हे ओंकाररुपा पशुपती । हे भवानीवरा दक्षिणामूर्ति ।
ब्रह्मांडांत जितुक्या विभूति । तितकीं रुपें तुझीं देखा ॥१॥
हे ओंकारस्वरूप, सर्व जीवांचे रक्षणकर्त्या शंकरा आणि जगन्मातेच्या पती दक्षिणामूर्ती, संपूर्ण विश्वात जितकी रूपे आहेत ती सर्व तुझीच आहेत.
तुझें रुप जें निराकार । जेणें हें व्यापक चराचर ।
जें सर्वस्वीं आधार । अविद्या माया प्रकृतीला ॥२॥
तुझे मूळ रूप निराकार असून त्याने हे सर्व चराचर व्यापले आहे आणि तेच अविद्या, माया व प्रकृतीचा मूळ आधार आहे.
तें स्वरुप जाणावया । अशक्य आहे देवराया ।
म्हणून तूं करण्या दया । सगुण रुपें धरलींस ॥३॥
हे देवराया, तुझे ते मूळ निर्गुण रूप जाणणे अशक्य असल्याने भक्तांवर कृपा करण्यासाठीच तू सगुण रूपे धारण केलीस.
जैसें ज्याला वाटत । तैसें तो तुला भाग देत ।
नामामुळें तुजप्रत । भिन्नत्व ये ना कधींही ॥४॥
ज्या भक्ताला जसा भाव वाटतो, त्यानुसार तो तुला भजतो; परंतु वेगवेगळ्या नावांनी हाक मारल्याने तुझ्या अखंड तत्त्वात कोणताही भेद पडत नाही.
शैव तुला शिव म्हणती । ब्रह्म बोलती वेदान्ती ।
रामानुजांचा सीतापती । वैष्णवांचा विष्णू तूं ॥५॥
शैव तुला शिव म्हणतात, वेदांती तुला परब्रह्म म्हणतात, रामानुज संप्रदायाचे लोक सीतापती राम मानतात तर वैष्णव तुला विष्णू मानतात.
उपासनेप्रमाणें । नांवें मिळालीं तुजकारणें ।
परी तूं अभिन्नपणें । सर्वांठायींच गवससी ॥६॥
प्रत्येकाच्या उपासनेनुसार तुला विविध नावे मिळाली, तरी तू भेदरहित राहून सर्वांच्या ठिकाणी एकच परमात्मा म्हणून वास करतोस.
तूं सोमनाथ विश्वेश्वर । हीम केदार ओंकार ।
क्षिप्रातटाकीं साचार । महांकाल तूंच कीं ॥७॥
तूच सोमनाथ, विश्वेश्वर, हिमालयातील केदारनाथ, ओंकारेश्वर आणि क्षिप्रा नदीच्या काठावर वसलेला प्रत्यक्ष महाकाळ आहेस.
नागनाथ वैजनाथ । घृष्णेश्वर वेरुळांत ।
त्र्यंबक तुला म्हणतात । गोदावरीच्या तटाकीं ॥८॥
तूच औंढ्याचा नागनाथ, परळीचा वैजनाथ, वेरूळचा घृष्णेश्वर आणि गोदावरीच्या तीरावर वसलेला प्रत्यक्ष त्र्यंबकेश्वर आहेस.
तूं भीमाशंकर । मल्लिकार्जुन रामेश्वर ।
तूं गोकर्णरुपी शंकर । तूं महादेव शिंगणापुरीं ॥९॥
तूच भीमाशंकर, मल्लिकार्जुन, रामेश्वर, गोकर्णाचा महाबळेश्वर आणि शिखर शिंगणापूरचा महादेव आहेस.
त्या अवघ्यांकारण । असो माझें साष्टांग नमन ।
माझ्या त्रितापांचें हरण । शीघ्र करी दीनबंधो ॥१०॥
तुझ्या त्या सर्व ज्योतिर्लिंग रूपांना माझे साष्टांग नमन असो; हे दीनांच्या बंधू, माझ्या तिन्ही संतापांचे तू त्वरित हरण कर.
देवा तुम्ही कुबेराला । क्षणांत धनपती केला ।
मग माझ्याविषयीं कां हो पडला । प्रश्न तुम्हांसी गिरिजापते ? ॥११॥
हे शंकरा, तू कुबेराला क्षणात धनाधिपती केलेस, मग माझ्या दुःखाचे निवारण करताना तुला असा कोणता संकोच वाटत आहे?
बाळकृष्णाच्या सदनासी । समर्थ आले दुसरे वर्षी ।
त्या बाळापुरासी । दासनवमीकारणें ॥१२॥
पुढील वर्षी दासनवमीच्या उत्सवानिमित्त समर्थ गजानन महाराज बाळापूर येथील बाळकृष्णाच्या घरी आले.
सुकलाल बाळकृष्ण । या बाळापुरालागून ।
निःसीम भक्त होते दोन । त्यांची सरी न ये कोणा ॥१३॥
त्या बाळापूर शहरात सुकलाल अग्रवाल आणि बाळकृष्ण हे समर्थांचे असे निःसीम भक्त होते की त्यांची बरोबरी कोणीच करू शकत नव्हते.
या वेळीं बरोबर । होते पाटील भास्कर ।
बाळाभाऊ, पितांबर । गणू, जगदेव, दिंडोकार ॥१४॥
त्या वेळी समर्थांसोबत भास्कर पाटील, बाळाभाऊ, पितांबर, गणू, जगदेव आणि दिंडोकार ही प्रमुख मंडळी होती.
उत्सव दासनवमीचा । सांग झाला तेथ साचा ।
दैवयोग भास्कराचा । तेथेंच आला ओढवून ॥१५॥
तेथे दासनवमीचा उत्सव अतिशय उत्तम रीतीने पार पडला, परंतु तेथेच भास्कराच्या प्रारब्धाचा कठीण प्रसंग ओढवला.
एक कुत्रें पिसाळलेलें । भास्करा येऊन चावलें ।
तेणें लोक इतर भ्याले । म्हणती आतां हा पिसाळलेला ॥१६॥
एका पिसाळलेल्या कुत्र्याने येऊन भास्कराला चावा घेतला, ज्यामुळे इतर लोक घाबरून आता भास्करही पिसाळेल अशी भीती व्यक्त करू लागले.
उपाय अवघे व्यावहारिक । भास्करासी केले देख कोणी म्हणती निःशंक ।
डाँक्टर धाडा बोलवणें ॥१७॥
उपस्थित लोकांनी भास्करावर तातडीचे व्यावहारिक उपाय केले आणि काहींनी लगेच डॉक्टरांना बोलावून आणण्याचा सल्ला दिला.
भास्कर म्हणे ते अवसरीं । वैद्याची ना जरुर खरी ।
माझा डाँक्टर आसनावरी । बैसला आहे गजानन ॥१८॥
त्या वेळी भास्कर म्हणाला की मला कोणत्याही वैद्याची गरज नसून माझा खरा डॉक्टर आसनावर बसलेला हा प्रत्यक्ष गजानन आहे.
त्याचकडे मजला न्यावें । वृत्त अवघें कळवावें ।
ते सांगतील तें ऐकावें । आपला हेका करुं नका ॥१९॥
मला फक्त महाराजांसमोर घेऊन जा, सर्व हकीकत सांगा आणि ते जो निर्णय देतील तोच शांतपणे मान्य करा, स्वतःचा हट्ट करू नका.
गजाननाचे समोर । आणिला पाटील भास्कर ।
बाळाभाऊनें समाचार । अवघा समर्थांस श्रुत केला ॥२०॥
लोकांनी भास्कर पाटलांना गजानन महाराजांसमोर आणले आणि बाळाभाऊंनी कुत्रे चावल्याची सर्व हकीकत महाराजांना सांगितली.
तो अवघा ऐकून । महाराज वदले हांसून ।
हत्या, वैर आणि ऋण । हें कोणासी चुकेना ॥२१॥
ते ऐकून महाराज हसून म्हणाले की पूर्वजन्मीची हत्या, वैर आणि कर्मऋण हे कोणालाही चुकवता येत नाही.
सुकलालच्या गाईठायीं । द्वाडपणा जो होता पाही ।
तो या भास्करें लवलाही । शेगांवीं दवडिला ॥२२॥
सुकलालच्या गाईमध्ये जो उपद्रवी आणि दुष्टपणा होता, तो या भास्करने मंत्रोपचाराने शेगावी घालवून दिला होता.
तें तिचें द्वाडपण । कुत्रें येथें झालें जाण ।
तेंच चावलें येऊन । या पाटील भास्कराला ॥२३॥
त्या गाईचा तोच दुष्टपणा आता कुत्रा बनून जन्माला आला आणि त्यानेच येऊन या भास्कर पाटलाला चावा घेतला.
तिचा हरण्या द्वाडपणा । मशीं यानें केली प्रार्थना ।
इचें प्यावया दूध जाणा । ऐसा भास्कर मतलबी ॥२४॥
त्या गाईचे दूध पिता यावे म्हणून तिच्यातील द्वाडपणा घालवण्यासाठी याने माझ्याकडे प्रार्थना केली होती, असा हा भास्कर स्वार्थी निघाला.
दूध पितां वाटलें गोड । आतां कां रे चाललें जड ।
नको पडदा ठेवूंस आड । वांचवूं कां मी सांग तुला ? ॥२५॥
गोड दूध पिताना आनंद वाटला, मग आता भोग भोगताना जड का वाटते; मनात काही न लपवता स्पष्ट सांग, मी तुला वाचवू का?
हें कुत्रें निमित्त झालें । तुझें आयुष्य मुळींच सरलें ।
आतां पाहिजे प्रयाण केलें । तूं या सोडून मृत्युलोकां ॥२६॥
हे कुत्रे केवळ निमित्त ठरले असून तुझे या जन्माचे आयुष्य संपले आहे, त्यामुळे आता तुला हा मृत्यूलोक सोडून जाणे क्रमप्राप्त आहे.
जरी इच्छा असेल मनीं । वांचण्याची तुजलागुनी ।
तरी तुझें मी यापासुनी । रक्षण वेडया करीन ॥२७॥
तरीही जर तुझ्या मनात आणखी जगण्याची इच्छा असेल, तर हे वेड्या, मी या संकटातून तुझे रक्षण नक्की करीन.
परी ती होईल उसनवारी । जन्ममृत्यूची बाळा खरी या अशाश्वताच्या बाजारीं ।
देणें घेणें चालत ॥२८॥
परंतु त्यामुळे जन्म-मृत्यूची केवळ उसनवारी होईल, कारण या नश्वर संसारात घेतलेले कर्मऋण कधी ना कधी फेडावेच लागते.
बोल आतां झडकर । काय तुझा विचार ।
ऐसी कधीं ना येणार । पर्वणी ती जाण तुला ॥२९॥
म्हणून लवकर सांग तुझा काय विचार आहे, कारण शांत चित्ताने देहत्याग करण्याची अशी सुवर्णसंधी पुन्हा मिळणार नाही.
भास्कर बोले त्यावरी । मी अजाण सर्वतोपरी ।
जें असेल अंतरीं । आपुल्या तेंच करावें ॥३०॥
त्यावर भास्कर म्हणाला की मी सर्वथा अजाण आहे, आपल्या अंतर्यामी जे योग्य वाटेल तेच आपण माझ्या हिताचे करावे.
लेंकुराचें अवघें हित । माता एक तें जाणत ।
ऐसें एक्या अभंगांत । श्रीतुकोबा बोलले ॥३१॥
आईला आपल्या बाळाचे खरे हित कशात आहे हे बरोबर ठाऊक असते, असे संत तुकाराम महाराजांनी एका अभंगात म्हटले आहे.
मी आपलें लेंकरुं । म्हणून विनंती कशास करुं ? ।
तूं अवघ्या ज्ञानाचा सागरु । अवघें कांहीं कळतें तुला ॥३२॥
मी आपलेच लेकरू असल्याने वेगळी विनंती कशाला करू, आपण तर ज्ञानसागर आहात आणि आपल्याला सर्व काही आधीच ज्ञात आहे.
ऐसें ऐकतां भाषण । संतोषले गजानन ।
खर्‍याप्रती समाधान । खरें बोलतां होतसे ॥३३॥
भास्कराचे हे निष्कपट आणि शरणागत बोलणे ऐकून महाराजांना अत्यंत समाधान वाटले, कारण खरे बोलल्यानेच खऱ्या संतांना आनंद होतो.
कोणी म्हणाले गुरुराया । भास्करासी वांचवा सदया ।
या कुत्र्यापासूनिया । तो आपुला भक्त असे ॥३४॥
तेव्हा उपस्थित मंडळींनी विनंती केली की हे दयाळू गुरुराया, भास्कर हा आपला निष्ठावंत भक्त असल्याने त्याला या कुत्र्याच्या विषापासून वाचवा.
महाराज म्हणती त्याकारण । हेंच तुझें अज्ञान ।
अरे वेडया जन्ममरण । हीच मुळीं भ्रांति असे ॥३५॥
महाराज लोकांना म्हणाले की हे तुमचे अज्ञान आहे; अरे वेड्यांनो, जन्म आणि मरण ही मुळात मनाची केवळ एक भ्रांती आहे.
जन्मे न कोणी, मरे न कोणी । हें जाणावयालागुनी ।
परमार्थाचा उपाय जाणी । शास्त्रकारें कथन केला ॥३६॥
कोणी जन्माला येत नाही आणि कोणी मरत नाही हे सत्य कळावे म्हणूनच शास्त्रकारांनी परमार्थाचा मार्ग सांगितला आहे.
त्याचा उपयोग करावा । मोह समूळ सोडावा ।
प्रारब्धभोग भोगावा । निमुटपणें हेंच बरें ॥३७॥
त्या आत्मज्ञानाचा उपयोग करून मोहाचा पूर्ण त्याग करावा आणि निमूटपणे आपले प्रारब्धभोग भोगावे हेच योग्य आहे.
संचित-प्रारब्ध-क्रियमाण । हें भोगल्यावांचून ।
या बद्ध जीवालागून । सुटका होणें मुळींच नसे ॥३८॥
संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण ही कर्मे पूर्ण भोगून संपवल्याशिवाय या संसारात बद्ध असलेल्या जीवाची सुटका होत नाही.
पूर्वजन्मीं जें करावें । तें या जन्मीं भोगावें ।
आणि तें भोगण्यासाठीं यावें । जन्मा हा सिद्धान्त असे ॥३९॥
पूर्वजन्मी जे कर्म केले असेल ते या जन्मी भोगावे लागते आणि केवळ तेच भोगण्यासाठी नवा जन्म घ्यावा लागतो, हा निसर्गनियम आहे.
या जन्मीं जें करावें । तें पुढच्या जन्मास उरवावें ।
असे किती सांग घ्यावे । फेरे जन्ममृत्यूचे ? ॥४०॥
या जन्मात जे कर्म करून शिल्लक ठेवाल ते फेडण्यासाठी पुढचा जन्म घ्यावा लागेल, मग असे जन्म-मरणाचे किती फेरे घेत राहणार?
पूर्वजन्मीचें उर्वरित । भास्कराचें न उरलें सत्य ।
तो अवघ्यापून झाला मुक्त । मोक्षास जायाकारणें ॥४१॥
भास्कराचे पूर्वजन्मीचे कोणतेही कर्मभोग आता शिल्लक राहिले नसून तो मोक्षाला जाण्यासाठी सर्व बंधनांतून पूर्ण मुक्त झाला आहे.
म्हणून आग्रह करुं नका । मार्ग त्याचा आडवूं नका ।
काय भास्करासारखा । भक्तराणा जन्मे पुन्हां ॥४२॥
म्हणून त्याचा देहत्याग थांबवण्याचा हट्ट धरू नका, त्याच्या मुक्तीचा मार्ग रोखू नका; असा थोर भक्त पुन्हा जन्माला येईल का?
पूर्वजन्मीचें याचें वैरी । कुत्रें होतें निर्धारीं ।
म्हणून तें या बाळापुरीं । चावतें झालें भास्करास ॥४३॥
पूर्वजन्मीचे वैर असल्यामुळेच ते कुत्रे जन्माला आले आणि बाळापुरात येऊन त्याने भास्कराला चावा घेतला.
त्यानें अवघा आपुला । डाव येथें साधिला ।
तैसा जरी शेष उरला । द्वेष मनीं भास्कराच्या ॥४४॥
त्या कुत्र्याने चावून आपला पूर्वजन्माचा सूड पूर्ण केला; पण जर आता भास्कराच्या मनात त्या कुत्र्याविषयी किंचितही द्वेष उरला,
तरी तो त्याचा द्वेष । कारण पुढील जन्मास ।
कारण होईल भास्करास । दावा आपुला उगवावया ॥४५॥
तर तो द्वेषच वैर फेडण्यासाठी भास्कराला पुन्हा पुढचा जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरेल.
म्हणून पूर्वजन्मींचें वैर सरलें । आतां न कांहीं शेष उरलें ।
या भासकराकारण भलें । अवघ्या उपाधि निरसल्या ॥४६॥
म्हणून पूर्वजन्मीचे वैर आता पूर्ण संपले असून काहीही उरले नाही, त्यामुळे भास्कराच्या सर्व उपाधी आणि बंधने नष्ट झाली आहेत.
आतां मी इतकेंच करितों । दोन महिने वांचवितों ।
याला न पिसाळूं देतों । श्वानविषापासून ॥४७॥
आता मी केवळ इतकेच करतो की याला पुढील दोन महिने जीवन देतो आणि कुत्र्याच्या विषाने पिसाळू न देता सुरक्षित ठेवतो.
तें न मीं केलें जरी । हा जन्मास येईल पुन्हां परी ।
दोन महिने भूमिवरी । उरलें आयुष्य भोगावया ॥४८॥
जर मी असे केले नाही तर त्याला हे उरलेले दोन महिन्यांचे आयुष्य भोगण्यासाठी पुन्हा या पृथ्वीवर नवीन जन्म घ्यावा लागेल.
ऐसें ज्ञान ऐकिलें । तें कित्येकांस नाहीं पटलें ।
मात्र बाळाभाऊ आनंदले । त्या बोधातें ऐकुनी ॥४९॥
हे गूढ आध्यात्मिक ज्ञान ऐकून अनेकांना ते पटले नाही, मात्र बाळाभाऊंना संतांचा तो खरा उपदेश ऐकून अत्यंत आनंद झाला.
भास्करा, तूं धन्य धन्य । संतसेवा केलीस पूर्ण ।
चुकलें तुझें जन्ममरण । काय योग्यता वानूं तुझी ? ॥५०॥
त्यांनी मनात विचार केला की हे भास्करा, तू धन्य आहेस; पूर्ण संतसेवा केल्यामुळे तुझे जन्म-मरण चुकले, तुझी योग्यता काय वर्णन करावी!
ऐसा प्रकार झाल्यावरी । मंडळी आली शेगांवनगरीं ।
भास्कर बोले मधुरोत्तरीं । महाराजांच्या भक्तगणां ॥५१॥
असा सर्व प्रसंग घडल्यानंतर ती सर्व मंडळी शेगावला परत आली आणि भास्कर महाराजांच्या इतर भक्तांशी प्रेमाने बोलू लागला.
बाळापूरची हकीकत । सांगे प्रत्येका इत्यंभूत ।
माझी विनंती जोडून हात । हीच तुम्हां भास्कर म्हणे ॥५२॥
त्याने बाळापूरची घडलेली सर्व हकीकत प्रत्येकाला सांगितली आणि हात जोडून सर्वांपुढे एक विनंती ठेवली.
महाराज लाधले शेगांवा । याचा विचार करावा ।
या कीर्तीचा अमोल्य ठेवा । सांभाळा स्मारक करुन ॥५३॥
आपल्या शेगावला प्रत्यक्ष समर्थांसारखे संत लाभले आहेत याचा विचार करून, त्यांच्या अगाध कीर्तीचे जतन करण्यासाठी एक भव्य स्मारक उभे करा.
त्यांना स्मारकाची जरुर नाहीं । ते पुढीलांसाठीं पाही ।
तें स्मारक साक्षी देई । त्यांच्या अमोल साधुत्वाची ॥५४॥
महाराजांना स्वतःसाठी स्मारकाची बिलकूल गरज नसून भावी पिढ्यांना त्यांच्या अलौकिक संतत्वाची साक्ष पटावी म्हणून ते आवश्यक आहे.
पाहा आळंदीस ज्ञानेश्वर । समर्थ सज्जनगडावर ।
पवित्र केलें देहूनगर । त्या तुकोबारायानें ॥५५॥
पाहा, आळंदीला ज्ञानेश्वरांचे, सज्जनगडावर समर्थ रामदासांचे आणि देहू गावात तुकाराम महाराजांचे पवित्र अस्तित्व स्मारकरूपाने टिकून आहे.
त्यांचीं स्मारकें त्या त्या ठायां । ठेविलीं भव्य करुनिया ।
तोच पथ अनुसराया । तुम्हीं झटावें मनापून ॥५६॥
त्या संतांची भव्य स्मारके जशी त्या त्या ठिकाणी उभारली गेली, तसाच मार्ग अनुसरून तुम्हीही शेगावात महाराजांचे स्मारक करण्यासाठी मनापासून प्रयत्न करा.
ऐसें प्रत्येका सांगत । भास्कर राहिला निवांत ।
परी त्याच्या मनांत । ऐसें आलें एकदां ॥५७॥
असे प्रत्येकाला समजावून सांगून भास्कर शांत राहिला, तरीही त्याच्या मनात एक विचार वारंवार येत होता.
हे मला हो हो म्हणती । माझी ऐकून विनंती ।
परी शंका येत चित्तीं । हो म्हणण्याची यांची मला ॥५८॥
हे लोक माझी विनंती ऐकून केवळ वरवर 'हो' म्हणत आहेत, परंतु ते खरोखर स्मारक करतील का याबद्दल त्याच्या मनात शंका निर्माण झाली.
त्यानें एकदां ऐसें केलें । अवघ्या लोकांस मिळविलें एक्या ठायीं मठांत भले ।
महाराजांच्या अपरोक्ष ॥५९॥
म्हणून त्याने एके दिवशी समर्थांच्या नकळत मठात गावातील सर्व प्रमुख लोकांना एका ठिकाणी एकत्र बोलावले.
बंकटलाल पाटील हरी । मारुती चंद्रभान कारभारी ।
जो खंडुजीच्या दुकानावरी । होता कारभार करीत ॥६०॥
त्यात बंकटलाल, हरी पाटील, खंडूजींच्या दुकानावर काम करणारे मारुती कारभारी आणि चंद्रभान कारभारी उपस्थित होते.
श्रीपतराव वावीकर । ताराचंद साहुकार ।
आणिक मंडळी होती इतर । नांवें कुठवर सांगावीं ? ॥६१॥
तसेच श्रीपतराव वावीकर, ताराचंद सावकार आणि इतरही अनेक प्रतिष्ठित मंडळी तेथे जमली होती.
आ मिळवूनिया त्या लोकांला । भास्करें पदर पसरीला ।
माझा आतां संबंध उरला । दोन महिनेच तुमच्याशीं ॥६२॥
त्या सर्व लोकांना एकत्र जमवून भास्करने पदर पसरला आणि म्हणाला की आता माझा तुमच्याशी केवळ दोन महिन्यांचाच संबंध उरला आहे.
माझ्या मनीं ऐशी आस । समर्थांचें स्मारक खास ।
भव्य व्हावें वर्‍हाडास । या शेगांवामाझारी ॥६३॥
शेगावमध्ये संपूर्ण वऱ्हाड प्रांताला शोभा देईल असे समर्थांचे एक भव्य आणि देखणे स्मारक उभे राहावे, हीच माझी तीव्र इच्छा आहे.
तुम्ही हें करितों म्हणा । तेणें आनंद माझ्या मना ।
होऊन सुखें करीन गमना । मी वैकुंठाकारणें ॥६४॥
तुम्ही हे स्मारक उभारण्याचे मला वचन द्या, जेणेकरून माझे मन निर्धास्त होईल आणि मी अत्यंत आनंदाने वैकुंठाला प्रस्थान करू शकेन.
संतसेवा कधींही । अनाठाईं जाणार नाहीं इच्छा जयाची ज्या ज्या होई ।
त्या, त्या संत पुरविती ॥६५॥
संतांची केलेली खरी सेवा कधीही वाया जात नाही; भक्ताची जी जी शुद्ध इच्छा असते, ती ती संत नक्कीच पूर्ण करतात.
स्मारक ऐसें करावें । अवघ्यांनींच वाखाणावें ।
पाहून त्या डोलावें । प्रत्येकानें आपुल्या मनीं ॥६६॥
स्मारक इतके विलोभनीय असावे की संपूर्ण जगाने त्याची प्रशंसा करावी आणि ते पाहून प्रत्येकाचे अंतःकरण आनंदाने डोलू लागावे.
ऐसेंच स्मारक करण्याची । शपथ वाहा समर्थांची ।
ही विनंति अखेरची । माझी ती मान्य करा ॥६७॥
असेच भव्य स्मारक उभारण्याची तुम्ही समर्थांची शपथ घेऊन मला वचन द्या आणि माझी ही शेवटची विनंती मान्य करा.
तें अवघ्यांनीं कबूल केलें । भास्कराचें स्थीरावलें ।
यायोगें तें चित्त भलें । रुखरुख मनाची संपली ॥६८॥
उपस्थित सर्वांनी ती गोष्ट मान्य करून तसे वचन दिले, ज्यामुळे भास्कराचे मन शांत झाले आणि त्याच्या मनातील रुखरुख पूर्ण संपली.
उत्तरोत्तर आनंदवृत्ती । भास्कराची वाढत होती ।
जैसीं लेंकुरें आनंदती । पुढील सणाच्या आशेनें ॥६९॥
सण जवळ आल्यावर लहान मुले जशी हरखून जातात, तसाच भास्कराचा आत्मिक आनंद दिवसेंदिवस अधिकाधिक वाढत गेला.
माघ वद्य त्रयोदशीस । महाराज वदले भास्करास ।
चाल त्र्यंबकेश्वरास । जाऊं आपण शिवरात्रीला ॥७०॥
माघ वद्य त्रयोदशीच्या दिवशी महाराज भास्कराला म्हणाले की, चल शिवरात्रीच्या उत्सवासाठी आपण त्र्यंबकेश्वरला जाऊया.
तो त्र्यंबकराजा कर्पूरगौर । भवभवांतक भवानीवर ।
जो आहे झाला स्थीर । श्रीगोदावरीच्या तटातें ॥७१॥
कर्पूरगौर, संसारभयाचा नाश करणारा आणि पार्वतीचा पती असलेला तो त्र्यंबकराज गोदावरीच्या तीरावर स्थिर झालेला आहे.
तें ज्योतिर्लिंग मनोहर । करी पातकाचा संहार ।
नको करुंस आतां उशीर । जाऊं गंगास्नानाला ॥७२॥
ते मनोहर ज्योतिर्लिंग सर्व पापांचा संहार करणारे आहे, म्हणून आता उशीर न करता चल आपण गोदावरी स्नानासाठी निघूया.
भास्करा, त्या त्र्यंबकेश्वरीं । पहाड एक ब्रह्मगिरी ।
जेथें औषधी नानापरी । बहुसाल असती उगवलेल्या ॥७३॥
भास्करा, त्या त्र्यंबकेश्वरला ब्रह्मगिरी नावाचा एक पर्वत आहे, ज्यावर नाना प्रकारच्या दिव्य वनौषधी मोठ्या प्रमाणावर उगवलेल्या आहेत.
त्या ब्रह्मगिरीवर स्थित । आहेत पहा गहनीनाथ ।
ज्यांना आहेत अवगत । गुणधर्म औषधीचे ॥७४॥
त्या ब्रह्मगिरी पर्वतावर प्रत्यक्ष गहिनीनाथ वास करत असून त्यांना सर्व वनस्पतींचे गूढ औषधी गुणधर्म उत्तम प्रकारे अवगत आहेत.
वेडया कुत्र्याच्या विषावरी । तेथें औषधी आहे खरी ।
तिचा उपयोग सत्वरीं । करुन पाहूं येधवां ॥७५॥
पिसाळलेल्या कुत्र्याचे विष उतरवणारी रामबाण औषधी तेथे उपलब्ध आहे, तिचा उपयोग आपण तुझ्यावर करून पाहूया.
भास्कर म्हणे गुरुनाथा । आतां औषधी कशाकरतां ? ।
तुमची आहे अगाध सत्ता । औषधीहून आगळी ॥७६॥
भास्कर म्हणाला की हे गुरुनाथा, आता मला कोणत्याही औषधाची काय गरज; तुमची कृपा आणि सामर्थ्य हे सर्व औषधांपेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ आहे.
आपुल्या कृपेनें भलें । विष बाळापुरींच निमालें ।
आयुष्याचे आहेत उरले । दोन महिने आतां कीं ॥७७॥
आपल्या केवळ कृपेनेच ते कुत्र्याचे विष बाळापुरातच निष्प्रभ झाले असून आता माझ्या आयुष्याचे केवळ दोनच महिने शिल्लक उरले आहेत.
म्हणून वाटे मजप्रती । शेगांवींच राहूं गुरुमूर्ती ।
त्र्यंबकेश्वरा आम्हांप्रती । तुहीच आहांत साक्षात् ॥७८॥
म्हणून हे गुरुराया, मला असे वाटते की आपण शेगावातच राहावे, कारण आमच्यासाठी साक्षात त्र्यंबकेश्वर तुम्ही स्वतःच आहात.
गोदावरी तुमचे चरण । तेथेंच मी करी स्नान ।
अन्य तीर्थाचें प्रयोजन । मला न आतां राहिलें ॥७९॥
तुमचे पावन चरण हीच माझी गोदावरी असून तेथेच माझे स्नान घडते, त्यामुळे मला आता दुसऱ्या कोणत्याही तीर्थक्षेत्राला जाण्याचे कारण उरले नाही.
ऐसी ऐकतां त्याची वाणी । समर्थ वदले हांसोनी ।
हें जरी खरें जाणी । तरी तीर्थमहिमा मानावा ॥८०॥
भास्कराचे हे अनन्य भक्तीचे बोलणे ऐकून समर्थ हसले आणि म्हणाले की हे जरी सत्य असले तरी शास्त्रातील तीर्थमहिमा पाळायलाच हवा.
चाल नको करुं उशीर । पाहूं तो त्र्यंबकेश्वर बाळाभाऊ पीतांबर ।
यांसही घे बरोबरी ॥८१॥
त्यामुळे आता उशीर न करता चल आपण त्र्यंबकेश्वराचे दर्शन घेऊया; निघताना बाळाभाऊ आणि पितांबर यांनाही सोबत घे.
मग ती मंडळी निघाली । शेगांवाहून भली ।
शिवरात्रीस येती झाली । त्र्यंबकेश्वराकारणें ॥८२॥
त्यानंतर ती सर्व मंडळी शेगावहून निघाली आणि महाशिवरात्रीच्या पावन पर्वावर त्र्यंबकेश्वर क्षेत्री येऊन पोहोचली.
कुशावर्ती केलें स्नान । घेतलें हराचें दर्शन ।
गंगाद्वारां जाऊन । पूजन केलें गौतमीचें ॥८३॥
सर्वांनी कुशावर्त तीर्थावर स्नान करून महादेवाचे दर्शन घेतले आणि गंगाद्वारावर जाऊन गोदावरी मातेची विधिवत पूजा केली.
वंदिली माय निलांबिका । तेवीं गहनी निवृत्तिनाथ देखा ।
तेथून आले नाशिका । गोपाळदासास भेटावया ॥८४॥
त्यांनी निलांबिका देवीला वंदन केले आणि गहिनीनाथ व निवृत्तीनाथांच्या समाधीचे दर्शन घेऊन ते नाशिकला गोपाळदास महंतांना भेटायला आले.
हा गोपाळदास महंत । काळ्या रामाच्या मंदिरांत ।
धुनी लावूनी द्वारांत । पंचवटीच्या बसलासे ॥८५॥
हे महंत गोपाळदास पंचवटीतील काळाराम मंदिराच्या दरवाजासमोर आपली पवित्र धुनी पेटवून बसलेले असत.
राममंदिरासमोर । एक पिंपळाचा होता पार ।
शिष्यांसहित साधुवर । तेथें जाऊन बैसले ॥८६॥
राममंदिराच्या समोर एक पिंपळाचा पार होता, समर्थ आपल्या सर्व शिष्यांसह जाऊन त्या पारावर विसावले.
गोपाळदासास आनंद झाला । बोलले जवळच्या मंडळीला ।
आज माझा बंधु आला । वर्‍हाडांतून गजानन ॥८७॥
गजानन महाराज आल्याचे समजताच गोपाळदासांना अतिशय आनंद झाला आणि ते आपल्या सेवकांना म्हणाले की आज वऱ्हाडातून माझा बंधू गजानन आला आहे.
जा घ्या त्यांचें दर्शन । अनन्यभावें करुन ।
माझी ही भेट म्हणून । नारळसाखर त्यांसी द्या ॥८८॥
तुम्ही सर्वांनी जाऊन अनन्यभावाने त्यांचे दर्शन घ्या आणि माझी भेट म्हणून त्यांच्यापुढे नारळ व खडीसाखर अर्पण करा.
हा हार घाला कंठांत । तो मी एक साक्षात् ।
देह भिन्न म्हणून द्वैत । आम्हां उभयतीं मानूं नका ॥८९॥
हा फुलांचा हार त्यांच्या गळ्यात घाला, ते आणि मी साक्षात एकच तत्त्व असून केवळ देह वेगळा असल्याने आमच्यात द्वैत मानू नका.
शिष्यांनीं तैसेंच केलें । दर्शन घ्याया अवघे आले ।
कंठामाजीं घातिले । दिलेल्या पुष्पहाराला ॥९०॥
शिष्यांनी महंतांच्या आज्ञेनुसार जाऊन समर्थांचे दर्शन घेतले आणि आणलेला पुष्पहार त्यांच्या गळ्यात घातला.
नारळ आणि खडीसाखर । ठेविली स्वामीसमोर ती पाहून गुरुवर ।
ऐसें बोलले भास्कराला ॥९१॥
त्यांनी आणलेला नारळ आणि खडीसाखर समर्थांसमोर ठेवली असता, ती पाहून समर्थ भास्कराला उद्देशून बोलू लागले.
हा प्रसाद अवघ्यांस वाटी । परी न होऊं देई दाटी ।
माझ्या बंधूची झाली भेटी । आज या पंचवटींत ॥९२॥
हा प्रसाद सर्व लोकांना वाटून दे पण कोणतीही गर्दी होऊ देऊ नकोस; आज या पंचवटीच्या पावन भूमीत माझ्या बंधूची अलौकिक भेट झाली.
माझें येथील काम झालें । आतां नाशकाचें राहिलें ।
म्हणून पाहिजे तेथें गेले । धुमाळ वकीलाच्या घरा ॥९३॥
येथील भेट पूर्ण झाली असून आता नाशिकमधील काम बाकी असल्याने आपण वकील काकासाहेब धुमाळ यांच्या घरी गेले पाहिजे.
महाराज आले नाशकांत । लोक दर्शना जमले बहुत ।
बारीक सारीक गोष्टी अमित । तेथें असतां जहाल्या ॥९४॥
महाराज नाशिक शहरात आले असता त्यांच्या दर्शनासाठी लोकांची प्रचंड गर्दी उसळली आणि तेथे मुक्कामात असताना अनेक लहान-मोठ्या लीला घडल्या.
त्या अवघ्या सांगतां । विस्तार होईल उगीच ग्रंथा ।
म्हणून देतों संक्षेप आतां । त्याची क्षमा करा हो ॥९५॥
त्या सर्व गोष्टींचे सविस्तर वर्णन केल्यास ग्रंथ उगाचच खूप मोठा होईल, म्हणून मी संक्षेपाने सांगत आहे त्याबद्दल क्षमा असावी.
तेथें राहून कांहीं दिवस । महाराज आले शेगांवास ।
तो अडगांवीं नेण्यास । श्यामसिंग पातला ॥९६॥
नाशिकमध्ये काही दिवस राहून महाराज परत शेगावी आले, तोच त्यांना अडगावला नेण्यासाठी श्यामसिंग ठाकूर तेथे आला.
त्यानें आग्रह केला फार । समर्थें दिलें उत्तर ।
रामनवमी झाल्यावर । येऊं आम्ही अडगांवा ॥९७॥
श्यामसिंगने गावी येण्याचा खूप आग्रह केला असता समर्थ म्हणाले की, रामनवमीचा उत्सव पूर्ण झाल्यावर आम्ही अडगावला येऊ.
आतां तूं जावें परत । उगा न पडे आग्रहांत ।
श्यामसिंग मुळींच भक्त । निःसीम होता समर्थांचा ॥९८॥
आता तू शांतपणे परत जा आणि जास्त हट्ट धरू नकोस; श्यामसिंग हा मुळातच महाराजांचा अत्यंत निष्ठावंत भक्त होता.
तो आला तैसा परत गेला । आपुल्या त्या अडगांवाला ।
पुन्हां श्रोते येतां झाला । रामनवमीस शेगांवीं ॥९९॥
त्यामुळे तो आला तसा अडगावला परत गेला आणि रामनवमीच्या उत्सवासाठी पुन्हा शेगावला हजर झाला.
उत्सव करुन शेगांवांत । समर्थांना शिष्यांसहित ।
आला घेऊन अडगांवांत । हनुमानजयंतीकारणें ॥१००॥
शेगावातील रामनवमीचा उत्सव संपन्न झाल्यावर श्यामसिंग समर्थांना आणि त्यांच्या शिष्यांना घेऊन हनुमान जयंतीसाठी अडगावला आला.
अडगांवीं असतां समर्थस्वारी । चमत्कार झाले नानापरी ।
एके दिवशीं दोन प्रहरीं । भास्कर लोळविला फुपाट्यांत ॥१॥
अडगावमध्ये समर्थांचे वास्तव्य असताना अनेक चमत्कार घडले; त्यात एके दिवशी भर दुपारी महाराजांनी भास्कराला कडक उन्हात धुळीत लोळवले.
छातीवरी बैसून । भास्करा केलें ताडन ।
लोक पहाती दुरुन । परी जवळी कोणी जाईना ॥२॥
त्याच्या छातीवर बसून समर्थ त्याला मारू लागले, लोक दुरुन हे पाहत होते पण जवळ जाण्याचे धाडस कोणालाही झाले नाही.
बाळाभाऊ जवळ होता । तो म्हणाला सद्गुरुनाथा ।
भास्करासी सोडा आतां । बेजार झाला उन्हानें ॥३॥
जवळ असलेल्या बाळाभाऊंनी प्रार्थना केली की हे सद्गुरुनाथा, भास्कराला आता सोडा, तो उन्हाने आणि माराने अत्यंत व्याकुळ झाला आहे.
तैं म्हणाला भास्कर । बाळाभाऊ न जोडा कर ।
माझा हा साक्षात् ईश्वर । काय करील तें करुं दे ॥४॥
त्यावर भास्कर म्हणाला की हे बाळाभाऊ, तुम्ही हात जोडून विनंती करू नका; माझे महाराज हे साक्षात ईश्वर आहेत, त्यांना जे करायचे ते करू द्या.
लोकांसी वाटती चापटया दिल्या । मला होतात गुदगुल्या ।
अनुभवाच्या गोष्टी भल्या । अनुभवीच जाणती ॥५॥
लोकांना वाटत असेल की महाराज मला चापटा मारत आहेत, पण मला आतून केवळ गुदगुल्या होत आहेत; अनुभूतीची ही खरी रहस्ये केवळ अनुभवी भक्तालाच समजतात.
पुढें घेऊन भास्करासी । महाराज आले बिर्‍हाडासी ।
त्या अडगांव ग्रामासी । उतरलेल्या ठिकाणास ॥६॥
त्यानंतर भास्कराला सोबत घेऊन महाराज अडगावातील आपल्या राहत्या बिऱ्हाडाच्या ठिकाणी परत आले.
बाळाभाऊस बोलले । अवघे आतां दोन उरले ।
भास्कराचे दिवस भले । पंचमीला जाईल तो ॥७॥
तेथे महाराज बाळाभाऊंना म्हणाले की आता भास्कराचे केवळ दोनच दिवस शिल्लक उरले असून वद्य पंचमीला तो देह सोडेल.
आज मीं जें केलें कृत्य । ताडनाचें रानांत ।
तें कां हें तुजप्रत । आलें असेल कळोनी ॥८॥
आज भर रानात मी त्याला जे बेदम मारले, त्यामागचे खरे कारण आता तरी तुझ्या लक्षात आले का?
तुजला या भास्करानीं । मारविलें होतें छत्रीनीं ।
शेगांवीं माझ्या करांनीं । तें आहे कां ध्यानांत ? ॥९॥
शेगावात असताना या भास्करने माझ्या हाताने तुला छत्रीने मार खावयास लावले होते, ती जुनी गोष्ट तुझ्या स्मरणात आहे ना?
तें क्रियमाण नासावया । त्यास मीं मारिलें ये ठायां ।
ह्या एकाच गोष्टीवांचूनिया । अन्य नव्हता हेत कांहीं ॥११०॥
त्या अपराधाचे क्रियमाण कर्म पूर्णपणे नष्ट करून त्याला निष्पाप करण्यासाठीच मी त्याला मारले, याशिवाय माझा दुसरा कोणताही हेतू नव्हता.
उत्सव पूर्ण झाल्यावर । त्या अडगांवींचा साचार ।
काय घडला प्रकार । तो आतां परियेसा ॥११॥
अडगावमधील हनुमान जयंतीचा उत्सव पूर्ण झाल्यानंतर पुढे काय प्रसंग घडला, तो आता श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने ऐकावा.
उत्सवाचा काला झाला । वद्य पंचमी दिवस आला ।
एक प्रहर दिवसाला । समर्थ म्हणती भास्करासी ॥१२॥
उत्सवाचा दहीकाला पार पडला आणि वद्य पंचमीचा दिवस उजाडला; तेव्हा सकाळचा एक प्रहर उलटल्यावर समर्थ भास्कराला म्हणाले.
भास्करा तुझें प्रयाण । आज दिवशीं आहे जाण ।
पद्मासन घालून । पूर्वाभिमुख बैसावें ॥१३॥
भास्करा, आजच्या दिवशी तुझे या जगातून प्रयाण होणार आहे, त्यामुळे तू पद्मासन घालून पूर्वाभिमुख होऊन बस.
चित्त अवघें स्थिर करी । चित्तीं सांठवावा हरी ।
वेळ आली जवळ खरी । आतां सावध असावें ॥१४॥
आपले सर्व चित्त शांत व स्थिर कर आणि अंतःकरणात श्रीहरीचे नाम साठवून ठेव; प्रत्यक्ष वेळ जवळ आल्याने आता पूर्ण सावध राहा.
इतर जनांकारण । म्हणूं लागले करा भजन ।
"विठ्ठल विठ्ठल नारायण" । ऐसें उच्च स्वरानें ॥१५॥
महाराजांनी उपस्थित लोकांना सांगितले की, तुम्ही सर्वांनी आता मोठ्या आवाजात "विठ्ठल विठ्ठल नारायण" असा नामजप सुरू करा.
हा तुमचा बंधु भला । जातो आज वैकुंठाला ।
त्याच्या करा पूजनाला । माळ बुक्का वाहून ॥१६॥
हा तुमचा लाडका बंधू आज वैकुंठाला जाणार आहे, म्हणून त्याला पुष्पहार घालून आणि कपाळावर बुक्का लावून त्याचे पूजन करा.
भास्करें घातलें पद्मासन । नासाग्रीं दृष्टि ठेवून ।
वृत्ति अवघ्या केल्या लीन । अंतर्मुख होऊनियां ॥१७॥
भास्कराने पद्मासन घातले, दृष्टी नाकाच्या शेंड्यावर स्थिर केली आणि सर्व मनोवृत्ती अंतर्मुख करून तो ध्यानात लीन झाला.
भक्त भास्करा पूजिती । माळा बुक्का वाहती ।
तें कौतुक पाहाती । समर्थ दूर बैसून ॥१८॥
इतर भक्त भास्कराचे पूजन करून त्याला हार घालत होते आणि बुक्का लावत होते, हे सर्व कौतुक समर्थ दुरून शांतपणे पाहत होते.
भजन झालें एक प्रहर । माध्यान्हीस आला दिनकर ।
महाराजांनीं ’हरहर’ । शब्द केला मोठयानें ॥१९॥
एक प्रहरभर अखंड भजन चालले आणि सूर्य डोक्यावर माध्यान्हाला आला, तेव्हा महाराजांनी मोठ्याने 'हर हर' असा उच्चार केला.
त्यासरसा प्राण गेला । भास्कराचा वैकुंठाला ।
संतांनीं हातीं धरिलें ज्याला । तो पाहुणा हरीचा ॥१२०॥
त्याच क्षणी भास्कराचा प्राण देहातून मुक्त होऊन वैकुंठाला निघून गेला; ज्याला संतांचा कृपाशीर्वाद लाभतो, तो प्रत्यक्ष भगवंताचा पाहुणा बनतो.
लोक पुसती महाराजास । कोठें करणें समाधीस ।
या भास्कराच्या शरीरास । कोठें न्यावें ठेवावया ? ॥२१॥
भास्कराचे शरीर अंत्यविधीसाठी कोठे घेऊन जायचे आणि त्याची समाधी कोठे बांधायची, अशी विचारणा लोकांनी महाराजांकडे केली.
समर्थ अवघ्यांस सांगती । द्वारकेश्वर जो पशुपती ।
ज्याच्या सन्निध आहे सती । तेथें ठेवा भास्कराला ॥२२॥
समर्थांनी सर्वांना सांगितले की, ज्या ठिकाणी द्वारकेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे आणि जवळच सतीची जागा आहे, तेथेच भास्कराची समाधी उभारा.
ऐसी आज्ञा होतां क्षणीं । विमान बांधिलें लोकांनीं ।
केळीचे खांब लावुनी । चहुं बाजूंस विबुध हो ॥२३॥
ही आज्ञा होताच लोकांनी केळीच्या खांबांचे सुंदर खांब लावून चहूबाजूंनी एक देखणे विमान तयार केले.
आंत ठेविलें कलेवर । पुढें भजनाचा होय गजर ।
मिरवीत आणिला भास्कर । द्वारकेश्वराचीयापासी ॥२४॥
त्या विमानात भास्कराचे पार्थिव ठेवले आणि पुढे भजनाचा गजर करत वाजतगाजत त्याला द्वारकेश्वराच्या मंदिरापाशी आणले.
सांगविधि समाधीचा । ते ठायीं झाला साचा ।
लोक म्हणती महाराजांचा । परम भक्त गेला हो ॥२५॥
त्या पावन ठिकाणी सर्व समाधिविधी शास्त्रोक्त पद्धतीने पूर्ण झाला आणि महाराजांचा एक परमभक्त आज आपल्यातून गेला अशी हळहळ लोक व्यक्त करू लागले.
दुसरे दिवसापासून । समाधीच्या सन्निध जाण ।
होऊं लागलें अन्नदान । गोरगरीबांकारणें ॥२६॥
दुसऱ्या दिवसापासून समाधीच्या पवित्र जागेजवळ गोरगरिबांसाठी अखंड अन्नदान सुरू झाले.
स्थान द्वारकेश्वराचें । अडगांवाच्या सन्निध साचें ।
अंतर एक मैलाचें । गांवापासून उत्तरेस ॥२७॥
द्वारकेश्वराचे ते स्थान अडगावपासून साधारण एक मैल अंतरावर उत्तर दिशेला वसलेले होते.
जागा द्वारकेश्वराची । परमरमणीय होती साची ।
झाडी चिंचवृक्षांची । होती विशेष ते ठायां ॥२८॥
द्वारकेश्वराची ती जागा अत्यंत शांत व रमणीय होती आणि तेथे चिंचेच्या झाडांची दाट सावली पसरलेली होती.
निंब अश्वत्थ मांदार । आम्र वट औदुंबर ।
ऐसे वृक्ष होते इतर । शिवाय कांहीं फुलझाडें ॥२९॥
तेथे कडुनिंब, पिंपळ, रुई, आंबा, वड, औदुंबर अशी अनेक पवित्र झाडे आणि विविध प्रकारची फुलझाडे होती.
अडगांव अकोलीच्या मध्यंतरीं । हें ठिकाण निर्धारी ।
तेथें समाधि दिधली खरी । समर्थांनीं भास्कराला ॥१३०॥
अडगाव आणि अकोली यांच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या त्या शांत ठिकाणी समर्थांनी भास्कराची समाधी स्थापित केली.
दहा दिवस अन्नदान । झालें याचें वर्णन ।
तुम्ही नुकतेंच केलें श्रवण । संतभंडारा नांव ज्याचें ॥३१॥
भास्कराच्या स्मरणार्थ तेथे दहा दिवस अखंड अन्नदान चालले, ज्याला सर्वजण 'संतभंडारा' म्हणतात आणि ज्याचे वर्णन नुकतेच तुम्ही ऐकले.
चिंचवृक्षांच्या सावलींत । जेवाया बसे पंगत ।
तयीं कावळे अतोनात । त्रास देऊं लागले ॥३२॥
जेव्हा लोक चिंचेच्या झाडांच्या सावलीत जेवणाच्या पंक्तीत बसत, तेव्हा कावळे येऊन लोकांना प्रचंड त्रास देऊ लागले.
काव काव ऐसें करिती । द्रोण पात्रीचे उचलून नेती ।
मलोत्सर्ग तोही करिती । जेवणारांच्या अंगावर ॥३३॥
ते कर्कश काव-काव करत पानावरील अन्नाचे द्रोण पळवून नेत आणि जेवणाऱ्या लोकांच्या अंगावर घाण करू लागले.
योगें लोक त्रासले । कावळ्यांस हाकूं लागले ।
भिल्लांनीं ते तयार केले । तीरकमटे त्या मारावया ॥३४॥
त्या उपद्रवाने लोक त्रस्त झाले आणि कावळ्यांना हाकलू लागले; काही भिल्लांनी तर त्यांना मारण्यासाठी धनुष्यबाण सज्ज केले.
तईं बोलले गजानन । अवघ्या लोकांलागून ।
नका मारुं त्याकारण । अपराध त्यांचा कांहीं नसे ॥३५॥
ते पाहून गजानन महाराज सर्व लोकांना म्हणाले की, त्या कावळ्यांना मारू नका कारण त्यात त्यांचा कोणताही दोष नाही.
या भंडार्‍यांत येण्याचा । हेतु इतकाच आहे त्यांचा ।
प्रसाद आपणा भास्कराचा । इतरांपरी मिळावा ॥३६॥
या भंडाऱ्यात येण्यामागे त्यांचा इतकाच हेतू आहे की, इतरांप्रमाणे आपल्यालाही भास्कराचा पवित्र प्रसाद मिळावा.
कां कीं हा भास्कर । वैकुंठीं गेला साचार ।
हा पितृलोकावर । नाहीं मुळींच राहिला ॥३७॥
कारण हा भास्कर थेट वैकुंठात गेला असून त्याचा आत्मा पितृलोकात अडकून पडलेला नाही.
दहा दिवसपर्यंत । प्राण अंतरिक्षांत ।
राहे परिभ्रमण करित । सपिंडी होता जाय पुढें ॥३८॥
सामान्य जीवाचा प्राण दहा दिवसांपर्यंत अंतरिक्षात फिरत राहतो आणि अकराच्या दिवशी सपिंडी श्राद्ध झाल्यावरच तो पुढे मार्गक्रमण करतो.
त्या अकराविया दिवशीं । बली देती कावळ्याशीं ।
काक जेव्हां स्पर्शेल त्यासी । तेव्हांच प्राण जातो पुढें ॥३९॥
त्या अकराव्या दिवशी कावळ्याला नैवेद्याचा घास दिला जातो आणि कावळ्याने त्याला स्पर्श केल्यावरच त्या जीवाला पुढची गती मिळते.
त्या बलीदानाचें । कारण भास्करा नुरलें साचें ।
म्हणून या कावळ्यांचें । पित्त गेलें खवळून ॥१४०॥
परंतु भास्कराला अशा कोणत्याही श्राद्ध-पिंडाची मुळीच गरज उरली नसल्याने, हक्काचा नैवेद्य न मिळाल्यामुळे हे कावळे संतापले आहेत.
आत्मा या भास्कराचा । मुळींच मुक्त झाला साचा ।
तो पाहुणा वैकुंठीचा । झाला आहे येधवां ॥४१॥
भास्कराचा आत्मा पूर्णपणे मुक्त होऊन थेट वैकुंठाचा मानकरी बनला आहे.
या सोमसूर्य लोकाचें । कारण त्यासी नुरलें साचें ।
म्हणून पिंडदानाचें । नुरलें पाहा प्रयोजन ॥४२॥
त्याला या चंद्र-सूर्य लोकातील जन्म-मरणाची कोणतीही गरज राहिली नाही, त्यामुळे त्याच्यासाठी पिंडदानाचे औचित्य उरलेले नाही.
जयाला न ऐसीं गती । त्याच्यासाठीं पिंड देती ।
कावळ्यांची वाट पाहाती । पिंड ठेवून कलशावर ॥४३॥
ज्या जीवाला अशी उच्च गती लाभत नाही त्यांच्यासाठी लोक पिंड देतात आणि घागरीवर पिंड ठेवून कावळ्यांच्या स्पर्शाची वाट पाहतात.
म्हणून कावळे रागावले । त्यांनीं हें जाणीतलें ।
भास्करानें गमन केलें । एकदम वैकुंठ लोकाला ॥४४॥
भास्कर थेट वैकुंठलोकाला निघून गेला हे लक्षात आल्यामुळेच कावळे रागावले आहेत.
म्हणून आम्हां प्रसाद त्याचा । मिळूं द्या या भंडार्‍याचा ।
ऐसा विचार कावळ्यांचा । दिसतो या कृतीनें ॥४५॥
म्हणून निदान या भंडाऱ्यातील प्रसादाचा अंश तरी आम्हाला मिळू द्या, असाच विचार कावळे या त्रासातून व्यक्त करत आहेत.
तुम्ही त्यांस मारुं नका । मीच तया सांगतों देखा ।
अहो जिवांनो ! माझें ऐका । गोष्ट आतां सांगतों जी ॥४६॥
तुम्ही त्यांना मारू नका, मीच त्यांना समजावून सांगतो; हे सर्व जीवांनो, मी सांगतो ती गोष्ट आता शांतपणे ऐका.
तुम्ही उद्यांपासोन । वर्ज्य करा हें ठिकाण ।
ना तरी भास्करालागून । येईल माझ्या कमीपणा ॥४७॥
उद्यापासून तुम्ही सर्वांनी या समाधीच्या ठिकाणी येणे पूर्णपणे बंद करा, नाहीतर माझ्या भास्कराच्या प्रतिष्ठेला उणेपणा येईल.
आज प्रसाद घेऊन । तुम्ही तृप्त व्हा अवघेजण ।
मात्र उद्यांपासून । या स्थळासी येऊं नका ॥४८॥
आजच्या दिवशी तुम्ही पोटभर प्रसाद खाऊन तृप्त व्हा, परंतु उद्यापासून एकानेही या जागेवर अजिबात फिरकू नये.
ऐसें महाराज बोलले । तें भाविकांसी अवघें पटलें ।
परि कुत्सित जे कां बसले । होते त्या मंडळींत ॥४९॥
महाराजांचे हे बोलणे भाविक लोकांना पटले, पण त्या गर्दीत बसलेल्या काही कुत्सित आणि संशयी लोकांना ते मुळीच रुचले नाही.
ते एकमेकांलागुनी । म्हणते झाले हांसोनी ।
ही गजाननानें केली वाणी । अस्थानीं कीं निरर्थक ॥१५०॥
ते उपहासाने एकमेकांना म्हणाले की, गजाननाने या अजाण पक्ष्यांना दिलेली ही आज्ञा अत्यंत अयोग्य आणि निरर्थक आहे.
पक्षी कुठें कां वागतात । मानवाच्या आज्ञेंत ? ।
पाहूं याची प्रचीत । उद्यां मुद्दाम येऊनी ॥५१॥
पक्षी कधी माणसाच्या शब्दावर आणि आज्ञेनुसार वागतात का; महाराज खरे की खोटे हे उद्या मुद्दाम येथे येऊन प्रत्यक्ष पाहू.
हे वेडे कांहीं बोलती । भाविका नादीं लाविती ।
आपलें स्तोम माजविती । संतत्वाचें निरर्धक ॥५२॥
हे साधू काहीतरी वेडेवाकडे बोलून भोळ्या लोकांना नादी लावतात आणि स्वतःच्या संतपणाचे खोटे स्तोम माजवतात.
अहो साजेल तें बोलावें । जें कां पचेल तेंच खावें ।
उसने न कधीं आणावें । अवसान तें अंगांत ॥५३॥
माणसाने जे शोभून दिसेल तेच बोलावे, पचेल तेवढेच खावे आणि अंगात नसलेले उसने अवसान उगाच मिरवू नये.
दुसरे दिवशीं ते कुत्सित । मुद्दाम पाहाया आले तेथ ।
तों एकही ना दृष्टीप्रत । पडला त्यांच्या कावळा ॥५४॥
दुसऱ्या दिवशी ते संशयी लोक मुद्दाम खात्री करण्यासाठी तेथे आले, तेव्हा आश्चर्य म्हणजे त्यांना संपूर्ण परिसरात एकही कावळा दिसला नाही.
मग मात्र चकित झाले । समर्थांसी शरण आले ।
बारा वर्षें तेथ भले । कावळे न आले श्रोते हो ॥५५॥
तेव्हा मात्र ते चकित झाले, त्यांचे डोळे उघडले आणि ते समर्थांना शरण आले; श्रोतेहो, पुढील बारा वर्षे त्या ठिकाणी एकही कावळा आला नाही.
चौदा दिवस झाल्यावरी । गजानन फिरले माघारीं ।
येते झाले शेगांव नगरीं । आपल्या उर्वरित शिष्यांसह ॥५६॥
चौदा दिवसांचा भंडारा पूर्ण झाल्यावर गजानन महाराज उर्वरित शिष्यांना सोबत घेऊन पुन्हा शेगावला परत आले.
श्रोते त्या शेगांवांत । एक गोष्ट घडली अघटित ।
ती ऐका सावचित्त । सांगतों मी येधवां ॥५७॥
श्रोतेहो, त्यानंतर शेगावात एक अत्यंत अद्भूत आणि थरारक प्रसंग घडला, तो आता एकाग्र चित्ताने ऐका.
होतें साल दुष्काळाचें । म्हणून एका विहिरीचें ।
काम चाललें खोदण्याचें । सुरुंगातें लावून ॥५८॥
त्या वेळी गावात दुष्काळ पडल्याने पाण्यासाठी सुरुंग लावून एका विहिरीचे खोदकाम वेगाने सुरू होते.
विहीर दोन पुरुषावर । गेली खोल साचार ।
खडक काळा लागला थोर । गती खुंटली पहारीची ॥५९॥
विहीर दोन पुरुषांपेक्षाही अधिक खोल खणली गेली, परंतु खाली कठीण काळा पाषाण लागल्याने पहारीचे पाते बोथट होऊन काम थांबले.
म्हणून भोकें करुन । आंत दारु ठासून ।
सुरुंगांच्या साह्यें करुन । काम फोडण्याचें सुरुं झालें ॥१६०॥
म्हणून खडकात पहारीने भोके पाडून त्यात दारू भरली आणि सुरुंगांच्या साहाय्याने तो खडक फोडण्याचे काम सुरू करण्यात आले.
चारी बाजूंस भोकें चार । केलीं पहारीनें तयार ।
दारु ठासिली अखेर । आंत दोर्‍या घालुनी ॥६१॥
विहिरीच्या तळाशी चारही बाजूंना पहारीने चार खोल भोके तयार करून त्यात वाती सोडून ठासून दारू भरली.
एरंड पुंगळ्या पेटवून । सोडल्या चारी दोर्‍यांतून ।
तों मध्येंच बसल्या अडकून । दोर्‍याचीया गांठीवरी ॥६२॥
एरंडाच्या पोकळ पुंगळ्या पेटवून त्या चारही वातींवर सोडल्या, परंतु दुर्दैवाने त्या वातीच्या गाठीवर मध्येच अडकून पडल्या.
पुंगळी खालीं जाईना । दारुस विस्तव लागेना ।
पाणी दम धरीना । आलें जवळी सुरुंगाच्या ॥६३॥
पुंगळी खाली जात नव्हती, त्यामुळे दारू पेट घेत नव्हती; आणि दुसरीकडे विहिरीतील झऱ्याचे पाणी झपाट्याने वर येऊन सुरुंगाजवळ पोहोचत होते.
तैं कामावरचा मिस्तरी । विचार करी अंतरीं ।
सुरुंगास लागल्या वारी । सुरुंग वायां जाईल कीं ॥६४॥
त्यामुळे कामावरचा मिस्त्री विचार करू लागला की पाणी सुरुंगाला लागले तर संपूर्ण दारू भिजून मेहनत वाया जाईल.
म्हणून गणू जवर्‍याला । मिस्तरी तो बोलला ।
तूं उतरुन विहिरीला । पुंगळ्या थोडया सरकीव ॥६५॥
म्हणून मिस्त्री तेथे काम करणाऱ्या गणू जवर्‍याला म्हणाला की, तू पटकन विहिरीत उतरून त्या पुंगळ्या थोड्या खाली ढकलून दे.
आणि तूं येईं लौकर वरी । पुंगळ्या जातील तोंवरी ।
बाराचिया शेजारी । म्हणजे काम होईल ॥६६॥
पुंगळ्या तळापर्यंत पोहचेपर्यंत तू पटकन वर चढून ये, जेणेकरून दारू पेटून आपले काम फत्ते होईल.
त्या पुंगळ्या सरकावण्यासी । कोणी न धजे जावयासी ।
म्हणून या गणू जवर्‍यासी । मिस्तरीनें दटाविलें ॥६७॥
पेटलेल्या पुंगळ्या सरकवण्यासाठी विहिरीत उतरण्याचे धाडस कोणीही करत नव्हते, म्हणून मिस्त्रीने त्या गरीब गणू जवर्‍यावर जरब बसवली.
काय करितो बिचारा । दारिद्रय होतें ज्याच्या पदरां ।
त्याच्यावरी चाले जोरा । यज्ञास बळी बोकडाचा ॥६८॥
गरीब माणूस काय करणार, पदरी अठराविश्वे दारिद्र्य असल्यामुळे नेहमी गरिबावरच दबाव आणला जातो, जसा यज्ञात बोकडाचा बळी दिला जातो.
या गणू जवर्‍याची । निष्ठा समर्थावरी साची ।
आज्ञा होतां मिस्तरीची । गणू आंत उतरला ॥६९॥
या गणू जवर्‍याची समर्थांवर अथांग श्रद्धा होती, त्यामुळे मिस्त्रीचा हुकूम होताच तो कसलाही विचार न करता विहिरीत उतरला.
एक पुंगळी सरकविली । ती तात्काळ तळा गेली ।
दारुप्रती जाऊन भिडली । गणू आंत सांपडला ॥१७०॥
त्याने एक पुंगळी सरकवली असता ती तात्काळ तळाशी जाऊन दारूवर पडली आणि गणू आतच अडकला.
दुसरीस जों घाली हात । पुंगळी सरकवण्याप्रत ।
तों पहिला सुरंग उडाला सत्य । मग काय विचारतां ? ॥७१॥
तो दुसरी पुंगळी सरकवण्यासाठी हात पुढे करतो न करतो, तोच पहिला सुरुंग प्रचंड आवाजात उडाला, मग पुढे काय विचारावे!
गणू म्हणे विहिरींतून । समर्था ये धांवून ।
माझें आतां रक्षण । तुझ्यावीण कोण करी ? ॥७२॥
गणू विहिरीच्या तळांतून आक्रोश करू लागला की हे समर्था, धावून ये; या भयानक संकटात तुझ्याशिवाय माझे रक्षण करणारा कोण आहे?
विहिरीमाजीं धुराचा । डोंब झाला होता साचा ।
दुसरा सुरुंग पेटण्याचा । अवधि उरला थोडका ॥७३॥
विहिरीत क्षणात धुराचे प्रचंड लोट पसरले आणि बाकीचे सुरुंग पेटण्यासाठी केवळ काही क्षणांचा अवधी शिल्लक राहिला.
तों गणू जवर्‍या भली । कपार हातां लागली ।
त्या कपारींत बैसली । स्वारी गणू जवर्‍याची ॥७४॥
त्याच क्षणी गणू जवर्‍याच्या हाताला खडकातील एक नैसर्गिक कपार लागली आणि गणू पटकन त्या कपारीत जाऊन बसला.
एकामागून एकांनीं । पेट घेतला सुरुंगांनीं ।
उडाले सुरुंग ऐसे तिन्ही । दगड अपार निघाले ॥७५॥
त्यानंतर एकापाठोपाठ एक अशा तिन्ही सुरुंगांनी पेट घेतला, प्रचंड स्फोट झाले आणि खडकांचे अगणित तुकडे हवेत उडाले.
छिन्न भिन्न शरीर । झालें असेल साचार ।
डोकावून पाहाती नारीनर । आंत गणू जवर्‍याला ॥७६॥
आतील माणसाचे शरीर अक्षरशः छिन्नभिन्न झाले असणार या भीतीने गावचे स्त्री-पुरुष विहिरीत वाकून पाहू लागले.
तो कोठें दिसेना । जनाच्या नाना कल्पना ।
दगडाप्रमाणें गणू जाणा । उडाला असेल बाहेर ॥७७॥
आत गणू कुठेच दिसत नसल्याने दगड जसे उडून गेले तसा गणूही स्फोटात बाहेर फेकला गेला असावा, अशा नाना कल्पना लोक करू लागले.
त्याचें आसमंत भागांत । कोठें तरी असेल प्रेत ।
पडलेलें त्या शोधण्याप्रत । माणूस कोणी पाठवा ॥७८॥
त्याचे प्रेत आसपासच्या रानात कुठे तरी पडले असेल, म्हणून त्याचा शोध घेण्यासाठी माणसे पाठवा, असे लोक बोलू लागले.
मिस्तरीचा शब्द ऐकिला । आंतून गणू बोलला ।
अहो मिस्त्री नाहीं मेला । गणू आहे विहिरींत ॥७९॥
मिस्त्रीचे हे शब्द कानावर पडताच गणू आतून मोठ्याने ओरडला की, अहो मिस्त्री मी मेलो नाही, मी अजून जिवंत विहिरीतच आहे.
गजाननाच्या कृपेनीं । मी वांचलों या ठिकाणीं ।
बसलों आहे दडोनी । या पहा कपारींत ॥१८०॥
गजानन महाराजांच्या असीम कृपेमुळे मी वाचलो असून येथे खडकाच्या कपारीत सुरक्षित लपून बसलो आहे.
परी कपारीच्या तोंडाला । धोंडा एक मोठा पडला ।
त्यामुळें बाहेर मला । येतां येत नाहीं कीं ॥८१॥
परंतु स्फोटामुळे कपारीच्या तोंडावर एक महाकाय धोंडा येऊन पडला आहे, त्यामुळे मला बाहेर पडता येत नाही.
गणूचे शब्द ऐकिले । लोक अवघे आनंदले ।
लोक खालीं उतरले । तो धोंडा काढावया ॥८२॥
गणूचा जिवंत आवाज ऐकताच सर्व लोकांना प्रचंड आनंद झाला आणि तोंडावरचा धोंडा बाजूला करण्यासाठी लोक लगबगीने खाली उतरले.
दहापांच जणांनीं । धोंडा सरकविला पहारींनीं ।
गणूस बाहेर काढूनी । घेऊन आले वरते त्या ॥८३॥
पाच-दहा जणांनी पहारी लावून तो महाकाय धोंडा बाजूला सरकवला, गणूला सुखरूप बाहेर काढले आणि वर घेऊन आले.
वरतीं येतांच गांवांत । गणू गेला पळत पळत ।
समर्थांच्या मठांत । दर्शन त्यांचें घ्यावया ॥८४॥
विहिरीतून वर येताच गणू थेट गावात धावत सुटला आणि समर्थांचे दर्शन घेण्यासाठी तातडीने मठात पोहोचला.
गणू दर्शना येतांक्षणीं । बोलले त्या कैवल्यदानी ।
गण्या कपारींत बैसोनी । किती धोंडे उडविलेस ? ॥८५॥
गणू दर्शनासाठी समोर येताच मोक्षदाते महाराज म्हणाले की, गण्या, त्या कपारीत बसून तू किती दगड उडवलेस?
त्यांत मोठा धोंडा तुला । रक्षण्यास येऊनी बैसला ।
कपारीच्या तोंडाला । म्हणून तूं वांचलास ॥८६॥
त्या स्फोटात तो एक मोठा धोंडा तुझ्या संरक्षणासाठी कपारीच्या तोंडावर येऊन बसला, म्हणूनच तुझे प्राण वाचले.
पुन्हां ना ऐसें साहस करी । पुंगलीवरुन सुटल्यापरी ।
मधेंच तिला जाऊन करीं । कशाही प्रसंगीं धरुं नये ॥८७॥
पुन्हा कधी असा जीवघेणा मूर्खपणा करू नकोस; वातीवरून पुंगळी एकदा सुटली की तिला मध्येच हात लावण्याचे धाडस कधीही करू नये.
जा तुझें गंडांतर । आज निमालें साचार ।
गणूप्रती पाहाया इतर । लोक आले गांवींचे ॥८८॥
जा, आज तुझे महाभयंकर संकट कायमचे टळले आहे; हे ऐकून गणूला पाहण्यासाठी गावातील इतर लोकही मठात जमले.
गणू म्हणे सद्गुरुनाथा । सुरुंग चारी पेटतां ।
तूंच मला देऊन हातां । कपारींत बैसविलें ॥८९॥
गणू हात जोडून म्हणाला की हे सद्गुरुनाथा, चारही सुरुंग पेटत असताना तूच स्वतः हात देऊन मला त्या कपारीत बसवलेस.
म्हणून मी वांचलों । तुझे पाय पाहाया आलों ।
ना तरी असतों मेलों । विहिरीमाजीं गुरुराया ! ॥१९०॥
त्यामुळेच मी वाचलो आणि आज तुझे चरण पाहण्यासाठी आलो, नाहीतर गुरुराया, मी त्या विहिरीतच मरण पावलो असतो!
ऐसें गजाननकृपेचें । महिमान आहे थोर साचें ।
तें साकल्य वर्णण्याचें । मसीं नाहीं सामर्थ्य ॥९१॥
असा गजानन महाराजांच्या कृपेचा अथांग आणि अलौकिक महिमा आहे, ज्याचे पूर्ण वर्णन करण्याचे सामर्थ्य माझ्या वाणीत नाही.
श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
आल्हादवो भाविकांप्रत । हेंच इच्छी दासगणू ॥१९२॥
श्रीदासगणूंनी रचलेला हा 'गजानन विजय' ग्रंथ सर्व भाविकांना अखंड आत्मिक आनंद देवो, हीच दासगणूंची चरणी प्रार्थना आहे.