७॥
संतकार्यासाठी थोडे जरी दिले तरी त्याचे अगणित पटीने फळ मिळते; जमिनीत एक दाणा पेरला की त्याचे मोठे कणीस बनते.
त्या कणसास दाणे येती । एकाचेच बहुत होती तीच पुण्याची आहे स्थिति ।
हें बुध हो विसरुं नका ॥२८॥
त्या कणसाला असंख्य दाणे लागून एका दाण्याचे अनेक दाणे होतात, तशीच पुण्याची गती असते हे सुज्ञांनी विसरू नये.
ऐसें बोलतां साचार । कुटाळ झालो निरुत्तर । खरें तत्त्व असल्यावर ।
कुंठित गती तर्काची ॥२९॥
असे चोख उत्तर दिल्यावर निंदक निरुत्तर झाले, कारण जिथे सत्याचे तत्त्व असते तिथे तर्काची गती कुंठित होते.
नेता असल्या वजनदार । वर्गणी ती जमे फार । क्षुल्लकाच्यानें न होणार ।
कार्य कधीं वर्गणीचें ॥३०॥
कार्यकर्ता वजनदार असला की भरपूर वर्गणी जमते; क्षुल्लक माणसांच्या हातून वर्गणीचे मोठे कार्य कधीही होत नाही.
असो मिळाल्या जागेवरी । कोट बांधिला सत्वरीं । झटूं लागले गांवकरी ।
मग वाण कशाची ? ॥३१॥
असो, मिळालेल्या जागेवर लगेच तटबंदी बांधली आणि सर्व गावकरी झटू लागल्यामुळे कशाचीही कमतरता पडली नाही.
बांधकाम कोटाचें । चालतां शेगांवीं साचें । दगड चुना रेतीचें ।
सामान गाडया वाहती ॥३२॥
शेगावात कोटाचे बांधकाम सुरू असताना गाड्यांमधून दगड, चुना आणि वाळूचे सामान सातत्याने वाहून आणले जात होते.
त्या वेळीं समर्थस्वारी । होती जुन्या मठावरी । त्यांनीं विचार अंतरीं ।
ऐशा रीतीं केला हो ॥३३॥
त्या वेळी महाराज जुन्या मठात बसलेले होते आणि त्यांनी मनात असा एक विचार केला.
आपण येथें बसल्याविणें । काम न चाले झपाटयानें । म्हणून कौतुक समर्थानें ।
केलें कसें तें परियेसा ॥३४॥
आपण स्वतः तिथे गेल्याशिवाय हे काम झपाट्याने पुढे चालणार नाही, म्हणून समर्थांनी कशी लीला केली ते ऐका.
एका रेतीच्या गाडीवरी । समर्थांची बसली स्वारी । तो गाडीवान झाला दूरी ।
महार होता म्हणून ॥३५॥
वाळूने भरलेल्या एका गाडीवर महाराज जाऊन बसले, तेव्हा महार जातीचा गाडीवान विटाळाच्या भीतीने लांब जाऊन उभा राहिला.
तयीं महाराज वदले तयास । कां रे खालीं उतरलास ? । आम्हां परमहंसास ।
विटाळाची बाधा नसे ॥३६॥
तेव्हा महाराज त्याला म्हणाले की तू खाली का उतरलास; आम्हा परमहंसांना अशा विटाळाची कोणतीही बाधा नसते.
महार बोले त्यावरी । महाराज तुमच्या शेजारीं । मी न बसे गाडीवरी ।
तें आम्हां उचित नसे ॥३७॥
त्यावर तो महार म्हणाला की, महाराज, आपल्या शेजारी गाडीवर बसणे माझ्यासाठी योग्य व शोभणारे नाही.
मारुती रामरुप झाला । परी रामासन्निध नाहीं बसला । तो उभाच पहा राहिला ।
कर जोडूनी रामापुढें ॥३८॥
मारुती साक्षात रामरूप झाला तरी रामाच्या शेजारी न बसता हात जोडून रामापुढे नम्रपणे उभाच राहिला.
बरें बापा तुझी मर्जी । त्यास हरकत नाहीं माझी । बैलांनों, नीट चला आजी ।
गाडीवाल्यामागून ॥३९॥
महाराज म्हणाले, ठीक आहे, तुझी मर्जी; मग बैलांना म्हणाले, तुम्ही गाडीवानाच्या मागे नीट चालत राहा.
बैल तैसे वागले । नाहीं कशास बुजाले । गाडीवाल्यावांचून आले ।
नीट सांकेतिक स्थलास ॥४०॥
बैलही अगदी तसेच वागले आणि न बिचकता गाडीवानाशिवाय ठरलेल्या जागेवर गाडी घेऊन नीट आले.
समर्थ खालीं उतरले । मध्यभागीं येऊन बसले । तेथेंच हल्लीं काम झालें ।
त्यांच्या भव्य समाधीचें ॥४१॥
महाराज खाली उतरले आणि बरोबर मध्यभागी येऊन बसले; सध्या जिथे त्यांची भव्य समाधी आहे तीच ही जागा होय.
ही जागा शेगांवांत । आहे दोन नंबरांत । त्रेचाळीस पंचेचाळीस ।
सातशें सर्व्हे नंबराच्या ॥४२॥
शेगावमधील ही जागा सर्व्हे नंबर सातशे त्रेचाळीस आणि पंचेचाळीस या दोन नंबरांमध्ये येत होती.
महाराज बसले ज्या ठिकाणीं । तीच यावी मेदिनी । मध्यभागा म्हणूनी ।
हें करणें भाग पडलें ॥४३॥
महाराज ज्या जागेवर बसले तीच जमीन बरोबर मध्यभागी यावी म्हणून हे नियोजन करणे भाग पडले.
त्या दोन नंबरांतून । जागा थोडथोडी घेऊन । साधिला तो मध्य जाण ।
ऐसे चतुर कारभारी ॥४४॥
त्या दोन्ही नंबरांमधून थोडी थोडी जागा घेऊन चतुर कारभाऱ्यांनी बांधकामाचा मध्य बरोबर साधला.
एक एकराचा हुकूम झाला । परी बांधकामाच्या वेळेला समाधिमध्य साधण्याला ।
जागा थोडी पडली कमी ॥४५॥
शासनाकडून एक एकर जागेचा हुकूम झाला होता, परंतु बांधकामाच्या वेळी समाधीचा मध्य साधण्यासाठी जागा थोडी कमी पडली.
त्यासाठीं म्हणून । अकरा गुंठे जास्त जाण । जमीन ती घेऊन ।
बांधकाम चालविलें ॥४६॥
म्हणून त्यांनी अकरा गुंठे जास्त जमीन ताब्यात घेऊन बांधकाम पुढे चालू ठेवले.
पुढार्‍यांच्या होतें मनीं । वचन दिलें अधिकार्‍यांनीं । आणिक एक एकर तुम्हांलागुनी ।
काम पाहून जागा देऊं ॥४७॥
कारभाऱ्यांच्या मनात होते की अधिकाऱ्यांनी काम पाहून आणखी एक एकर जागा देण्याचे वचन दिलेच आहे.
यास्तव केलें धाडस । अकरा गुंठे घेण्यास । परी तें गेलें विकोपास ।
एका दुष्टाच्या बातमीमुळें ॥४८॥
म्हणून त्यांनी ती अकरा गुंठे जागा घेण्याचे धाडस केले, परंतु एका दुष्ट माणसाने बातमी दिल्यामुळे ते प्रकरण विकोपाला गेले.
यामुळें पुढारी । थोडे घाबरले अंतरीं । त्यांत जो पाटील होता हरी ।
तो बोलला समर्था ॥४९॥
यामुळे सर्व पुढारी मनात थोडे घाबरले आणि त्यातले हरी पाटील समर्थांना येऊन म्हणाले.
अकरा गुंठे जागेचा । तपास करावया साचा । एक जोशी नांवाचा ।
आला असे अधिकारी ॥५०॥
त्या अकरा गुंठे जागेची प्रत्यक्ष तपासणी करण्यासाठी जोशी नावाचा एक सरकारी अधिकारी आला आहे.
हांसत हांसत पाटलाला । समर्थानें शब्द दिला । जागेबद्दल जो कां झाला ।
दंड तुम्हां तो माफ होईल ॥५१॥
तेव्हा समर्थांनी हसतमुखाने पाटलांना शब्द दिला की, जागेबद्दल तुम्हाला झालेला सर्व दंड माफ होईल.
त्या अधिकारी जोशाप्रती । समर्थानें दिली स्फूर्ती । चाललेल्या प्रकरणावरती ।
शेरा त्यांनीं मारिला ॥५२॥
त्या अधिकारी जोशींच्या मनात समर्थांनीच प्रेरणा दिली, त्यामुळे त्यांनी चालू प्रकरणावर लगेच अनुकूल शेरा मारला.
कीं हा दंड झालेला । विनाकारण आहे भला । दंड गजानन संस्थेला ।
परत द्यावा म्हणून ॥५३॥
हा झालेला दंड विनाकारण असून गजानन संस्थानाला तो त्वरित परत करावा, असा निर्णय त्यांनी दिला.
मी करुन आलों चौकशी । जाऊन त्या शेगांवासी । या घडलेल्या प्रकारासी ।
दंड होणें उचित नाहीं ॥५४॥
मी स्वतः शेगावात जाऊन चौकशी केली असून घडलेल्या प्रकारावरून दंड करणे उचित ठरणार नाही.
म्हणून तो माफ केला । ऐसा हुकूम जेव्हां आला । तैं हरी पाटलाला ।
आनंद झाला विशेष ॥५५॥
म्हणून दंड माफ करण्यात येत असल्याचा हुकूम जेव्हा आला, तेव्हा हरी पाटलांना अतिशय आनंद झाला.
तो म्हणे समर्थांचें । वाक्य ना खोटें व्हावयाचें । मजवरी किटाळ महाराचें ।
येऊन गेलें नुकतें एक ॥५६॥
ते म्हणाले की समर्थांचे वचन कधीही खोटे ठरत नाही; नुकतेच एका महाराचे खोटे आळ माझ्यावर येऊन गेले होते.
त्या वेळीं महाराजांनीं । भिऊं नकोस म्हणोनी । तुझ्या एकाही केसालागुनी ।
धक्का न त्याचा बसेल ॥५७॥
त्या वेळीही महाराजांनी घाबरू नकोस, तुझ्या एका केसालाही धक्का लागणार नाही असा अभय दिला होता.
तेंच खरें अखेर । घडून आलें साचार । तैसाच हाही प्रकार ।
आज दिनीं झालासे ॥५८॥
शेवटी तेच तंतोतंत खरे ठरले आणि अगदी तसाच अनुभव आज पुन्हा आला आहे.
समर्थवाक्य खोटें झालें । ऐसें कोणी न कधीं ऐकिलें । असो शेगांवाचे लागले ।
लोक भजनीं स्वामींच्या ॥५९॥
समर्थांचे बोलणे कधी खोटे ठरल्याचे कोणी ऐकले नाही; अशा प्रकारे सर्व शेगावचे लोक स्वामींच्या भजनी लागले.
आतां नव्या जागेंत आल्यावर । जे कांहीं घडले प्रकार । म्हणजे समर्थांचे चमत्कार ।
ते आतां वर्णितों ॥६०॥
आता नवीन जागेत आल्यावर जे प्रसंग घडले, म्हणजेच समर्थांचे जे चमत्कार झाले त्याचे वर्णन करतो.
मेहेरकरच्या सान्निध्याला । सवडद नामें ग्राम भला । त्या गांवींचा एक आला ।
गंगाभारती गोसावी ॥६१॥
मेहकरजवळ सवडद नावाचे एक गाव होते, त्या गावातील गंगाभारती नावाचा एक गोसावी शेगावात आला.
यास होता महारोग । कुजून गेलें अवघें अंग । उरली न पडल्यावांचून भेग ।
जागा दोन्ही पायांला ॥६२॥
त्याला महारोग झालेला असल्याने त्याचे संपूर्ण शरीर कुजले होते आणि दोन्ही पायांना खोल भेगा पडल्या होत्या.
करपद बोटें झडून गेलीं । तनूप्रती चढली लाली । कानाच्या सुजल्या पाळी ।
कंडू सुटला तनूतें ॥६३॥
हात आणि पायांची बोटे झडून गेली होती, अंगावर लाल चट्टे उठले होते, कानाच्या पाळ्या सुजल्या होत्या आणि अंगाला असह्य खाज सुटली होती.
म्हणून गंगाभारती । त्या महारोगा त्रासला अती । समर्थांची ऐकोन कीर्ति ।
शेगांवासी पातला ॥६४॥
त्या महारोगाला अत्यंत कंटाळून गंगाभारती समर्थांची कीर्ती ऐकून शेगावात आला.
श्रोते त्या गोसाव्याप्रत । लोक आडवूं लागले बहुत । तुला रक्तपिति आहे सत्य ।
तूं न जावें दर्शना ॥६५॥
त्या गोसाव्याला पाहून लोक त्याला अडवू लागले की तुला महारोग असल्याने तू दर्शनाला जाऊ नकोस.
महाराज दिसतील ऐशा ठायीं । उभा राहून दर्शन घेई । कधींही ना जवळ जाई ।
त्यांचे चरण धरावया ॥६६॥
महाराज जिथून दिसतील तिथे लांब उभे राहूनच दर्शन घे, त्यांचे पाय धरण्यासाठी कधीही जवळ जाऊ नकोस.
हा स्पर्शजन्य रोग फार । म्हणून वैद्य डाँक्‍टर । सांगती याचा विचार ।
तूं आपल्या मनीं करी ॥६७॥
हा रोग स्पर्शाने पसरणारा असल्याने तू स्वतःच विचार कर, असे वैद्य आणि डॉक्टरही बजावून सांगत होते.
परी एके दिनीं गंगाभारती । चुकवून अवघ्या लोकांप्रती । येता झाला सत्वर गतीं ।
प्रत्यक्ष दर्शन घ्यावया ॥६८॥
परंतु एके दिवशी गंगाभारती सर्व लोकांना चुकवून प्रत्यक्ष दर्शन घेण्यासाठी वेगाने पुढे आला.
डोई ठेवितां पायावर समर्थांनीं चापट थोर ।
मारिली त्याच्या डोक्यावर । अति जोरानें विबुध हो ॥६९॥
त्याने महाराजांच्या पायावर डोके ठेवताच समर्थांनी मोठ्या जोराने त्याच्या डोक्यावर एक सणसणीत चपराक मारली.
म्हणून तो उभा ठेला । समर्थास न्याहाळूं लागला । स्वामींनीं त्याचे थोबाडाला ।
दोन्ही करें ताडिलें ॥७०॥
त्यामुळे तो उठून उभा राहिला आणि समर्थांकडे पाहू लागला, तोच स्वामींनी दोन्ही हातांनी त्याच्या थोबाडीत मारले.
फडाफड मारिल्या मुखांत । आणिक वरती एक लाथ । खाकरोनी बेडक्याप्रत ।
थुंकले त्याच्या तनूवरी ॥७१॥
मुखावर भराभर चापटी मारून पाठीवर एक लाथ मारली, आणि खाकरून त्याच्या अंगावर थुंकले.
तोच त्यांनीं मानिला । समर्थांचा प्रसाद भला । बेडका होता जो कां पडला ।
तयाचीया अंगावर ॥७२॥
त्या गोसाव्याने अंगावर पडलेल्या त्या थुंकीलाच समर्थांचा उत्तम प्रसाद मानले.
तो त्यानें घेऊन करीं । चोळून अवघ्या शरीरीं । लाविता झाला मलमापरी ।
आपुल्या सर्व अंगास ॥७३॥
त्याने ती थुंकी हाताने गोळा केली आणि एखाद्या मलमासारखी आपल्या संपूर्ण शरीराला चोळून लावली.
तो प्रकार पाहतां । एक कुटाळ तेथें होता । तो गोसाव्यासी बोलतां ।
झाला पहा येणें रीति ॥७४॥
हा प्रकार पाहून तिथे उपस्थित असलेला एक निंदक मनुष्य त्या गोसाव्याला असा बोलू लागला.
आधींच शरीर नासलें । तुझें आहे बापा भलें । त्यावरी यांनीं टाकिलें ।
या अमंगळ बेडक्यातें ॥७५॥
तुझे शरीर आधीच रोगाने नासले आहे, त्यात यांनी तुझ्यावर ही अमंगळ थुंक टाकली आहे.
तो तूं प्रसाद मानिला । अवघ्या अंगातें चोळिला । जा लावून साबणाला ।
धुऊन टाकी सत्वर ॥७६॥
आणि तू त्याला प्रसाद मानून अंगाला चोळलेस, तर आता पटकन साबण लावून हे सर्व धुऊन टाक.
हे ऐसे वेडेपीर । विचरुं लागतां भूमीवर । त्यांशीं अंधश्रद्धेचे नर ।
साधु ऐसें मानिती ! ॥७७॥
असे वेडेपीर जगात फिरू लागले की अंधश्रद्ध लोक त्यांना संत मानू लागतात.
त्याचा परिणाम ऐसा होतो । अविधि कृत्यांस ऊत येतो । तो येतां सहज जातो ।
समाज तो रसातळां ॥७८॥
याचा परिणाम असा होतो की चुकीच्या कृत्यांना ऊत येतो आणि संपूर्ण समाज सहज रसातळाला जातो.
यासी तुझेंच उदाहरण । तूं औषध घेण्याचें सोडून । आलास कीं रे धांवून ।
या वेडयापिशापाशीं ॥७९॥
तू स्वतः औषधोपचार सोडून या वेड्यापिराच्या नादी लागून येथे आलास, हेच त्याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे.
गोसावी तें ऐकतां । हंसूं लागला सर्वथा । म्हणे तुम्ही येथेंच चुकतां ।
याचा करा विचार ॥८०॥
हे ऐकून गोसावी हसला आणि म्हणाला की, तुमचा येथेच मोठा गैरसमज होत आहे, याचा तुम्ही विचार करा.
अमंगळ साधूपाशीं । कांहीं न राहतें निश्चयेंसी । कस्तुरीच्या पोटाशीं ।
दुर्गंधी ना वसे कदा ॥८१॥
साधूंपाशी कधीही अमंगळ काही उरत नाही; कस्तुरीच्या सानिध्यात दुर्गंधी कधीच टिकत नाही.
तुम्हां दिसला बेडका । तो हा प्रत्यक्ष मलम देखा । कस्तुरीच्या सारखा ।
सुवास येतो यालागीं ॥८२॥
तुम्हाला जो कफ दिसला ते माझ्यासाठी प्रत्यक्ष मलम असून त्याला कस्तुरीसारखा सुगंध येत आहे.
तुम्हां संशय असल्यास । पहा माझ्या अंगास । हात लावूनिया खास ।
म्हणजे कळून येईल कीं ॥८३॥
तुम्हाला संशय असेल तर माझ्या अंगाला हात लावून पाहा, म्हणजे तुम्हाला लगेच सत्य समजेल.
त्यांत थुंक्याचें नांव नाहीं । अवघी औषधी आहे पाही । मी इतुका वेडा नाहीं ।
बेडक्यास मलम मानणारा ॥८४॥
यात थुंकीचा लवलेश नसून हे साक्षात औषध आहे; कफाला मलम मानणारा मी इतका काही वेडा नाही.
तुझा त्याशीं संबंध नव्हता । म्हणून बेडका दिसला तत्त्वतां । समर्थांची योग्यता ।
त्वां न मुळीं जाणिली ॥८५॥
तुमचा त्यांच्याशी भक्तीचा संबंध नव्हता म्हणूनच तुम्हाला थुंक दिसली, तुम्ही समर्थांची थोर योग्यता ओळखलीच नाही.
त्याचें पहाण्या प्रत्यंतर । चाल जाऊं एकवार । स्नान केलेल्या जागेवर ।
वेळ आतां करुं नको ॥८६॥
याची सत्यता पाहायची असेल तर चला, वेळ न घालवता महाराज रोज स्नान करतात त्या जागेवर जाऊ या.
समर्थ स्नान प्रतिदिवशीं । करतील ज्या जागेसी । थल्या ओल्या मातीसी ।
मी लावितों निजांगा ॥८७॥
समर्थ ज्या जागेवर दररोज स्नान करतात, तिथली ओली माती मी माझ्या संपूर्ण अंगाला लावतो.
ऐसा संवाद तेथें झाला । दोघे गेले स्नानस्थला । तो कुटाळासी आला ।
अनुभव गोसाव्यापरीच ॥८८॥
असा संवाद झाल्यावर दोघेही स्नानस्थळी गेले, आणि तिथे त्या निंदकालाही गोसाव्यासारखाच प्रत्यक्ष अनुभव आला.
मृत्तिका स्नानस्थलाची । दोघांनींही घेतली साची । तों गोसाव्याच्या हातींची ।
बसली औषधी होऊन ! ॥८९॥
दोघांनीही स्नानाच्या जागेवरील माती हातात घेतली, तेव्हा गोसाव्याच्या हातातील मातीचे रूपांतर दिव्य औषधात झाले.
कुटाळाच्या हातांत । ओलीच माती आली खचित ! । दुर्गंधीही किंचित् ।
येत होती तियेला ॥९०॥
परंतु त्या निंदकाच्या हातात मात्र केवळ दुर्गंधी येणारी ओली मातीच राहिली.
तो प्रकार पाहतांक्षणीं । कुटाळ घोटाळला मनीं । कुत्सित कल्पना सोडूनी ।
शरण गेला समर्था ॥९१॥
हा प्रकार पाहताच तो निंदक मनात अत्यंत चकित झाला आणि सर्व कुत्सित विचार सोडून समर्थांना शरण गेला.
असो कोणी गोसाव्यातें । जवळ बसूं देत नव्हतें । हा दूर बसून भजनातें ।
करी स्वामीपुढें नित्य ॥९२॥
असो, त्या कुष्ठरोगी गोसाव्याला कोणी जवळ बसू देत नसत, तरी तो लांब बसून दररोज स्वामींपुढे भजन करत असे.
आवाज गंगाभारतीचा । पहाडी गोड मधुर साचा । अभ्यास होता गायनाचा ।
त्या गंगाभारतीला ॥९३॥
गंगाभारतीचा आवाज पहाडी आणि अतिशय गोड होता, कारण त्याला गायनाचा उत्तम अभ्यास होता.
ऐसे पंधरा दिवस गेले । रोगाचें स्वरुप पालटलें । लालीनें तें सोडिलें ।
जयाचिया अंगाला ॥९४॥
असे पंधरा दिवस उलटून गेल्यावर रोगाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आणि त्याच्या अंगावरील लाल चट्टे नाहीसे झाले.
चाफे झाले पूर्ववत् । भेगा पदींच्या निमाल्या समस्त । दुर्गंधीचा मोडला त्वरित ।
ठाव त्याचा श्रोते हो ॥९५॥
हात-पायांची बोटे पूर्ववत झाली, पायांच्या सर्व भेगा भरून आल्या आणि शरीराची दुर्गंधी क्षणात नष्ट झाली.
गोसाव्याचें ऐकून भजन । होई संतुष्ट समर्थमन । प्रत्येक जिवाकारण ।
गायन हें आवडतें ॥९६॥
गोसाव्याचे गोड भजन ऐकून समर्थांचे मन प्रसन्न होई, कारण मधुर संगीत सर्वच जीवांना अतिशय आवडते.
बायको गंगाभारतीची । अनुसूया नांवाची । ती शेगांवीं आली साची ।
न्याया निज पतीला ॥९७॥
त्या गंगाभारतीची अनुसूया नावाची पत्नी आपल्या पतीला परत नेण्यासाठी शेगावात आली.
संतोषभारती कुमार । होता तिच्याबरोबर । येऊन पतीस जोडिले कर ।
चला आतां गांवातें ॥९८॥
तिच्यासोबत तिचा संतोषभारती नावाचा मुलगा होता; दोघांनी येऊन पतीपुढे हात जोडले आणि गावी परत चालण्याची विनंती केली.
तुमची व्याधी बरी झाली । ती मीं दृष्टीं पाहिली । समर्थ साक्षात्‌ चंद्रमौळी ।
आहेत हेंच खरें असें ॥९९॥
तुमचा महारोग पूर्णपणे बरा झाल्याचे मी प्रत्यक्ष पाहिले असून समर्थ साक्षात शंकर आहेत हेच खरे आहे.
मुलगा तेंच बोलला । म्हणे बापा गांवीं चला । पुसून गजानन महाराजाला ।
येथें राहणें पुरें झालें ॥१००॥
मुलगाही तेच म्हणाला की, बाबा आता गावी चला, गजानन महाराजांचा निरोप घेऊन येथे राहणे आता पुरे झाले.
गंगाभारती म्हणे त्यावर । मला नका जोडूं कर । आजपासून साचार ।
मी तुमचा खचित नाहीं ॥१॥
त्यावर गंगाभारती म्हणाला की, मला हात जोडू नका; आजपासून मी खरोखरच तुमचा कोणीही राहिलेलो नाही.
ही अनाथाची माउली । स्वामी गजानन येथे बसली । त्यानें माझी उतरली ।
धुंदी चापट मारुन ॥२॥
येथे अनाथ बालकांची माउली असलेले गजानन महाराज बसले असून त्यांनीच चपराक मारून माझी भ्रमाची धुंदी उतरवली आहे.
राख लाविली अंगाप्रत । आणि चित्त तुझें संसारांत । केलीस विटंबना बहुत ।
या भगव्या वस्त्राची ॥३॥
अंगाला भस्म लावायचे आणि मन मात्र संसारात ठेवायचे, अशी तू या भगव्या वस्त्रांची फार विटंबना केलीस,
ऐसें संकेतें बोलले । थापटया मारुन जागें केलें । आतां डोळे उघडिले ।
संसाराचा संबंध नको ॥४॥
असे त्यांनी मला मारून सावध केले; आता माझे डोळे उघडले असून मला संसाराशी कसलाही संबंध ठेवायचा नाही.
हे संतोषभारती कुमारा । तूं तुझ्या आईस नेईं घरा । येथें नकोस राहूं जरा ।
सवडद जवळ करावें ॥५॥
हे संतोषभारती बाळा, तू तुझ्या आईला सांभाळून घरी घेऊन जा आणि येथे न थांबता ताबडतोब सवडद गावाला निघून जा.
हिचें जीवमान जोंवरी । तोंवरी हिची सेवा करी । ही तुझी माय खरी ।
हिला अंतर देऊं नको ॥६॥
तिच्या आयुष्याच्या शेवटपर्यंत तिची सेवा कर; ती तुझी खरी जन्मदाती आई असून तिला कधीही अंतर देऊ नकोस.
मातोश्रीची करितां सेवा । तो प्रिय होतो वासुदेवा । पुंडलिकाचा ठेवावा ।
इतिहास तो डोळ्यांपुढें ॥७॥
आईची खरी सेवा करणारा वासुदेवाला अत्यंत प्रिय होतो, यासाठी पुंडलिकाचा आदर्श सदैव डोळ्यांपुढे ठेव.
मी येतां सवडदांत । पुन्हां रोग होईल पूर्ववत् । म्हणून त्या आग्रहांत ।
तुम्हीं न पडावें दोघांनीं ॥८॥
मी सवडदला परत आलो तर माझा रोग पुन्हा पूर्ववत उद्भवेल, म्हणून तुम्ही दोघांनी मला घरी नेण्याचा हट्ट धरू नये.
आजवरी तुमचा होतों । आतां देवाकडे जातों । नरजन्माचा करुन घेतों ।
कांहीं तरी उपयोग ॥९॥
आजवर मी तुमचा होतो, पण आता मी देवाचा झालो असून या मानवी जन्माचे काहीतरी सार्थक करून घेणार आहे.
हा वायां गेल्या खरा । नराचा जन्म साजिरा । चुकेल चौर्‍यांशींचा फेरा ।
ऐसें साच सांगितलें ॥११०॥
हा उत्तम मनुष्यजन्म असाच वाया गेला तर पुन्हा चौऱ्यांशी लक्ष फेऱ्यांचा फेरा चुकणार नाही, हे संतांचे सांगणे सत्य आहे.
समर्थकृपेनें निश्चिती । झाली मलाही उपरती । या परमार्थखिरींत माती ।
टाकूं नका रे मोहाची ॥११॥
समर्थांच्या कृपेने मला संसाराची विरक्ती झाली आहे, तरी या परमार्थाच्या गोड खिरीत मोहाची माती कालवू नका.
ऐसें सांगून कुटुंबाला । मुलांसह सवडदाला । दिले धाडून राहिला ।
आपण तसाच शेगांवीं ॥१२॥
असे कुटुंबाला समजावून मुलासह पत्नीला सवडदला परत पाठवून दिले आणि गंगाभारती स्वतः मात्र शेगावातच राहिला.
पदपदांतरें समर्थांचीं । आवडीनें म्हणावीं साची । त्यास कला गायनाची।
येत होती विबुध हो ॥१३॥
गायनकला अवगत असल्याने तो समर्थांची सुंदर पदे अतिशय आवडीने गात असे.
प्रत्यहीं तो अस्तमाना । एकतारा घेऊन जाणा । समर्थांच्या सन्निधाना ।
बैसून भजन करीतसे ॥१४॥
दररोज संध्याकाळच्या वेळी एकतारा हातात घेऊन तो समर्थांच्या सन्निध बसून भक्तिभावाने भजन करत असे.
ऐकून त्याचें भजन । इतरांचेंही हर्षें मन । वस्तु अशीच आहे गान ।
रंजविणारी सर्वांतें ॥१५॥
त्याचे ते सुरेल भजन ऐकून इतरांचेही मन आनंदाने डोलू लागे, कारण संगीत ही सर्वांनाच आनंद देणारी गोष्ट आहे.
हा गंगाभारती बरा झाला । रोगाचा पत्ता मोडला । मलकापुरास पुढें गेला ।
गजाननाच्या आज्ञेनें ॥१६॥
हा गंगाभारती पूर्णपणे रोगमुक्त झाला, रोगाचा नायनाट झाला आणि पुढे महाराजांच्या आज्ञेने तो मलकापूरला गेला.
असो एकदां पौषमासीं । झ्यामसिंग आला शेगांवासी । बोलतां झाला समर्थांसी ।
माझ्या गांवास चला हो ॥१७॥
एके दिवशी पौष महिन्यात झ्यामसिंग शेगावात आला आणि समर्थांना आपल्या गावी येण्याची विनंती करू लागला.
मम भाच्याच्या गृहाला । अडगांवीं नेण्याला । मी आलों होतों आपणांला ।
तयीं आपुला करार ॥१८॥
माझ्या भाच्याच्या घरी अडगावला आपणास नेण्यासाठी मी पूर्वी आलो होतो, तेव्हा आपला एक करार झाला होता.
ऐसा होता समर्था । मी नाहीं येत आतां । नको करुं आग्रह वृथा ।
पुढें मागें येईन ॥१९॥
मी आता येत नाही, उगाच हट्ट करू नकोस, मी पुढे कधीतरी नक्की येईन, असे समर्थांनी तेव्हा सांगितले होते.
त्याला दिवस झाले बहुत । आतां चला मुंडगांवांत । मी आहें आपुला भक्त ।
माझी इच्छा पूर्ण करा ॥१२०॥
त्या गोष्टीला आता पुष्कळ दिवस झाले असून आता मुंडगावला चला, मी आपला निस्सीम भक्त असल्याने माझी इच्छा पूर्ण करा.
मुडंगांवात माझे घरीं । कांहीं दिवस राहा तरी । मी अवघी करुन तयारी ।
न्याया आलों आपणा ॥२१॥
मुंडगावला माझ्या घरी आपण काही दिवस राहावे, मी सर्व तयारी करूनच आपणास नेण्यासाठी आलो आहे.
झ्यामसिंगाबरोबर । मुंडगांवीं आले साधुवर । दर्शना लोटले नारीनर ।
तो न आनंद वर्णवे ॥२२॥
झ्यामसिंगाचा आग्रह मानून महाराज मुंडगावला आले; दर्शनासाठी स्त्री-पुरुषांची अलोट गर्दी झाली आणि तो आनंद अवर्णनीय होता.
झ्यामसिंगानें भंडारा । घातिला असे थोर खरा । मुंडगांव झालें गोदातीरा ।
दुसरें कीं हो पैठण ॥२३॥
झ्यामसिंगाने मुंडगावात खूप मोठा अन्नछत्राचा भंडारा घातला, ज्यामुळे मुंडगाव जणू गोदावरीकाठचे दुसरे पैठणच झाले.
पैठणामाजी एकनाथ । मुंडगांवीं गजानन संत । भजनी दिंडया अमित ।
आल्या भजन करावया ॥२४॥
पैठणात जसे एकनाथ महाराज होते तसेच मुंडगावात गजानन महाराज असून अनेक भजनी दिंड्या तिथे भजन करण्यासाठी आल्या.
आचारी लागले स्वैपांका । अर्धा स्वैंपाक झाला निका । तैं महाराज बोलले देखा ।
ऐसें झ्यामसिंगासी ॥२५॥
स्वयंपाकी स्वयंपाकाला लागले आणि निम्मा स्वयंपाक तयार झाला, तेव्हा महाराजांनी झ्यामसिंगाला बोलावून सांगितले.
झ्यामसिंगा, आज चतुर्दशी । मुळींच आहे रिक्त तिथी । भोजनाच्या पंक्ती ।
पौर्णिमेला होऊं दे ॥२६॥
झ्यामसिंगा, आज चतुर्दशी ही रिक्ता तिथी असल्याने आजचा बेत रद्द करून उद्या पौर्णिमेलाच भोजनाच्या पंक्ती होऊ देत.
झ्यामसिंग बोलला यावर । स्वयंपाक झाला तयार । लोक जमले आहेत फार ।
आपला प्रसाद घ्यावया ॥२७॥
त्यावर झ्यामसिंग म्हणाला की, स्वयंपाक तयार झाला असून आपला महाप्रसाद घेण्यासाठी लोकांची मोठी गर्दी जमली आहे.
स्वामींनीं केलें बोलणें । तुझें व्यवहार दृष्टीनें । योग्यपरी हें न माने ।
त्या जगदीश्वराला ॥२८॥
स्वामी म्हणाले की तुझे बोलणे व्यवहाराच्या दृष्टीने योग्य वाटत असले, तरी त्या जगदीश्वराला ते अजिबात मान्य नाही.
झ्यामसिंगा, हें अन्न । न येईल उपयोगाकारण । तुम्हां प्रापंचिकालागून ।
आपलेंच व्हावें वाटतें ॥२९॥
झ्यामसिंगा, हे तयार केलेले अन्न कोणाच्याही उपयोगात येणार नाही; तुम्हा संसारिकांना नेहमी आपलेच म्हणणे खरे व्हावे असे वाटते.
पंक्ती बसल्या भोजना । तों एका एकी आकाश जाणा । भरुन आलें गर्जना ।
होऊं लागली मेघाची ॥१३०॥
लोक भोजनाच्या पंक्तीला बसले आणि तोच अचानक संपूर्ण आकाश काळ्या ढगांनी भरून आले व विजांचा गडगडाट सुरू झाला.
चमके वीज माथ्यावरी । झंझावात सुटला भारी । कडकडा ती कांतारीं ।
लागलीं झाडें मोडावया ॥३१॥
डोक्यावर विजा चमकू लागल्या, प्रचंड वादळी वारा सुटला आणि जंगलातील झाडे कडकड मोडून पडू लागली.
घटकेंत पाणी पाणी झालें । अन्न अवघें वाया गेलें । मग झ्यामसिंगानें विनविलें ।
महाराजास येणें रीतीं ॥३२॥
क्षणार्धात सर्वत्र पाणीच पाणी झाले, सर्व अन्न वाहून वाया गेले आणि मग झ्यामसिंगाने अत्यंत काकुळतीने महाराजांना प्रार्थना केली.
आतां महाराज उद्यां तरी । मुळीं न व्हावें आजच्या परी । हिरमुष्टी होऊन बसली खरी ।
अवघी मंडळी गुरुराया ॥३३॥
हे गुरुराया, आजच्यासारखा प्रसंग उद्याच्या दिवशी मुळीच येऊ नये; सर्व मंडळी यामुळे अत्यंत निराश झाली आहेत.
निवाराया पर्जन्याला । हा नव्हे पावसाळा । आगांतुक बेटा आला ।
आमचा नाश करावया ॥३४॥
हा काही पावसाळ्याचा ऋतू नसून आमचा नाश करण्यासाठीच हा अवकाळी पाऊस मध्येच आला आहे.
आतां पाऊस पडेल । तरी शेतीचें होईल । वाटोळें तें पाहा सकळ ।
मग म्हणतील लोक ऐसें ॥३५॥
आता असाच पाऊस पडत राहिला तर शेतातल्या सर्व पिकांचे वाटोळे होईल आणि लोक मला दोष देतील.
झ्यामसिंगे केलें पुण्य । हा भंडारा घालून । तें भोंवलें आम्हांलागून ।
वा खूप तर्‍हा पुण्याची ॥३६॥
झ्यामसिंगाने हा भंडारा घालून पुण्य केले खरे, पण ते आम्हा सर्व शेतकऱ्यांना भलतेच भोवले, असे लोक बोलू लागतील.
तैं महाराज म्हणाले झ्यामसिंगा ! । ऐसा सचिंत होसी कां गा । तुला न उद्यां देईल दगा ।
हा पर्जन्य कधींही ॥३७॥
तेव्हा महाराज म्हणाले की, हे झ्यामसिंगा, तू असा काळजी का करतोस? हा पाऊस उद्या तुला अजिबात दगा देणार नाही.
आतांच मी वारितों त्यासी । ऐसें बोलोन आकाशासी । पाहूं लागला पुण्यराशी ।
तों आभाळ फांकलें ॥३८॥
मी आत्ताच या पावसाला अडवून धरतो, असे म्हणून समर्थांनी आकाशाकडे पाहताच सर्व ढग विरून गेले.
मेघ क्षणांत निघून गेले । सर्व ठायीं ऊन पडलें । हें एका क्षणांत झालें ।
अगाध सत्ता संताची ॥३९॥
क्षणार्धात ढग दूर पळाले आणि सर्वत्र कडक ऊन पडले; संतांचे निसर्गावर चालणारे हे अगाध सामर्थ्य एका क्षणात दिसून आले.
दुसरें दिवशीं पौर्णिमेला । थोर भंडारा पुन्हां झाला । तो नियम चालला ।
अजून या मुंडगांवीं ॥१४०॥
दुसऱ्या दिवशी पौर्णिमेला पुन्हा प्रचंड मोठा भंडारा झाला, आणि ती अन्नदानाची परंपरा आजही मुंडगावात अविरत सुरू आहे.
झ्यामसिंगानें आपुली । इस्टेट सर्व अर्पण केली । महाराजांचे चरणीं भली ।
त्या मुंडगांव ग्रामांत ॥४१॥
झ्यामसिंगाने मुंडगाव येथील आपली संपूर्ण मालमत्ता आणि इस्टेट महाराजांच्या पावन चरणी अर्पण करून टाकली.
लोक त्या मुंडगांवांत । समर्थाचे झाले भक्त । पुंडलीक भोकरे म्हणूनी त्यांत ।
एक जवान पोर्‍या असे ॥४२॥
मुंडगावचे सर्व लोक समर्थांचे निस्सीम भक्त झाले, आणि त्यामध्ये पुंडलिक भोकरे नावाचा एक तरुण मुलगा होता.
हा उकिरडया नामक कुणब्याचा । पुत्र एकुलता एक साचा । भक्त झाला महाराजांचा ।
ऐन तारुण्यामाझारीं ॥४३॥
उकिरडा नावाच्या कुणब्याचा हा एकुलता एक मुलगा ऐन तारुण्यात गजानन महाराजांचा अनन्य भक्त बनला होता.
हें उकीर्डा नाम वर्‍हाडांत । पोर नसल्या वांचत । लोक नवसें ठेवितात ।
ऐसा प्रघात त्या प्रांतीं ॥४४॥
मुले जगत नसतील तर मूल वाचावे म्हणून नवस करून मुलाचे नाव 'उकिरडा' ठेवण्याची प्रथा वऱ्हाडात पूर्वापार चालत आली आहे.
तें पेंटय्या तेलंगणांत । केर पुंजा महाराष्ट्रांत । तैसा उकीर्डा वर्‍हाडांत ।
नांव ठेविती बालकाचें ॥४५॥
तेलंगणात जसे 'पेंटय्या' आणि महाराष्ट्रात 'केरपुंजा' ठेवतात, तसेच वऱ्हाडात बालकाचे नाव 'उकिरडा' ठेवतात.
हा पुंडलिक वद्य पक्षासी । करावया वारीसी । येत नियमें शेगांवासी ।
घ्याया दर्शन समर्थांचें ॥४६॥
हा पुंडलिक दर वद्य पंधरवड्याला न चुकता नित्यनेमाने गजानन महाराजांच्या दर्शनासाठी शेगावची पायी वारी करत असे.
जैसें कां ते वारकरी । वद्यपक्षामाझारीं । जाती इंद्रायणीचे तीरीं ।
देहू आळंदी गांवाला ॥४७॥
वारकरी ज्याप्रमाणे वद्य पक्षाला इंद्रायणीच्या तीरावरील देहू आणि आळंदीची वारी नियमाने करतात,
तैसाच हा वर्‍हाडांत । वारी वद्यपक्षांत । करी येऊन शेगांवांत ।
परम भावभक्तीनें ॥४८॥
तसाच हा वऱ्हाडात राहणारा पुंडलिक दर वद्य पक्षात अत्यंत भक्तीभावाने शेगावची पायी वारी करत असे.
असो एकदां वर्‍हाडांत । रोग ग्रंथिक सन्निपात । बळावला अत्यंत ।
गांव बाहेर पडलें कीं ॥४९॥
असो, एकदा वऱ्हाड प्रांतात गाठीच्या प्लेगच्या रोगाची भयंकर साथ पसरली आणि लोक गावे सोडून बाहेर राहू लागले.
या तापांत ऐसें होतें । प्रथमतां थंडी वाजते । अंग ज्वरानें तप्त होतें ।
डोळे होती लाल बहु ॥१५०॥
या तापात प्रथम खूप थंडी वाजते, शरीर तापाने तप्त होते आणि डोळे अत्यंत लाल होतात.
आणि कोठें तरी सांध्यावर । ग्रंथि उठे सत्वर । ती होतां करी जोर ।
वात तिच्या मागुनी ॥५१॥
शरीराच्या कोणत्याही सांध्यावर किंवा काखेत पटकन मोठी गाठ उठते आणि त्यानंतर शरीरात तीव्र वात भरतो.
मग रोगी बरळतसे । शुद्धि न कांहीं राहातसे । तलखी अंगाची होत असे ।
बेशुद्ध होई क्षणक्षणां ॥५२॥
रुग्ण सतत बरळू लागतो, त्याची शुद्ध हरपते, अंगाचा तीव्र दाह होतो आणि तो क्षणाक्षणाला बेशुद्ध पडतो.
पूर्वीं हा रोग विपरीत । नव्हता भरतखंडांत । त्याचा वास युरोपांत ।
होता मोठया प्रमाणीं ॥५३॥
पूर्वी असा विचित्र रोग आपल्या भारत देशात नव्हता, तर त्याचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर युरोप खंडात होता.
ती सांथ इकडे आली । गांवोगांव पसरली । त्याच्या प्रतिकारा सोडून दिलीं ।
लोकांनीं तीं घरेंदारें ॥५४॥
ती भयंकर साथ इकडे आली आणि गावोगावी पसरली, त्यामुळे लोकांनी रोगाच्या भीतीपोटी आपली घरेदारे सोडून दिली.
त्या दुर्धर सांथीची स्वारी । आली पाहा मुंडगांवावरी। तों पुंडलिकाची आली वारी ।
शेगांवास निघाला ॥५५॥
त्या भयंकर साथीचा प्रादुर्भाव मुंडगावावरही झाला, आणि त्याच वेळी पुंडलिकाच्या शेगाव वारीचा दिवस उजाडला.
कसकस त्याला घरींच आली । परी ती त्यानें चोरिली । शेगांवाची वाट धरली ।
आपुल्या पित्यासमवेत ॥५६॥
घरीच असताना त्याला अंगात बारीक कणकण भरली होती, पण ती लपवून ठेवून तो वडिलांसोबत शेगावच्या वाटेला लागला.
येतां पांच कोसांवर । शरीरासी भरला ज्वर । एक पाऊल भूमीवर ।
तयाच्यानें टाकवेना ॥५७॥
पाच कोसांचे अंतर चालून आल्यावर त्याचे शरीर तापाने प्रचंड फणफणले आणि त्याला जमिनीवर एक पाऊलही टाकता येईना.
गांठ उठली बगलेंत । हैराण झाला रस्त्यांत । ऐसें पाहून पुसे तात ।
कां रे पुंडलिका ऐसें करिशी ? ॥५८॥
काखेत मोठी गाठ उठल्यामुळे तो रस्त्यातच हैराण झाला; हे पाहून वडिलांनी विचारले की पुंडलिका, तू असा का अडखळत आहेस?
पुंडलिक म्हणे बापाला । बाबा मशीं ताप आला । गोळा एक कांखेला ।
उठला आहे येधवां ॥५९॥
पुंडलिक बापाला म्हणाला की, मला तीव्र ताप भरला असून काखेत एक मोठी वेदनादायी गाठ उठली आहे.
शक्ति सारी क्षीण झाली । आतां मशीं न चालवे मुळीं । काय करुं ही राहिली ।
वारी हायरे दुर्दैवा ॥१६०॥
माझी सर्व ताकद निघून गेली असून आता मला चालता येत नाही; अरेरे दुर्दैवा, माझी ही शेगावची वारी मध्येच चुकणार की काय!
हे स्वामी दयाघना ! । वारीस खंड पाडी ना । दाव तुझ्या दिव्य चरणा ।
भक्त वत्सला कृपानिधी ॥६१॥
हे दयाळू स्वामी, माझ्या या वारीत खंड पडू देऊ नका आणि हे भक्तवत्सला, मला आपल्या दिव्य चरणांचे दर्शन घडवा.
वारी सांग झाल्यावर । मग येऊं दे खुशाल ज्वर । जरी सांडलें शरीर ।
तरी न त्याची पर्वा मला ॥६२॥
ही वारी पूर्ण झाल्यावर मग मला खुशाल कितीही ताप आला किंवा माझा देह जरी सुटला तरी मला त्याची कसलीही पर्वा नाही.
माझा पुण्यठेवा हीच वारी । ती रक्षण आतां करी । ही सांथ झाली वैरी ।
नाश तिचा करावयातें ॥६३॥
ही नित्य वारी हाच माझा खरा पुण्याचा साठा असून त्याचे रक्षण करा, आणि वैरी बनून आलेल्या या भयंकर साथीचा नाश करा.
शरीरसामर्थ्य जोंवर । परमार्थ घडे तोंवर । बापही झाला चिंतातुर ।
ती मुलाची पाहून स्थिति ॥६४॥
शरीरात ताकद असेपर्यंतच परमार्थ घडतो; आपल्या मुलाची ती बिकट अवस्था पाहून बापही अत्यंत चिंतातूर झाला.
तोही रडूं लागला । हा एकुलता एक पुत्र मला । देवा न दिवा नेईं भला ।
हा माझ्या वंशाचा ॥६५॥
हा माझा एकुलता एक मुलगा असून माझ्या वंशाचा हा दिवा देवाने विझवू नये, अशी आर्त विनवणी करत तो रडू लागला.
उकिर्डा म्हणे पुत्रास । गाडीघोडे बसावयास । आणूं का या समयास ।
तुला बाळा बसावया ॥६६॥
उकिरड्याने पुत्राला विचारले की, बाळा, तुला बसून जाण्यासाठी आता एखादी गाडी किंवा घोडा आणू का?
पुंडलीक वदे तयावरी । झाली पाहिजे पायींच वारी। उठत बसत कसें तरी ।
जाऊं चला शेगांवा ॥६७॥
त्यावर पुंडलिक म्हणाला की, वारी ही पायीच झाली पाहिजे, म्हणून आपण उठत-बसत कसेतरी शेगावला पायीच जाऊ या.
मध्येंच मृत्यु आल्यास । शव तरी ने शेगांवास । नको करुं शोकास ।
हेंच आतां सांगणें ॥६८॥
वाटेत माझा मृत्यू जरी झाला तरी माझे प्रेत तरी शेगावला घेऊन जा, पण रडून शोक करू नका, एवढीच माझी विनंती आहे.
बसत उठत पुंडलिक आला । अति कष्टें शेगांवाला । पाहून स्वामी समर्थाला ।
घातलें त्यानें दंडवत ॥६९॥
अशा प्रकारे कसेबसे उठत-बसत आणि प्रचंड कष्ट सहन करत पुंडलिक शेगावात आला आणि स्वामींना पाहून त्याने साष्टांग दंडवत घातला.
तों समर्थांनीं माव केली । एका हातानें दाबिली । कांख त्यांनींच आपुली ।
अति जोर करोनिया ॥१७०॥
त्याच वेळी समर्थांनी एक लीला केली; त्यांनी आपला एक हात आपल्या स्वतःच्या काखेवर नेऊन अत्यंत जोराने दाबून धरला.
आणि केलें मधुरोत्तर । पुंडलिका, तुझें गंडांतर | टळलें आतां तिळभर ।
चिंता त्याची करुं नको ॥७१॥
आणि गोड शब्दांत म्हणाले की, पुंडलिका, तुझ्यावर आलेले हे मोठे संकट आता टळले असून तिळमात्रही काळजी करू नकोस.
तैसें महाराज वदतां क्षणीं । पुंडलिकाची गांठ जाणी । गेली जागच्या जागीं जिरोनी ।
ताप तोही उतरला ॥७२॥
महाराजांनी असा शब्द उच्चारताच पुंडलिकाच्या काखेतील ती भयंकर गाठ जागच्या जागी विरघळून गेली आणि त्याचा तापही तत्काळ उतरला.
कंप अशक्‍ततेनें । राहिला देहाकारणें । करीं पुंडलिकाच्या मातेनें ।
आणिला नैवेद्य वाढून ॥७३॥
केवळ तीव्र अशक्तपणामुळे पुंडलिकाच्या शरीराला कंप सुटत होता, तेवढ्यात पुंडलिकाच्या आईने महाराजांसाठी नैवेद्य वाढून आणला.
घांस त्या नैवेद्याचे । समर्थें घेतां दोन साचें । कांपरें तें पुंडलिकाचें ।
गेलें बंद होवोनिया ॥७४॥
समर्थांनी त्या नैवेद्यातील दोन घास आपल्या मुखात घेताच पुंडलिकाच्या अंगातील ते कापरे कायमचे बंद झाले.
पुंडलिक झाला पूर्ववत् । अशक्तता राहिली किंचित् । हें गुरुभक्‍तीचें फळ सत्य ।
उघडा डोळे अंधांनो ! ॥७५॥
पुंडलिक पूर्णपणे बरा झाला, फक्त थोडी अशक्तता शिल्लक राहिली; डोळे उघडून पाहा, हेच खऱ्या निष्ठावंत गुरुभक्तीचे फळ आहे.
गुरु योग्य असल्यावरी । वायां न जाई सेवा खरी । कामधेनु असल्या घरीं ।
कां न इच्छा पुरतील ? ॥७६॥
सद्गुरू जर योग्य आणि समर्थ असतील तर खरी भक्ती कधीही वाया जात नाही; कामधेनू घरात असताना मनातील इच्छा कशा पूर्ण होणार नाहीत?
सांग करुन वारीला । पुंडलिक गेला मुंडगांवाला । हें जो चरित्र वाची भला ।
त्याचें टळेल गंडांतर ॥७७॥
आपली वारी सुखरूप पूर्ण करून पुंडलिक मुंडगावला परतला; हे पवित्र चरित्र जो श्रद्धेने वाचेल त्याचे सर्व संकट टळून जाईल.
संतचरित्र ना कहाणी । अनुभवाची खाण जाणी । मात्र अविश्वास मनीं ।
संतकथेचा न यावा हो ॥७८॥
संतांचे चरित्र ही निव्वळ काल्पनिक कथा नसून प्रत्यक्ष अनुभवाची खाण आहे, फक्त संतांच्या लीलेविषयी मनात संशय येऊ देऊ नये.
श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ । सुखद होवो भाविकांप्रत ।
हेंच देवा मागणें ॥१७९॥
दासगणू विरचित हा गजानन विजय ग्रंथ सर्व भाविकांना सुख आणि शांती देणारा ठरो, हीच देवाच्या चरणी प्रार्थना आहे.