हे गणाधीशा गणपती । मयुरेश्वरा विमलकीर्ति ।
माझ्या हृदयीं करून वस्ती । ग्रंथ कळसास नेई हा ॥१॥
हे गणाधीशा, मयुरेश्वरा, निर्मळ कीर्ती असलेल्या गणपती, माझ्या हृदयात वास करून हा ग्रंथ परिपूर्णतेस ने.
तूं ज्ञानबुध्दीचा दाता । तूं भक्तमनोरथ पुरविता ।
विघ्ननगातें संहारिता । तूंच एक गणराया ॥२॥
तूच ज्ञान आणि बुद्धी देणारा, भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारा आणि विघ्नांचा नाश करणारा एकमेव देव आहेस.
तूं साक्षात् चिंतामणी । चिंतिलेलें देशी जाणी ।
आपुल्या भक्तांलागूनी । ऐसें पुराणें म्हणतात ॥३॥
तू साक्षात चिंतामणी असून भक्तांनी मनात चिंतलेले सर्व काही त्यांना देतोस, असे पुराणे सांगतात.
माझ्या मनींची अवघी चिंता । लयास नेई एकदंता ।
लंबोदरा पार्वतीसुता । भालचंद्रा सिंदुरारे ॥४॥
हे एकदंता, लंबोदरा, पार्वतीपुत्रा, कपाळावर चंद्र आणि शेंदूर धारण करणाऱ्या गणराया, माझ्या मनातील सर्व चिंता नष्ट कर.
असो बच्चुलाल अग्रवाला । होता एक आकोल्याला ।
धन-कनक- संपन्न भला । मनाचाही उदार जो ॥५॥
अकोल्यामध्ये बच्चूलाल अगरवाल नावाचा एक अतिशय धनवान, संपन्न आणि मनाचाही अत्यंत उदार असा मनुष्य राहत होता.
त्यानें हकिकत कारंज्याची । म्हणजे लक्ष्मण पंत धुड्याची ।
कर्णोपकर्णी ऐकली साची । तेणें साशंक जहाला ॥६॥
त्याने कारंज्याचे लक्ष्मणपंत घुडे यांच्या बाबतीत घडलेली हकीकत लोकांकडून ऐकली आणि त्याच्या मनात संशय निर्माण झाला.
तें खरें खोटें पहाण्यास । विचार करी चित्तास ।
तों एके समयास । महाराज आले अकोल्याला ॥७॥
ती गोष्ट खरी की खोटी हे पडताळून पाहण्याचा तो विचार करत असतानाच एकदा गजानन महाराज स्वतः अकोल्याला आले.
येऊन बच्चुलाला घरीं । बैसते झाले ओट्यावरी ।
कीं गजानन साक्षात्कारी । भक्त आपुला जाणून ॥८॥
आपल्या भक्ताचा भाव ओळखून साक्षात्कारी गजानन महाराज बच्चूलालच्या घरी येऊन ओट्यावर बसले.
बच्चुलाला आनंद झाला । तो समर्थांसी ऐसें वदला ।
आज गुरुराया वाटतें मला । आपली पूजा करावी ॥९॥
महाराजांना पाहून बच्चूलाल अत्यंत आनंदित झाला आणि म्हणाला की, हे गुरुराया, आज मला आपली षोडशोपचार पूजा करावीशी वाटते.
ऐसें ऐकतां भाषण । समर्थेम तुकविली मान ।
जें साक्षात् असें चिन्ह । श्रोते संमती दिल्याचें ॥१०॥
त्याचे हे बोलणे ऐकून समर्थांनी मान डोलावली, जे श्रोत्यांनो, त्याच्या पूजेला संमती दिल्याचे प्रत्यक्ष लक्षण होते.
बच्चुलालानें तयारी । तात्काळ केली ओट्यावरी ।
षोडशोपचारेम अत्यादरीं । पूजन त्यानें आरंभिलें ॥११॥
बच्चूलालने तत्काळ ओट्यावर सर्व तयारी केली आणि अत्यंत आदराने षोडशोपचारांनी पूजन करण्यास सुरुवात केली.
प्रथमतः घातलें मंगलस्नान । नानाविध उटणीं लावून ।
मग करविलें परिधान । वस्त्र पीतांबर जरीचा ॥१२॥
प्रथम विविध प्रकारची उटणी लावून मंगलस्नान घातले आणि नंतर अंगावर रेशमी जरीचा पीतांबर नेसविला.
शालजोडी अंगावरी । बहुमोल घातली काश्मीरी ।
एक जरीचा रुमाल शिरीं । अभ्रेस्मी आणून बांधिला ॥१३॥
अंगावर अतिशय मौल्यवान अशी काश्मिरी शालजोडी घातली आणि डोक्यावर एक जरीचा सुंदर रेशमी रुमाल बांधला.
गोफ घातिला गळ्यांत । सलकडीं तीं हातांत ।
कराच्या दाही बोटांत । मुद्रिका घातल्या नानापरी ॥१४॥
गळ्यात सोन्याचा गोफ घातला, हातांत सोन्याची कडी घातली आणि हातांच्या दहाही बोटांत नानाविध प्रकारच्या अंगठ्या घातल्या.
बहुमोल हिर्‍याची । वामकरीं घातिली पौची ।
रत्नजडित कंठ्याची । कंठीं शोभा विशेष ॥१५॥
डाव्या हातात मौल्यवान हिऱ्यांची पोची घातली आणि गळ्यात घातलेल्या रत्नजडित कंठ्याची शोभा तर अत्यंत विलक्षण दिसत होती.
जिलबी राघवदास पेढे । नैवेद्यास ठेविले पुढे ।
त्रयोदश गुणी ठेविले विडे । एक्या लहान तबकांत ॥१६॥
नैवेद्यासाठी जिलेबी आणि राघवदास पेढे पुढे ठेवले, तसेच एका लहान तबकात विड्याची तेरा गुणी पाने ठेवली.
अष्टगंध अर्गजा अत्तर । सुवासिक लाविलें फार ।
त्यानें अवघ्या अंगभर । गुलाबपानी शिंपडीलें ॥१७॥
अष्टगंध, अर्गजा आणि उत्तम सुवासिक अत्तर लावले, तसेच त्यांच्या संपूर्ण अंगावर मनसोक्त गुलाबपाणी शिंपडले.
एका सुवर्णाच्या ताटीं । दक्षिणा ठेविली शेवटीं ।
ती होती फार मोठी । रुपये होन मोहोरांची ॥१८॥
शेवटी एका सोन्याच्या ताटात खूप मोठी अशी रुपये, होन आणि सुवर्णमोहोरांची दक्षिणा ठेवली.
बेरीज करतां दहा हजार । येईल ती साचार ।
ऐशी दक्षिणा होती थोर । किती करूं वर्णन तिचें ॥१९॥
त्या सर्वांची बेरीज केली तर ती सहज दहा हजार रुपये भरली असती, इतकी ती अफाट दक्षिणा होती.
श्रीफल पुढें ठेवून । विनयें केलें भाषण ।
महाराज माझें इच्छी मन । राममंदिर बांधावया ॥२०॥
पुढे श्रीफळ ठेवून त्याने अत्यंत नम्रपणे विनंती केली की, हे महाराज, येथे एक छान राममंदिर बांधण्याची माझी तीव्र इच्छा आहे.
या माझ्या ओट्यावरी । अडचण होतसे भारी ।
मंडप तो घातला जरी । उत्सवासी गुरुराया ॥२१॥
उत्सवाच्या वेळी मंडप घातला तरी माझ्या या ओट्यावर खूपच अडचण निर्माण होते.
त्या माझ्या मनोरथा । पूर्ण करी ज्ञानवंता ।
ऐसें म्हणून ठेविला माथा । अनन्य भावें पायांवरी ॥२२॥
हे ज्ञानवंता, माझी ही मनोकामना पूर्ण करावी, असे म्हणून त्याने अनन्यभावाने महाराजांच्या चरणांवर मस्तक ठेवले.
त्यावरी साधु गजानन । देते झाले आशीर्वचन ।
श्रीजानकीजीवन । तुझा करील पूर्ण हेतू ॥२३॥
त्यावर संत गजानन महाराजांनी आशीर्वाद दिला की, प्रभू श्रीरामचंद्र तुझा हा हेतू नक्कीच पूर्ण करतील.
असो आज तूं हें काय केलें ? । मला पोळ्याचा बैल बनविलें ।
हे अलंकार घालून भले । याचें काय कारण ? ॥२४॥
पण हे बच्चूलाल, आज हे अलंकार चढवून तू मला पोळ्याच्या बैलासारखे का सजवून ठेवले आहेस?
मी न बैल पोळ्याचा । अथवा घोडा दसर्‍याचा ।
मला या दागदागिन्यांचा । काय सांग उपयोग ? ॥२५॥
मी काही पोळ्याचा बैल किंवा दसऱ्याचा घोडा नाही, मग मला या दागदागिन्यांचा नेमका काय उपयोग आहे?
अरे हें अवघें विष । मला नको त्याचा स्पर्श ।
या नसत्या उपाधीस । माझ्या मागें लावूं नको ॥२६॥
हे सर्व माझ्यासाठी विषासमान असून मला त्याचा स्पर्शही नको आहे, त्यामुळे अशा नसत्या उपाधी माझ्या मागे लावू नकोस.
अथवा तूं मोठा श्रीमान् । हें दाखवाया कारण ।
केलेंस कां हें प्रदर्शन । सांग मसी बच्चुलाला ? ॥२७॥
की तू मोठा श्रीमंत आहेस हे जगाला दाखवण्यासाठीच हे प्रदर्शन मांडले आहेस, ते तरी मला सांग?
जें आवडतें जयासी । तेंच द्यावें तयासी ।
मी वेडापिसा संन्याशी । नागवा फिरतों गांवभर ॥२८॥
ज्याला जे आवडते त्याला तेच द्यावे; मी तर एक वेडापिसा संन्यासी असून संपूर्ण गावभर असाच दिगंबर फिरत असतो.
हें अवघें तुझें तुला । लखलाभ असो बच्चुलाला ।
तुम्हां प्रापंचिकाला । या द्रव्याची जरूर ॥२९॥
हे सर्व तुझे वैभव तुलाच लखलाभ असो, कारण अशा धनाची गरज आम्हा संतांपेक्षा तुम्हा संसारिकांनाच जास्त असते.
माझा यजमान भीमातटीं । उभा विटेसी जगजेठी ।
तो काय माझ्यासाठीं । हें वैभव द्याया तयार नसे ? ॥३०॥
चंद्रभागेच्या तीरावर विटेवर उभा असलेला माझा यजमान पांडुरंग काय माझ्यासाठी हे वैभव देण्यास समर्थ नाही?
ऐसें म्हणून काढिले । दागिने अंगावरचे भले ।
चहूं बाजूंस फेकियले । वस्त्रांचीही तीच गती ॥३१॥
असे बोलून अंगावरील सर्व दागिने काढून त्यांनी चारही बाजूंना फेकून दिले आणि मौल्यवान वस्त्रांचीही तीच अवस्था केली.
दोन पेढे खाऊन । निघून गेले गजानन ।
हा प्रकार अवलोकून । केला शोक अकोल्यांत बहुतांनीं ॥३२॥
केवळ दोन पेढे खाऊन गजानन महाराज तिथून निघून गेले, आणि हा प्रकार पाहून अकोल्यातील अनेक लोकांना मोठा खेद वाटला.
त्यांत कांहीं कारंज्याचे । लोक हजर होते साचे ।
ते म्हणती आपुल्या वाचें । अभागी आमुचा लक्ष्मण ॥३३॥
त्या गर्दीत कारंज्याचे काही लोक हजर होते, ते आपापसात म्हणाले की आमचा लक्ष्मणपंत खरोखरच अभागी निघाला.
त्यानें बच्चुलालापरी । पुजन केलें आपुल्या घरीं ।
परी कचरला अंतरीं । मोह धनाचा धरून ॥३४॥
त्यानेही आपल्या घरी बच्चूलालसारखीच पूजा केली होती, परंतु पैशाचा लोभ धरल्याने त्याचे मन मात्र कच खाऊन गेले.
वरघडीचें भाषण । केलें विनय दाखवून ।
ते कां समर्थाकारण । समजणें अशक्य आहे हो ? ॥३५॥
त्याने केवळ वरवरचे नम्र भाषण केले होते, पण ती दांभिकता ओळखणे समर्थांना अशक्य होते का?
जेवीं पूजा दांभिकांची । शब्दमयी असते साची ।
पूर्तता महावस्त्राची । होती त्यांची अक्षतेनें ॥३६॥
ढोंगी लोकांची पूजा ही केवळ शब्दांचीच असते, आणि ते महावस्त्राची जागा अक्षता वाहूनच भागवून नेतात.
' शर्कराखंडखाद्यानि ' । ऐसें म्हणोनिया वदनीं ।
कुचका दाणा आणोनी । ठेवी पुढें भुईमुगाचा ! ॥३७॥
'शर्कराखंडखाद्यानि' असे मंत्र म्हणून नैवेद्याला मात्र कीड पडलेला भुईमुगाचा दाणा पुढे ठेवतात.
अशा दांभिक पूजनाचें । फलही त्याच स्वरूपाचें ।
वाटोळें लक्ष्मणाचें । याच कृतीनें झालें हो ॥३८॥
अशा दांभिक पूजेचे फळही तसेच वाईट मिळते, आणि याच कृतीमुळे पुढे लक्ष्मणाचे वाटोळे झाले.
हा बच्चुलाल धन्य धन्य । जैसें केलें भाषण ।
तैसेंच ठेविलें वर्तन । जवाहून न आगळें ॥३९॥
हा बच्चूलाल खरोखर धन्य आहे, कारण जसे त्याने मुखाने बोलून दाखवले तसेच प्रत्यक्ष वागूनही दाखवले.
आतां याच्या वैभवाला । ओहोट हा ना शब्द उरला ।
संतकृपा झाली ज्याला । तो सुखीच राहातसे ॥४०॥
आता याच्या वैभवाला कधीही ओहोटी लागणार नाही, कारण ज्याच्यावर संतांची कृपा होते तो सदैव सुखीच राहतो.
बच्चुलालांनीं तपास । केला अवघ्या अकोल्यास ।
परी न लागला थांग त्यास । समर्थांचा कोठेंही ॥४१॥
बच्चूलालने संपूर्ण अकोला शहरात शोध घेतला, परंतु समर्थ कुठे निघून गेले याचा थांगपत्ता कोणालाच लागला नाही.
असो एक पितांबर नांवाचा । शिष्य शिंपी जातीचा ।
होता गजानन महाराजांचा । शेगांवीं मठामध्यें ॥४२॥
शेगावच्या मठात गजानन महाराजांचा पितांबर नावाचा शिंपी समाजातील एक निष्ठावंत शिष्य राहत होता.
त्यानें सेवा बहुत केली । तपश्चर्या फळा आली ।
एके दिनीं ऐसी झाली । गोष्ट ऐका मठांत ॥४३॥
त्यांनी महाराजांची खूप सेवा केली होती आणि त्याच्या त्या तपश्चर्येला आता फळ येण्याची वेळ झाली होती.
फाटकें तुटकें धोतर । नेसला होता पितांबर ।
तें पाहून गुरूवर । ऐशा रीतीं बोलले ॥४४॥
एके दिवशी पितांबराने एक जुने फाटकेतुटके धोतर नेसले होते, ते पाहून सद्गुरू महाराज त्याला म्हणाले.
अरे तुझें नांव पितांबर । नेसण्या न धडकें धोतर ।
ढुंगणास पाहाती नारीनर । तें तरी झांक वेड्या ! ॥४५॥
अरे, तुझे नाव तर पितांबर आहे आणि अंगावर नेसायला मात्र धड धोतरही नाही, लोक उघडे अंग पाहत आहेत, ते तरी नीट झाकून घे.
नांव म्हणे सोनुबाई । हातीं कथलाचाही वाळा नाहीं ।
नांव पाहतां गंगाबाई । आणि तडफडे तहानेनें ॥४६॥
एकीचे नाव सोनुबाई पण हातात कथलाचेही कडे नाही, आणि दुसरीचे नाव गंगाबाई असून ती मात्र तहानेने व्याकुळ होते, असा हा प्रकार आहे.
तशांतलाच प्रकार । आहे तुझा साचार ।
हें फाटकें धोतर । पोतेर्‍यांच्या उपयोगी ॥४७॥
तुझी अवस्थाही अगदी तशीच झाली असून हे फाटके धोतर केवळ लादी पुसण्याच्या पोत्यासारखे झाले आहे.
तेंच नेसून बैससी । ढुंगण जगाला दाविसी ।
हा घे दुपेटा देतों तुसी । नेसावयाकारणें ॥४८॥
तेच नेसून तू बसतोस आणि जगाला अंग दाखवतोस, तर हा माझा दुपेटा घे आणि नेसून घे.
तो न करितां अनमान । राहे बाळा नेसून ।
यासी नको सोडूं जाण । कोणी काहीं केलें तरी ॥४९॥
कोणताही संकोच न बाळगता तू हाच दुपेटा नेसून राहा आणि कोणी काहीही म्हटले तरी तो फेडू नकोस.
पितांबरा दुपेटा नेसला । हें असह्य झालें इतरांना ।
भाऊच घातकी भावाला । होतो स्वार्थ दृष्टीनीं ॥५०॥
पितांबराने तो दुपेटा नेसला हे मठातील इतर काही शिष्यांना अजिबात सहन झाले नाही, कारण स्वार्थापोटी भाऊच भावाचा वैरी बनतो.
तो वेडावांकडा प्रकार । कशास बोलूं साचार ।
गटाराचें उघडितां द्वार । घाण मात्र सुटते हो ॥५१॥
त्यानंतर जो काही कटु प्रकार घडला तो काय सांगावा; कारण गटार उघडले की केवळ दुर्गंधीच बाहेर पडते.
श्रीगजानन स्वामीप्रत । शिष्य होते असंख्यांत ।
परी अधिकारी तयांत । दोही हातांच्य बोटांइतके ॥५२॥
श्री गजानन महाराजांचे शिष्य जरी असंख्य असले, तरी त्यात खरे अधिकारी शिष्य हाताच्या बोटांवर मोजण्याइतकेच होते.
पाहा श्रोते कांतारीं । वृक्ष असती नानापरी ।
त्यांतून क्वचित् कोठें तरी । नजरेस पडती चंदनतरु ॥५३॥
अरण्यात झाडे तर खूप असतात, परंतु त्यामध्ये चंदनाचे झाड मात्र एखादेच दृष्टीस पडते.
त्यापरीच होते येथें । त्यांच्या शिष्यमंडळीतें ।
काहीं शिष्य पितांबरातें । टोचूं लागले निरर्थक ॥५४॥
त्याचप्रमाणे शिष्यांमध्येही प्रकार होते, आणि काही शिष्य पितांबराला विनाकारण टोचून बोलू लागले.
हेंच कां तुझें शिष्यपण । वस्त्र करिसी परिधान ।
जें कां समर्थाकारण । ल्यावयाच्या उपयोगी ॥५५॥
समर्थांच्या अंगावर घालण्याचे वस्त्र स्वतः नेसणे हेच का तुझे शिष्यपण आणि नम्रता?
तुझी भक्ति कळून आली । तूं खुशालचंद अससी मुळीं ।
तूं राहूं नको ये स्थळीं । अपमान करण्या सद्गुरुचा ॥५६॥
तुझी खरी भक्ती आम्हाला कळून आली, तू केवळ सुखाचा हव्यास धरणारा असून सद्गुरूंचा अपमान करण्यासाठी येथे राहू नकोस.
तैं पितांबर म्हणाला । मी न गुरूचा अपमान केला ।
उलट मान ठेविला । आज्ञा ऐकून तयांची ॥५७॥
त्यावर पितांबर नम्रपणे म्हणाला की, मी गुरूंचा अपमान केला नसून उलट त्यांच्या आज्ञेचा मान राखला आहे.
वस्त्र हें मज त्यांनीं दिलें । नेसावया सांगितलें ।
तेंच मीं हो परिधान केलें । ही कां झाली अवज्ञा ? ॥५८॥
हे वस्त्र मला त्यांनीच दिले आणि नेसायला सांगितले, म्हणून मी ते नेसले; यात माझी कोणती अवज्ञा झाली?
ऐसी भक्ती न भक्ती झाली । शिष्यांत तेढ माजली ।
ती मिटवाया माव केली । ऐशा रीतीं गजाननें ॥५९॥
अशा प्रकारे वादावादी वाढून शिष्यांमध्ये तेढ निर्माण झाली, तेव्हा ती मिटवण्यासाठी महाराजांनी एक लीला केली.
पितांबरास म्हणती गुरुवर । तूं येथून जावें दूर ।
जाणतें मूल झाल्यावर । आई त्याला दूर ठेवी ॥६०॥
महाराज पितांबराला म्हणाले की, तू आता इथून निघून लांब जा, कारण मूल मोठे झाल्यावर आई त्याला स्वतःपासून दूर करते.
माझी कृपा आहे खरी । हे पितांबरा तुजवरी ।
जा हिंडून भूमीवरी । पदनतासी तारावें ॥६१॥
हे पितांबरा, तुझ्यावर माझी पूर्ण कृपा आहे, आता तू देशविदेशात हिंडून शरण आलेल्या लोकांचा उद्धार कर.
डोळ्यांत आसवें आणून । करूनिया साष्टांग नमन ।
मागें पाहे फिरफिरून । सोडून जातां मठासी ॥६२॥
डोळ्यांत अश्रू आणून आणि साष्टांग नमन करून, मठाचा निरोप घेताना पितांबर वारंवार मागे वळून पाहत होता.
पितांबर आला कोंडोलीसी । बसला वनांत आंब्यापासी ।
चिंतन चाललें मानसीं । निजगुरुचें सर्वदा ॥६३॥
पितांबर फिरत फिरत कोंडोली गावाला आला आणि वनात एका आंब्याच्या झाडाखाली बसून सतत सद्गुरूंचे ध्यान करू लागला.
तेथें होता रात्रभर । उदया येतां दिनकर ।
जाऊन बसला झाडावर । मुंगळ्यांचिया त्रासानें ॥६४॥
तो रात्रभर तिथेच थांबला आणि सूर्य उगवताच जमिनीवरील मुंगळ्यांच्या त्रासाला कंटाळून झाडावर जाऊन बसला.
अवघ्या आम्रवृक्षावरी । मुंग्या मुंगळे होते भारी ।
लहान थोर फांद्यांवरी । आला पितांबर जाऊन ॥६५॥
त्या संपूर्ण आंब्याच्या झाडावर भरपूर मुंग्या-मुंगळे पसरलेले असताना पितांबर झाडाच्या लहान-मोठ्या फांद्यांवर जाऊ लागला.
परी निर्भय ऐसें सांपडेना । स्थान तयासी बसण्या जाणा ।
हेंच कृत्य गुराख्यांना । कौतुकास्पद वाटलें ॥६६॥
परंतु त्याला बसण्यासाठी सुरक्षित जागा सापडत नव्हती, आणि त्याचे हे कृत्य पाहून जवळच्या गुराख्यांना मोठे आश्चर्य वाटले.
ते म्हणाले आपसांत । हा माकडापरि कां रे फिरत? ।
ह्या वृक्षावरी सत्य । हें कांहीं कळेना ॥६७॥
हा माणूस झाडावर माकडासारखा का फिरत आहे, हे काही आम्हाला समजत नाही असे ते आपापसात बोलू लागले.
लहान सान फांदीला । हा निर्भयपणें फिरून आला ।
परी नाहीं खालीं पडला । हेंच आहे आश्चर्य ! ॥६८॥
हा अगदी बारीक फांदीवरूनही न डगमगता फिरून आला तरी खाली पडला नाही, हेच मोठे नवल आहे.
दुसरा म्हणाला यांत कांहीं । आश्चर्य वाटण्याजोगें नाहीं ।
श्रीगजाननाच्या शिष्यांठायीं । ऐसें सामर्थ्य असतें रे ॥६९॥
तेव्हा दुसरा गुराखी म्हणाला की यात नवल वाटण्यासारखे काही नाही, कारण गजानन महाराजांच्या शिष्यांमध्ये असेच सामर्थ्य असते.
यावरून हा त्यांचा । शिष्य असावा खचित साचा ।
चला हा येथ आल्याचा । वृतान्त सांगूं गांवांत ॥७०॥
त्यावरून हा नक्कीच गजानन महाराजांचाच कोणीतरी शिष्य असावा, चला आपण गावात जाऊन ही बातमी सांगू.
गोपमुखें वृत्त कळलें । कोंडोलीचे लोक आले ।
आम्रवृक्षापासीं भले । कोण आले तें पहावया ॥७१॥
गुराख्यांकडून बातमी समजताच झाडापाशी कोण आले आहे हे पाहण्यासाठी कोंडोलीचे गावकरी धावत आले.
म्हणाले पौरवासी नर । हा ढोंगी असावा साचार ।
बळेंच करितो वेडेचार । गजाननाच्या शिष्यापरी ॥७२॥
गावकरी आपापसात म्हणू लागले की हा नक्कीच कोणीतरी ढोंगी असून गजानन महाराजांच्या शिष्यासारखे उगाच वेडेचाळे करत आहे.
शिष्य गजानन महाराजांचा । भास्कर पाटील होता साचा ।
झाला नुकताच अंत त्याचा । अडगांव नामें ग्रामांत ॥७३॥
गजानन महाराजांचे निष्ठावंत शिष्य भास्कर पाटील हेच होते, परंतु नुकताच अडगावमध्ये त्यांचा देहांत झाला आहे.
समर्थांचे शिष्य । येथें येतील कशास ? ।
वळें करण्या उपवास । सोडून बर्फी पेढ्याला ॥७४॥
इथे रोजचे पेढे-बर्फीचे जेवण सोडून समर्थांचे खरे शिष्य विनाकारण उपासमार करून घेण्यासाठी कशाला येतील?
पुसून एकदां यास पहावें । तो काय म्हणतो तें ऐकावें ।
मग खरें खोटें ठरवावें । उगीच तर्क नाहीं बरा ॥७५॥
उगीच तर्कवितर्क करण्यापेक्षा याला प्रत्यक्ष विचारून पाहू, तो काय सांगतो ते ऐकून मगच खरे-खोटे ठरवू.
एक मनुष्य पुढें झाला । पितांबरासी पुसूं लागला ।
तूं कोण कोठील कशास आला ? । गुरू तुझा कोण असे ? ॥७६॥
त्यातील एका माणसाने पुढे येऊन विचारले की, तू कोण आहेस, कुठून व कशासाठी आलास आणि तुझे गुरू कोण आहेत?
पिंतांबर बोले त्यावर । मी शेगांवचा रहाणार ।
मी शिंपी पितांबर । शिष्य गजानन स्वामींचा ॥७७॥
त्यावर पितांबर म्हणाला की, मी मूळचा शेगावचा राहणारा असून शिंपी जातीचा पितांबर आहे आणि गजानन महाराजांचा शिष्य आहे.
त्यांची आज्ञा मजलागून । करण्या झाली पर्यटण ।
म्हणून येथें येऊन । वृक्षापासी बैसलों ॥७८॥
तीर्थाटन करण्याची महाराजांची आज्ञा झाल्यामुळे मी येथे आलो आणि या वृक्षाखाली येऊन बसलो होतो.
तों आंब्याच्या मुळाशीं । मुंगळे होते बहुवसी ।
म्हणून बसलों फांदीसी । वृक्षावरी जाऊन ॥७९॥
परंतु आंब्याच्या मुळाशी खूप मुंगळे असल्यामुळे मी त्रासापोटी वर झाडाच्या फांदीवर जाऊन बसलो.
ऐसें ऐकतां तद्भाषण । लोक कोपले दारूण ।
अरे मोठ्याचें नांव सांगून । चेष्टा ऐशा करूं नको ॥८०॥
त्याचे हे बोलणे ऐकून लोक भडकले आणि म्हणाले की, मोठ्या संतांचे नाव सांगून असे भलतेच सोंग आणू नकोस.
काय म्हणे मी राजाची । राणी आवडती आहे साची ।
खळगी भरण्या पोटाची । आले मजूरी करावया ॥८१॥
राजाची पट्टराणी असून पोटाची खळगी भरण्यासाठी मजुरी करायला आले, म्हणण्यासारखाच हा प्रकार झाला.
देशमुख त्या गांवींचा । शामराव नामें साचा ।
तो बोलला ऐसी वाचा । अरे सोंगाड्या ऐक हें ॥८२॥
त्या गावचा शामराव नावाचा देशमुख पुढे आला आणि म्हणाला की, अरे ढोंग्या, माझे बोलणे नीट ऐक.
स्वामी समर्थ गजानन । प्रत्यक्ष आहे भगवान ।
त्यांचें नांव सांगून । बट्टा त्यांना लावूं नको ॥८३॥
गजानन महाराज साक्षात परमेश्वराचा अवतार आहेत, त्यांचे नाव घेऊन त्यांना उगाच कलंक लावू नकोस.
अरे वेड्या एक्या काळीं । त्यांनीं ऐसी कृति केली ।
ऋतु नसतां आणवलीं । फळें आम्र-वृक्षाला ॥८४॥
त्यांनी एकेकाळी कोणताही हंगाम नसताना वाळलेल्या आंब्याला प्रत्यक्ष रसाळ फळे आणून दाखवली होती.
त्यांनीं फळें आणवलीं । तूं नुसतीं पाने आण भलीं ।
नाहीं तरी या स्थलीं । तुझी न धडगत लागेल ! ॥८५॥
त्यांनी फळे आणली होती, तू निदान या झाडाला साधी हिरवी पाने तरी आणून दाखव, नाहीतर तुझी धडगत नाही.
हा बळीराम पाटलाचा । वृक्ष वठलेला आंब्याचा ।
तो पर्णयुक्त करी साचा । आमच्या देखत ये काळीं ॥८६॥
बळीराम पाटलाचे हे जे वाळलेले आंब्याचे झाड आहे, त्याला तू आता आमच्या डोळ्यांदेखत हिरवीगार पाने आणून दे.
ऐसें न जरी करशील । तरी मार खाशील ।
खरा असल्यास होशील । वंद्य आम्हांकारणें ॥८७॥
जर तू तसे केले नाहीस तर चांगला मार खाशील, आणि जर हे करून दाखवलेस तर तू आम्हाला नक्कीच वंदनीय होशील.
कां कीं शिष्य सद्गुरुचे । कांहीं अंशीं निघती साचे ।
बापा त्यांच्याच तोडीचे । हा आहे न्याय जगीं ॥८८॥
कारण सद्गुरूचे खरे शिष्य हे काही अंशी तरी त्यांच्याच तोडीचे निघतात, हा जगाचा सर्वमान्य नियम आहे.
नको करूं उशीर । हा आंबा करी हिरवागार ।
तें ऐकतां पितांबर । गेला असे घाबरून ॥८९॥
आता उशीर न करता या आंब्याला हिरवागार कर, हे ऐकून तो बिचारा पितांबर मनातून अतिशय घाबरून गेला.
बोलला ऐसें नाडूं नका । माझी सारी कथा ऐका ।
एका खाणींत निघती देखा । हिरे आणि गारा हो ॥९०॥
तो म्हणाला की, मला असा संकटात टाकू नका आणि माझे म्हणणे ऐका; एकाच खाणीतून मौल्यवान हिरे आणि साध्या गोट्या दोन्ही निघतात.
तैसाच मी गार परी । गजानन शिष्यांभितरीं ।
बोललों नाहीं वैखरी । यत्किंचित खोटें हो ॥९१॥
गजानन महाराजांच्या थोर शिष्यांमध्ये मी एका साध्या गारगोटीसारखा आहे, पण मी मुखाने यत्किंचितही खोटे बोललो नाही.
गारेवरून खाणीस । नाहीं येत जगीं दोष ।
मी निज गुरूच्या नांवास । चोरून कैसें ठेवावें ? ॥९२॥
एखाद्या सामान्य गारगोटीमुळे मूळ रत्नांच्या खाणीला कधीही दोष लागत नाही, मग मी माझ्या सद्गुरूंचे नाव कशाला लपवू?
शामराव म्हणे त्यावर । नको करूं चरचर ।
संकट शिष्यांस पडतां थोर । ते धांवा करिती सद्गुरुंचा ॥९३॥
त्यावर शामराव म्हणाला की, व्यर्थ बडबड करू नकोस; शिष्यांवर मोठे संकट आले की ते आपल्या सद्गुरूंचाच धावा करतात.
मग तो शिष्य त्यांचा जरी । नसला कृतीनें अधिकारी ।
तरी सद्गुरूचा प्रभाव करी । साह्य त्या आपुल्या शिष्यांस ॥९४॥
जरी शिष्य स्वतः तितका अधिकारी नसला, तरी सद्गुरूंचा प्रभाव अशा वेळी आपल्या शिष्याच्या साहाय्याला नक्की धावून येतो.
ऐसी झाली आड-विहीर । पितांबरासी साचार ।
झाला बिचारा चिंतातुर । कांहीं न सुचे तयासी ॥९५॥
अशा प्रकारे पितांबराची अवस्था इकडे आड आणि तिकडे विहीर अशी झाली आणि त्याला काहीच सुचेनासे झाले.
त्या वठलेल्या झाडापासी । मिळाले अवघे पौरवासी ।
काय होतें तें पहावयासी । मुलें बायकांसमवेत ॥९६॥
आता पुढे काय घडते हे पाहण्यासाठी गावातील सर्व स्त्री-पुरुषांसह लहान मुलेही त्या वाळलेल्या झाडाभोवती जमली.
निरुपाय होऊनी अखेर । पितांबरानें जोडिलें कर ।
स्तवन मांडिलें अपार । आपुल्या सद्गुरुरायाचें ॥९७॥
शेवटी दुसरा कोणताही उपाय न उरल्याने पितांबराने हात जोडले आणि आपल्या सद्गुरूंची आर्ततेने स्तुती करण्यास सुरुवात केली.
हे स्वामी समर्थ गजानना ! । ज्ञानांबरीच्या नारायणा ।
पदनताच्या रक्षणा । धांव आतां ये काळीं ॥९८॥
हे समर्थ गजानना, ज्ञानाच्या आकाशातील नारायणा, आपल्या शरणागताचे रक्षण करण्यासाठी आता त्वरित धावून ये.
माझ्यामुळें दोष तुला । येऊं पहातो भक्तपाला ।
आपुल्या ब्रीदासाठीं पाला । आणीव आम्रवृक्षासी ॥९९॥
हे भक्तवत्सला, माझ्यामुळे तुझ्या नावावर दोष येऊ पाहत आहे, तरी आपल्या ब्रीदासाठी या वाळलेल्या आंब्याला नवी पालवी आण.
माझी भिस्त तुझ्यावरी । पाव मातें लवकरी ।
नातरी आली पाळी खरी । मजला येथें मरण्याची ॥१००॥
माझा संपूर्ण भार तुझ्यावरच असून मला त्वरित पाव, नाहीतर माझी इथे मरण्याचीच पाळी आली आहे.
प्रल्हाद खरा करण्याला । स्तंभीं नरहरी प्रगटला ।
जनी चढवितां सुळाला । त्याचें पाणी जहालें ॥१॥
प्रल्हादाचे शब्द खरे करण्यासाठी भगवंत खांबातून प्रकट झाले, आणि जनाबाईला सुळावर चढवताना त्या सुळाचे पाणी झाले.
जनीचा भार देवावर । माझा आहे तुजवर ।
संतदेवांत अंतर । मुळींच नाहीं राहिलें ॥२॥
जनाबाईचा भार जसा देवावर होता तसा माझा भार तुझ्यावर आहे, कारण संत आणि देव यांच्यात तीळमात्रही भेद नसतो.
देव तेची असती संत । संत तेची देव साक्षात् ।
मला लोक म्हणतात । शिष्य गजाननाचा ॥३॥
जे संत असतात तेच साक्षात देव असतात, आणि हे जग मला गजानन महाराजांचा शिष्य म्हणून ओळखते.
माझें कांहीं महत्त्व नाहीं । तें अवघें तुझ्याठायीं ।
पुष्पामुळें किंमत येई । जगीं सूत्राकारणें ॥४॥
माझे स्वतःचे काहीही महत्त्व नसून जे काही मोठेपण आहे ते केवळ तुझ्यामुळेच आहे; फुलांच्या संगतीमुळेच साध्या दोऱ्याला मोल प्राप्त होते.
तूं पुष्प मी आहे सूत । तूं कस्तुरी मी माती सत्य ।
तुझ्यामुळें आलें येथ । संकट हें माझ्यावरी ॥५॥
तू सुवासिक फूल आहेस आणि मी केवळ साधा दोरा आहे; तू कस्तुरी आहेस आणि मी साधी माती आहे; तुझ्या नावामुळेच हे संकट माझ्यावर ओढवले आहे.
आतां न माझा अंत पाही । गुरुराया ! धांव घेई ।
या वठलेल्या वृक्षाठायीं । आणि पर्णे कोमल ॥६॥
हे गुरुराया, आता माझा अंत पाहू नकोस आणि धाव घेऊन या वठलेल्या झाडावर कोवळी पालवी आण.
लोकांस म्हणे पीतांबर । करा सद्गुरूचा नामगजर ।
जय जय गजानन साधुवर । शेगांवच्या अवलिया ॥७॥
त्यानंतर पितांबराने लोकांना सांगितले की, तुम्ही सर्वांनी मिळून शेगावच्या संत गजानन महाराजांचा जयजयकार करा.
लोक अवघे गजर करती । तों पालवी फुटली वृक्षाप्रती ।
जन नयनीं पाहती । त्या अगाध कौतुकाला ॥८॥
लोक जयघोष करत असतानाच त्या वाळलेल्या झाडाला अचानक हिरवीगार पालवी फुटली आणि लोक ते अगाध कौतुक डोळे भरून पाहू लागले.
कोणी म्हणती असेल स्वप्न । तें जें पडलें आपणांलागून ।
पहा चिमटा घेऊन । आपुल्याला करांनीं ॥९॥
काही जण म्हणाले की हे आपल्याला पडलेले स्वप्न तर नाही ना, हे पाहण्यासाठी प्रत्येकाने स्वतःला चिमटा काढून पाहावे.
चिमटे घेऊन पाहाती । तों निमाली स्वप्नभ्रांति ।
यावरी कोणी ऐसें म्हणती । ही नजरबंदी असेल ! ॥११०॥
स्वतःला चिमटे काढून पाहिल्यावर हा भास नसून सत्य आहे याची खात्री झाली, तरी काहींना वाटले की ही निव्वळ नजरबंदी असावी.
गारुड्याच्या खेळांत । वाद्या होती सर्प सत्य ।
खापर्‍या असून दृष्टीप्रत । त्याचे रुपये दिसती कीं ॥११॥
कारण गारुड्याच्या खेळात साध्या दोरीचा साप वाटतो आणि खापराचे तुकडे खऱ्या रुपयांसारखे भासतात.
तोही भ्रम निमाला । तोडून पहातां पर्णाला ।
फांदीवाटें तात्काळ आला । चीक शुभ्रसा बाहेर ॥१२॥
फांदीवरील एक पान तोडून पाहताच देठातून पांढरा शुभ्र चीक बाहेर आला आणि त्यांचा तोही संशय कायमचा नाहीसा झाला.
मग मात्र खात्री झाली । वाळल्या वृक्षा पालवी फुटली ।
श्रीगजानन माऊली । खरीच आहे महासंत ॥१३॥
तेव्हा मात्र वाळलेल्या झाडाला खरोखरच पालवी फुटल्याची लोकांची पूर्ण खात्री झाली आणि गजानन महाराज हेच महान संत आहेत हे पटले.
आतां पितांबराविशीं । शंका न धरणें मानसीं ।
चला घेऊन गांवासी । हा त्यांचा शिष्य असे ॥१४॥
आता पितांबराविषयी मनात कोणतीही शंका न बाळगता त्यांना सन्मानाने गावात घेऊन चला, कारण ते महाराजांचे खरे शिष्य आहेत.
याच्यायोगें करून । कधीं तरी गजानन ।
येतील कोंडोलीकारण । वांसरासाठीं गाय जसी ॥१५॥
गाय जशी वासराच्या ओढीने धावून येते, तसेच यांच्यामुळे कधीतरी गजानन महाराजही आपल्या कोंडोली गावात नक्की येतील.
तें अवघ्यांस मानवले । पितांबरासी मिरवीत नेलें ।
ऐसें जेव्हां दिव्य झालें । तेव्हां भाव उदेला ॥१६॥
हा विचार सर्वांना पटला आणि त्यांनी पितांबराची गावातून मोठी मिरवणूक काढली; असा चमत्कार घडल्यावरच लोकांच्या मनात खरा भाव जागृत झाला.
जैसा समर्थांनीं आपुला । शिष्य डोमगांवीं पाठविला ।
कल्याण नामें करून भला । कल्याण करण्या जगाचें ॥१७॥
ज्याप्रमाणे समर्थ रामदासांनी जगाच्या कल्याणासाठी आपल्या कल्याण नावाच्या शिष्याला डोमगावला पाठवले होते,
तैसेंच केलें गुरुवरें । श्रीगजाननें साजिरें ।
उदेंलें हें भाग्य खरें । त्या कोंडोली गांवचें ॥१८॥
तसेच गजानन महाराजांनीही पितांबराच्या रूपाने कोंडोली गावाचे थोर भाग्य उजळवून टाकले.
श्रोते अजूनपर्यंत । तो आंबा आहे कोंडोलीत ।
इतरांपेक्षां असंख्यांत । फळे येती तयाला ॥१९॥
श्रोत्यांनो, तो आंब्याचा वृक्ष आजही कोंडोली गावात अस्तित्वात असून त्याला इतर झाडांपेक्षा विपुल प्रमाणात फळे येतात.
त्या पितांबराचे भजनीं । कोंडोली गांव लागला जाणी ।
जेथें जाईल हिरकणी । तेथें ती मोल पावे ॥१२०॥
त्या दिवसापासून संपूर्ण कोंडोली गाव पितांबराच्या भजनी लागले, कारण अस्सल हिरा जिथे जातो तिथे त्याला योग्य मोल मिळतेच.
मठ पितांबराचा । कोंडोलींत झाला साचा ।
आणि अंतही तयाचा । ते ठायीं झाला हो ॥२१॥
पुढे कोंडोलीमध्ये पितांबरांचा स्वतंत्र मठ स्थापन झाला आणि शेवटी त्यांची समाधीही त्याच पावन भूमीत झाली.
आतां इकडे शेगांवांत । महाराज आपुल्या मठांत ।
एके दिनीं उद्विग्न चित्त । होऊनिया बैसले ॥२२॥
इकडे शेगावात एके दिवशी गजानन महाराज आपल्या मठात अत्यंत उद्विग्न आणि खिन्न चित्ताने बसले होते.
शिष्य त्याचें कारण । पुसूं लागले कर जोडून ।
महाराज आपुलें मन । कां हो अस्थिर जाहलें ? ॥२३॥
महाराजांचे मन असे अस्वस्थ का झाले आहे, याचे कारण सर्व शिष्य हात जोडून त्यांना विचारू लागले.
तैं महाराज वदले लोकांला । आमचा कृष्णा पाटील गेला ।
जो चिकणसुपारी आम्हांला । रोज आणून देत असे ॥२४॥
तेव्हा महाराज म्हणाले की, मला रोज उत्तम चिकण सुपारी आणून देणारा आमचा कृष्णा पाटील आता राहिला नाही.
त्याची झाली आठवण । राम त्याचा मुलगा लहान ।
आतां सुपारी चिकण । कोण देतो या ठायां ? ॥२५॥
मला त्याची तीव्र आठवण येत आहे; त्याचा मुलगा राम अजून खूप लहान असल्याने आता मला इथे रोज चिकण सुपारी कोण देणार?
राम थोर झाल्यावरी । करील माझी चाकरी ।
म्हणून मी या मठांतरीं । आतां ना तयार राहावया ॥२६॥
तो राम जेव्हा मोठा होईल तेव्हाच माझी सेवा करू शकेल, म्हणूनच आता मी या मठात राहण्यास अजिबात तयार नाही.
ऐसें महाराज बोलतां । जनांलागीं लागली चिंता ।
महाराजांचा विचार आतां । दिसतो येथून जाण्याचा ॥२७॥
महाराजांचे हे बोलणे ऐकून लोकांना मोठी चिंता वाटू लागली की महाराज आता शेगाव सोडून जाण्याचा विचार करत आहेत.
म्हणून कसेंही करून । जाऊं न द्यावें त्याकारण ।
चला आपण धरूं चरण । महाराजांचे येवेळां ॥२८॥
त्यामुळे काहीही करून महाराजांना इथून जाऊ द्यायचे नाही, म्हणून सर्वांनी मिळून त्यांचे पाय धरण्याचे ठरवले.
ऐसा विचार मिळून केला । मंडळी आली मठाला ।
श्रीपतराव बंकटलाला । ताराचंद मारुती ॥२९॥
असा विचार करून बंकटलाल, श्रीपतराव, ताराचंद आणि मारुती यांसारखी सर्व प्रमुख मंडळी मठात जमा झाली.
मंडळींनीं धरिलें चरण । महाराज आम्हां सोडून ।
तुम्ही आपुलें ठिकाण । राहण्याचें अन्य करूं नये ॥१३०॥
त्यांनी महाराजांचे चरण धरून विनंती केली की, आम्हा सर्वांना सोडून आपण राहण्यासाठी दुसरी जागा शोधू नका.
तुमची इच्छा असेल जेथ । तेथेंच राहा शेगांवांत ।
परी सोडण्याचें मनांत । ग्राम हें आणूं नका ॥३१॥
आपली इच्छा असेल तिथे आपण शेगावातच आनंदाने राहावे, परंतु हे गाव सोडून जाण्याचा विचार मनात आणू नये.
तैं महाराजवाणी निघाली । तुमच्या गांवांत आहे दुफळी ।
मला कोणाची जागा मुळीं । नको येथें रहावया ॥३२॥
त्यावर महाराज म्हणाले की, तुमच्या गावात आपापसांत खूप गटबाजी आहे, त्यामुळे मला इथे राहण्यासाठी कोणाचीही खाजगी जागा नको आहे.
जी कोणाची नसेल । ऐसी जागा जरी द्याल ।
तरीच राहणें होईल । माझें या शेगांवीं ॥३३॥
ज्या जागेवर कोणा एकाची वैयक्तिक मालकी नसेल अशी जागा जर मला दिली, तरच माझे या शेगावात राहणे होईल.
ऐसी गोष्ट ऐकिली । तेव्हां मंडळीं चिंतावली ।
समर्थांनीं आज्ञा केली । मोठ्या पेंचाची आपणां ॥३४॥
हे ऐकून सर्व मंडळी काळजीत पडली, कारण समर्थांनी त्यांच्यापुढे एक मोठाच पेच निर्माण केला होता.
कोणाच्या जागेंत । राहाण्या तयार नाहींत ।
सरकार यांच्या प्रीत्यर्थ । जागा ती देईल कशी ? ॥३५॥
महाराज कोणाच्याही वैयक्तिक जागेत राहण्यास तयार नाहीत, आणि सरकार तर अशा संतांसाठी जागा कशी काय देणार?
भूषण आपल्या साधूचें । सरकारास नाहीं साचें ।
बंकटलाल बोलला वाचें । ऐसें संकट घालूं नका ॥३६॥
आपल्या संतांचे मोठेपण त्या इंग्रज सरकारला काय समजणार, म्हणून बंकटलाल म्हणाले की आमच्यावर असा अवघड प्रसंग आणू नका.
सरकार धार्मिक कृत्याला । जागा देईल हा न उरला ।
भरवंसा तो आम्हांला । हें राज्य परक्याचें ॥३७॥
धार्मिक कामासाठी परकीय सरकार मोफत जागा देईल यावर आमचा अजिबात विश्वास राहिलेला नाही.
म्हणून आम्हांपैकीं कोणाची । जागा घ्या मागून साची ।
आहे तयारी आमुची । ती तुम्हां द्यावयास ॥३८॥
म्हणून आमच्यापैकी कोणाचीही हवी ती जागा आपण घ्यावी, ती सर्व आनंदाने आपणास देण्यास आम्ही तयार आहोत.
समर्थें केलें भाषण । काय हें तुमचें अज्ञान ।
जमिनीची मालकी पूर्ण । आहे सच्चिदानंदाची ॥३९॥
त्यावर समर्थ म्हणाले की हे तुमचे निव्वळ अज्ञान असून संपूर्ण पृथ्वीची खरी मालकी केवळ त्या जगन्नियंत्या परमेश्वराचीच आहे.
राजे कित्येक भूमीवरी । आजवरी झाले तरी ।
जागा कशाची सरकारी । इचा मालक पांडुरंग ॥१४०॥
आजवर या पृथ्वीवर अनेक राजे होऊन गेले, त्यामुळे कोणतीही जमीन सरकारी नसून तिचा खरा मालक तो पांडुरंगच आहे.
व्यवहारदृष्ट्या मालकपण । येतें राजालागून ।
त्याचें नाहीं भूषण । तुम्ही प्रयत्न करा जा ॥४१॥
केवळ व्यावहारिक दृष्टीने राजाकडे मालकी येते आणि त्यात मोठेपण काहीच नाही, म्हणून तुम्ही अधिक न बोलता जागेसाठी प्रयत्न करा.
जागा मिळेल प्रयत्न करितां । पुढें नका बोलूं आतां ।
हरी पाटलाच्या हातां । यश येईल निःसंशय ॥४२॥
तुम्ही प्रयत्न केल्यास जागा नक्की मिळेल आणि हरी पाटलाच्या प्रयत्नांना यात खात्रीने यश येईल.
हरी पाटलाकडे आली । मंडळी ती अवघी भली ।
त्याच्या सल्ल्यानें मागितली । जागा अर्ज करून ॥४३॥
सर्व प्रमुख मंडळी हरी पाटलांकडे आली आणि त्यांच्या सल्ल्यानुसार रीतसर सरकारी अर्ज करून जागेची मागणी केली.
बुलढाण्याचा सर्वाधिकारी । साहेब होता नामें ' करी ' ।
त्यानें एक एकर जागा खरी । अर्जावरून दिली असे ॥४४॥
तेव्हा बुलढाण्याचा 'करी' नावाचा इंग्रज जिल्हाधिकारी अर्जावरून मठासाठी एक एकर जागा देण्यास तयार झाला.
आणि ऐसें म्हणाला । तुम्ही दोन एकरास्तव अर्ज केला ।
परी मी तुर्त तुम्हांला । एक एकर देतसे ॥४५॥
तो म्हणाला की, तुम्ही दोन एकरांची मागणी केली आहे, परंतु मी सध्या तात्पुरती तुम्हाला एक एकर जागा मंजूर करत आहे.
तुम्ही एक वर्षांत । जागा केल्या व्यवस्थित ।
तुमचा मी पुरवीन हेत । जागा आणिक देऊनिया ॥४६॥
एका वर्षाच्या आत जर तुम्ही ही जागा व्यवस्थित विकसित करून दाखवली, तर मी तुमच्या इच्छेनुसार आणखी जागा देईन.
तो ठराव सरकारचा । आहे दप्तरीं नमूद साचा ।
समर्थांच्या वाणीचा । प्रभाव खचित लोकोत्तर ॥४७॥
शासनाचा हा ठराव आजही अधिकृत दप्तरी नोंदवलेला असून समर्थांच्या वचनांचा प्रभाव खरोखरच लोकोत्तर होता.
मग हरी पाटील बंकटलाला । निघते झाले वर्गणीला ।
द्रव्यनिधी क्षणांत जमला । आणि काम झाले सुरूं ॥४८॥
त्यानंतर हरी पाटील आणि बंकटलाल वर्गणी गोळा करण्यासाठी निघाले, अल्पावधीतच भरपूर निधी जमा झाला आणि मंदिराचे काम सुरू झाले.
यापुढील अवघें वृत्त । येईल पुढल्या अध्यायांत ।
सत्पुरुषाचा पुरविण्या हेत । देव राहे तत्पर सदा ॥४९॥
सत्पुरुषांचे संकल्प पूर्ण करण्यासाठी ईश्वर सदैव तत्पर असतो, आणि यापुढील सर्व हकीकत पुढील अध्यायात येईल.
विठू पाटील डोंगरगांवचा । लक्ष्मण पाटील वाडेगांवचा ।
जगु आबा शेगांवचा । हे पुढारी वर्गणीचे ॥१५०॥
डोंगरगावचे विठू पाटील, वाडेगावचे लक्ष्मण पाटील आणि शेगावचे जगू आबा हे या वर्गणी मोहिमेचे प्रमुख पुढारी होते.
श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
ऐका श्रोते सावचित्त । निजकल्याण व्हावया ॥१५१॥
श्रोत्यांनी आपले आत्मिक कल्याण साधण्यासाठी दासगणू विरचित या गजानन विजय ग्रंथाचे एकाग्र चित्ताने श्रवण करावे.