हे अरुपा अव्यया । पूर्णब्रह्मा पंढरीराया ।
सज्जनाच्या विसाविया । मजला परते लोटूं नको ॥१॥
हे निराकार, अविनाशी, सज्जनांचे विश्रामस्थान असलेल्या पूर्णब्रह्म पंढरीनाथा, मला आपल्यापासून दूर लोटू नकोस.
देवा हा दासगणू । नको परक्याचा आतां म्हणूं ।
माझ्या पातकाचा नको आणूं । विचार चित्तीं नारायणा ॥२॥
हे नारायणा, या दासगणूला आता परका मानू नकोस आणि माझ्या पातकांचाही मनात विचार आणू नकोस.
माझ्या करें न झालें पुण्य । हें ठाउकें मजलागून ।
फाय काय तुला वदन । दावण्या मी योग्य नसे ॥३॥
माझ्या हाताने कसलेही पुण्य घडलेले नाही हे मी जाणतो, त्यामुळे तुला तोंड दाखवण्याचीही माझी पात्रता नाही.
ऐसी स्थिति आहे जरी । परि देवा कृपा करी ।
ओहळास गोदावरी । पोटीं आपल्या घेतसे ॥४॥
माझी स्थिती अशी असली तरी हे देवा मजवर दया कर; ज्याप्रमाणे गोदावरी नदी सर्व लहानमोठ्या ओढ्यांना आपल्या पोटात सामावून घेते,
तैसें तुवां करावें । दुःख अवघें निवारावें ।
पातकाला न उरुं द्यावें । माझ्या ठायीं यत्किंचित्‌ ॥५॥
तसेच तू माझे रक्षण करून सर्व दुःखांचे निवारण कर आणि माझ्याजवळ पापाचा लवलेशही उरू देऊ नकोस.
तूं आणिल्या मनांत । अवघेंच कांहीं घडून येत ।
रंकाचाही राव होत । तुझा लाधतां वशीला ॥६॥
तू जर मनात आणलेस तर अशक्यही सहज शक्य होते आणि तुझ्या कृपेने गरिबाचाही राजा होऊ शकतो.
असो एकदां पुण्यराशी । गेले उमरावतीसी ।
जाऊन उतरले सदनासी । आत्माराम भिकाजीच्या ॥७॥
असो, एकदा पुण्यपुरुष गजानन महाराज अमरावतीला गेले आणि तेथे आत्माराम भिकाजी यांच्या घरी उतरले.
हा आत्माराम भिकाजी-सुत । उमरावतीचा असे प्रांत ।
मोठा अधिकार हातांत । होता त्याच्या विबुध हो ॥८॥
हे आत्माराम भिकाजींचे सुपुत्र अमरावती प्रांतात मोठे प्रतिष्ठित व अधिकारसंपन्न अधिकारी होते.
कायस्थ प्रभू याची जात । हा संतांचा प्रेमी अमित ।
सदाचारसंपन्न गृहस्थ । गृहस्थाश्रमीं वर्ततसे ॥९॥
कायस्थ प्रभू जातीचे हे सद्गृहस्थ संतांवर निस्सीम प्रेम करणारे, सदाचारी आणि आदर्श गृहस्थधर्मी होते.
त्याच्या घरीं समर्थ गेले । ते त्यानें सांग पूजिले ।
मंगलस्नान घातिलें । उष्णोदकानें गजानना ॥१०॥
समर्थ त्यांच्या घरी येताच त्यांनी महाराजांची षोडशोपचारे पूजा केली आणि त्यांना गरम पाण्याने मंगलस्नान घातले.
उटणीं नाना प्रकारचीं । अंगा लाविलीं साचीं ।
वृत्ति आनंदली त्याची । संतसहवासें तेधवां ॥११॥
त्यांनी महाराजांच्या अंगाला विविध सुगंधी उटणी लावली आणि संतसहवासाने त्यांचे अंतःकरण परमानंदाने भरून आले.
कर्वतीकांठी उमरेडचा । धोतरजोडा नेसविला साचा ।
भालीं केशरी गंधाचा । भव्य तिलक लाविलासे ॥१२॥
त्यांनी महाराजांना उमरेडचा सुंदर करवतीकाठी धोतरजोडा नेसविला आणि कपाळावर भव्य केशर-चंदनाचा टिळा लावला.
कंठामाजीं पुष्पहार । नैवेद्याचे नाना प्रकार ।
दक्षिणेसी शंभर । रुपये त्यानें ठेविले ॥१३॥
गळ्यात सुंदर पुष्पहार घातला, विविध पक्वान्नांचा नैवेद्य दाखवला आणि पूजेत शंभर रुपयांची दक्षिणा ठेवली.
धूप, दीप आरती झाली । पुष्पांजली समर्पिली ।
दर्शनालागीं दाटी झाली । उमरावतीच्या लोकांची ॥१४॥
धूप, दीप, आरती व पुष्पांजली समर्पण झाल्यावर समर्थांच्या दर्शनासाठी संपूर्ण अमरावतीतील लोकांची मोठी गर्दी झाली.
प्रत्येका ऐसें वाटावें । समर्थ आपल्या घरीं न्यावें ।
यथासांग करावें । पूजन त्यांचें येणें रितीं ॥१५॥
प्रत्येकाला असे वाटू लागले की समर्थांना आपल्या घरी न्यावे आणि त्यांची अशीच मनोभावे यथासांग सेवा-पूजा करावी.
इच्छा ऐसी बहुतां झाली । परी थोडक्याची मनीषा पुरली ।
सदनीं पाऊलें लागण्या भलीं । पुण्य पाहिजे बलवत्तर ॥१६॥
अशी इच्छा अनेकांच्या मनात निर्माण झाली तरी ती मोजक्याच भाग्यवानांची पूर्ण झाली, कारण संतांची पावले घरात पडण्यासाठी मोठे पूर्वपुण्य लागते.
तें ज्यांच्यापासीं होतें । समर्थ गेले तेथें तेथें ।
कां कीं साधूस अवघें कळतें । अंतर्ज्ञानें करुन ॥१७॥
ज्यांच्या ठायी तसे प्रबळ पुण्य होते, अंतर्ज्ञानी समर्थ ओळखून केवळ त्यांच्याच घरी कृपा करण्यासाठी गेले.
गणेश श्रीकृष्ण खापर्डे । उमरावतीचे गृहस्थ बडे ।
वकीलींत ज्यांच्यापुढें । ढीग रुपयांचे पडती कीं ॥१८॥
अमरावतीत गणेश श्रीकृष्ण खापर्डे नावाचे नामवंत वकील होते, ज्यांच्याकडे वकिलीच्या व्यवसायातून अपार पैसा येत असे.
दादासाहेब यांप्रत । म्हणत होते वर्‍हाडांत ।
हा सज्जन भाविक अत्यंत । ब्राह्मण शुक्लयजुर्वेदी ॥१९॥
वऱ्हाड प्रांतात सर्वजण त्यांना आदराने 'दादासाहेब' म्हणत; ते अत्यंत सात्त्विक, भाविक आणि शुक्लयजुर्वेदी ब्राह्मण होते.
त्यानें विनंति करितां खरी । महाराज गेले त्याच्या घरीं ।
तेथें ही झाली याचपरी । समर्थांची पूजा हो ! ॥२०॥
त्यांनी अत्यंत लीनतेने विनंती करताच महाराज त्यांच्या घरी गेले आणि तिथेही समर्थांचे याच भक्तिभावाने पूजन झाले.
गणेश आप्पा म्हणूनी । होता लिंगायतवाणी ।
चंद्राबाई कामिनी । त्याची परम भाविक असे ॥२१॥
अमरावतीत गणेश आप्पा नावाचे एक लिंगायत वाणी राहात होते आणि त्यांची पत्नी चंद्राबाई अत्यंत श्रद्धाळू व भाविक होती.
ती बोलली पतीला । हा साधु पाहिजे नेला ।
कसेंही करुन घराला । पाहा विनंति करुन ॥२२॥
ती पतीला म्हणाली की, आपणही काही करून विनंती करावी आणि या थोर साधूला आपल्या घरी आणावे.
आपुलें निष्पाप असल्या मन । याच्या आगमनें करुन ।
होईल आपलें पवित्र सदन । भाविकाचा देव असे ॥२३॥
आपले मन निर्मळ असेल तर त्यांच्या येण्याने आपले घर पावन होईल, कारण देव नेहमी खऱ्या भक्ताच्या भावाचा भुकेला असतो.
गणेश आप्पा म्हणे तिला । वेड लागलें आहे तुला ।
हा सदनीं साधु न्यावयाला । वशिला पाहिजे बलवत्तर ॥२४॥
गणेश आप्पा तिला म्हणाले की तुला वेड लागले आहे, कारण अशा महान साधूला घरी आणण्यासाठी मोठा वशिला व अधिकार लागतो.
पाहा खापडर्यालागुनी । हा साधु न्यावया सदनीं ।
श्रम पडले ते आण ध्यानीं । उगा हट्ट धरुं नको ॥२५॥
खापर्डे यांच्यासारख्या मोठ्या माणसालाही महाराजांना घरी नेण्यासाठी किती प्रयास पडले ते आठव आणि असा व्यर्थ हट्ट धरू नको.
चंद्राबाई म्हणे नाथा । हें न पटे माझ्या चित्तां ।
सांगे माझी मनदेवता । सदनीं साधु येतील हो ॥२६॥
चंद्राबाई म्हणाली की, मला हे पटत नाही; माझी मनदेवता सांगते आहे की महाराज आपल्या घरी नक्की येतील.
तुम्ही करा हो त्यांना नुसती । सदनीं येण्यास विनंति ।
गरीबावरी असते प्रीति । संतांची ती विशेष ॥२७॥
तुम्ही फक्त जाऊन त्यांना घरी येण्याची साधी विनंती तरी करा, कारण संतांचे प्रेम नेहमी गरिबांवरच विशेष असते.
परि आप्पा बोलेना । छाती त्याची होईना ।
बोलावयासी निजसदना । श्रीगजानन साधुतें ॥२८॥
परंतु गणेश आप्पांची छाती होईना आणि भीतीपोटी ते श्रीगजानन महाराजांना आपल्या घरी येण्याविषयी काहीच बोलू शकले नाहीत.
महाराज वदले अखेर । गणेश आप्पाचा धरुन कर।
तुझें किती आहे सदन दूर । तेवढें सांग मला ? ॥२९॥
शेवटी समर्थांनीच स्वतः गणेश आप्पांचा हात हातात धरून विचारले की, तुझे घर येथून किती अंतरावर आहे तेवढे मला सांग.
तुझ्या सदनीं वाटतें यावें । कांहीं वेळ बसावें ।
अरे चित्तीं असेल तें बोलावें । भीड न धरितां कवणाची ॥३०॥
मला तुझ्या घरी यावे आणि काही वेळ शांत बसावे असे वाटते, तरी कोणाचाही संकोच न बाळगता मनातले मोकळेपणाने बोल.
ऐसें महाराज बोलतां । गणेश आप्पाचिया चित्ता ।
हर्ष झाला तत्त्वतां । तो न शब्दें बोलवे ॥३१॥
महाराजांचे हे प्रेमळ शब्द ऐकताच गणेश आप्पांच्या मनाला जो अवर्णनीय आनंद झाला तो शब्दांत सांगता येण्यासारखा नव्हता.
समर्थांस नेऊन सदनीं । पूजा केली उभयतांनीं ।
आपुला संसार त्यांचे चरणीं । अर्पण केला तात्काळ॥३२॥
त्या उभयतांनी समर्थांना घरी नेऊन मनोभावे पूजा केली आणि आपला संपूर्ण संसारच तात्काळ त्यांच्या चरणी अर्पण केला.
असो ऐशा पूजा अमित । झाल्या उमरावतींत ।
त्या प्रत्येक पूजेप्रत । एक गृहस्थ हजर असे ॥३३॥
अशा रीतीने अमरावतीत महाराजांच्या अनेक पूजा झाल्या आणि त्या प्रत्येक ठिकाणी एक तरुण गृहस्थ नित्यनेमाने उपस्थित असे.
तो आत्माराम भिकाजीचा । नात्यानें हा होता भाचा ।
राहणार मुंबई शहरींचा । तारमास्तर असे कीं ॥३४॥
तो आत्माराम भिकाजींचा सख्खा भाचा होता, मुंबईत तारमास्तर (टेलिग्राफ मास्टर) म्हणून नोकरी करत असे.
तो रजा घेऊन भला । उमरावतीस होता आला ।
भेटण्या आपुल्या मामाला । बाळाभाऊ नाम ज्याचें ॥३५॥
त्याचे नाव बाळाभाऊ होते आणि तो रजा काढून अमरावतीला आपल्या मामाला भेटण्यासाठी आला होता.
त्या बाळाभाऊकारण । समर्थांचें लागलें ध्यान ।
म्हणे ऐशा साधूचे चरण । सोडून कुठें जाऊं नये ॥३६॥
महाराजांना पाहताच बाळाभाऊंचे मन त्यांच्या चरणी लीन झाले आणि असे वाटू लागले की या सत्पुरुषाची संगत सोडून कुठेही जाऊ नये.
प्रपंच अवघा अशाश्वत । त्यांत कशाला गोवूं चित्त ।
केला आजपर्यंत । तोच आतां पुरे झाला ॥३७॥
हा सारा प्रपंच क्षणभंगुर व नश्वर आहे, त्यात मन गुंतवून काय फायदा, आजवर जो केला तो पुरे झाला.
कांहीं असो आजपून । मी न सोडी त्याचे चरण ।
अमृताला टाकून । विष प्याया कोणी जावें ? ॥३८॥
आता काहीही झाले तरी मी महाराजांचे चरण सोडणार नाही; साक्षात अमृताचा लाभ होत असताना पुन्हा विषाकडे कोण जाईल?
म्हणून प्रत्येक पूजेला । बाळाभाऊ हजर भला ।
होता बुध हो राहिला । दुसरें न कांहीं कारण ॥३९॥
या एकाच तीव्र ओढीने बाळाभाऊ अमरावतीत जिथे जिथे समर्थांची पूजा होई, तिथे न चुकता हजर राहात असत.
असो कांहीं दिवसांनीं । शेगांवीं आले परतोनी ।
मळ्यासी न जातां जाणी । आले मंदिरीं मोठयाच्या ॥४०॥
असो, काही दिवसांनंतर महाराज अमरावतीहून पुन्हा शेगावला परतले; पण मळ्यात न जाता ते थेट मोठ्या मंदिरापाशी आले.
त्या मंदिराच्या पूर्वेस । एक जागा होती ओस ।
गजानन पुण्य पुरुष । येऊन बसला ते ठायां ॥४१॥
त्या मंदिराच्या पूर्व बाजूला एक मोकळी ओसाड जागा होती, तिथे येऊन गजानन महाराज शांतपणे बसले.
बातमी महाराज आल्याची । कृष्णा पाटला कळली साची ।
त्यांनीं जागा मळ्याची । सोडिली हें समजलें ॥४२॥
महाराज परत आले आहेत आणि त्यांनी नेहमीचा मळा सोडला आहे, ही बातमी कृष्णाजी पाटलाला समजली.
म्हणून आला धांवत । त्या ओस जागेवरी सत्य ।
महाराजा करुन दंडवत । अधोवदन बैसला ॥४३॥
त्यामुळे तो तातडीने धावत त्या ओसाड जागेवर आला आणि महाराजांना साष्टांग नमस्कार घालून डोके खाली करून बसला.
डोळ्यांतून वाहे पाणी । खंड त्याला नसे जाणी ।
वस्त्र टाकलें भिजवोनी । त्या अश्रूंनीं छातीचें ॥४४॥
त्याच्या डोळ्यांतून सतत अश्रू वाहत होते आणि त्या अश्रूंच्या धारेने त्याची छातीवरील वस्त्रे पूर्ण भिजून गेली.
तैं महाराज वदले पाटलाला । ऐसा कां रे रडसी भला ? ।
शोक कोणता तुला झाला ? । तें वेगें सांग मज ॥४५॥
तेव्हा महाराज पाटलाला म्हणाले की, तू असा का रडत आहेस आणि तुला नेमके कसले दुःख झाले आहे ते मला सांग.
पाटील बोले त्यावर । जोडोन आपले दोन्ही कर ।
महाराज मळ्याचा अव्हेर । कां हो आज केलांत हा ? ॥४६॥
पाटील दोन्ही हात जोडून विनवू लागला की, हे समर्था, आज आपण मळ्याचा त्याग करून आमचा असा अव्हेर का केलात?
ऐसा अक्षम्य कोणता । अपराध झाला सांगा आतां ।
माझ्याकडून ज्ञानवंता । मी लेकरुं आपुलें असे ॥४७॥
हे ज्ञानवंता, माझ्याकडून असा कोणता अक्षम्य अपराध घडला ते सांगा; शेवटी मी आपलेच लहान लेकरू आहे.
ही देशमुखाच्या बाजूची । जागा आहे बघा साची ।
एका माळ्याच्या मालकीची । येथें तुम्ही राहूं नका ॥४८॥
ही जागा देशमुखांच्या हद्दीतील आणि एका माळ्याच्या मालकीची आहे, त्यामुळे आपण येथे राहू नये.
मळ्यांत मर्जी नसेल जरी । तरी चला राहात्या घरीं ।
तें खालीं करितों सत्वरीं । तुम्हांसाठीं दयाळा ॥४९॥
मळ्यात राहण्याची इच्छा नसेल तर माझ्या राहत्या घरी चला, मी आपल्यासाठी माझे स्वतःचे घर लगेच रिकामे करतो.
कां कीं तुम्हांवांचून । मला न कांहीं प्रिय आन ।
हें कळलें वर्तमान । अवघ्या पाटील मंडळीतें ॥५०॥
कारण आपल्याशिवाय मला या जगात दुसरे काहीही प्रिय नाही; हे वृत्त कळताच इतर सर्व पाटील मंडळीही तिथे धावत आली.
तेही तेथें धांवून आले । महाराजा विनवूं लागले ।
निजसदना या या भले । हरी आणि नारायणा ॥५१॥
त्यांनीही महाराजांच्या चरणी लीन होऊन विनवणी केली की, हे नारायणस्वरूपा, आपण कृपा करून घरी चलावे.
महाराज बोलले तयासी । मी जो या जागेसी ।
येऊन बसलों आज दिवशीं । तें तुमच्या हितास्तव ॥५२॥
महाराज त्यांना म्हणाले की, आज मी या जागेवर येऊन बसलो आहे ते केवळ तुमच्याच हितासाठी आहे.
तें पुढें येईल कळोन । आतां न करा भाषण ।
वाद दोघांचें निर्मूलन । करील हें विसरुं नका ॥५३॥
याचे मर्म तुम्हाला पुढे समजेल, आता वाद घालू नका; कारण वाद दोघांचेही नुकसान करतो हे ध्यानात ठेवा.
जितके जगीं जमेदार । तितके न करिती विचार ।
मागचा पुढचा साचार । हेंच उणें त्यांच्या ठायीं ॥५४॥
जगातले सर्वच जमीनदार असा मागचा-पुढचा विवेक न करता वागतात, हाच त्यांच्यातील मोठा दोष आहे.
जा बंकटलालासी पाहून आणा वेगेसीं । मी सोडितां तत् गृहासी ।
तो नाहीं रागावला ॥५५॥
जा, आधी बंकटलालला बोलावून आणा; मी त्याचे घर सोडले तरी तो माझ्यावर कधी रागावला नाही.
तें कां हें त्यासी विचार । माझी कृपा तुमच्यावर ।
आहे ती न ढळणार । कोणत्याही कारणांनीं ॥५६॥
असे का, हे त्यालाच विचारा; माझी तुमच्यावर असलेली कृपा कोणत्याही कारणाने कधीही ढळणार नाही.
बंकटलालही आला तेथ । घालूं लागला समजूत ।
यांच्या मर्जीविरुद्ध मळ्यांत । तुम्ही यांना नेऊं नका ॥५७॥
बंकटलालनेही तिथे येऊन सर्वांची समजूत घातली की, महाराजांच्या मर्जीविरुद्ध त्यांना मळ्यात नेण्याचा हट्ट करू नका.
माझ्या घरुन जेव्हां आले । तेव्हां सांगा मीं काय केलें ।
आपण आहोंत त्यांचीं बाळें । ते सारखे अवघ्यांना ॥५८॥
माझे घर सोडून जेव्हा महाराज निघाले तेव्हा मी काय केले? आपण सर्व त्यांची लेकरे आहोत आणि ते सर्वांना सारखेच पाहतात.
सखाराम आसोलकार । आहे मनाचा उदार ।
तो जागा देण्यास इन्‌कार । करणार नाहीं वाटतें ॥५९॥
सखाराम आसोलकार हा मोठ्या आणि उदार मनाचा माणूस आहे, तो ही जागा देण्यास नक्कीच नकार देणार नाही.
सखाराम देईल जागा । पुढचें करुं आपण बघा ।
म्हणजे अवघ्यांस यांत भागा । घेतां येईल सहजची ॥६०॥
सखाराम ही जागा देईल आणि नंतर आपण पुढील व्यवस्था करू, जेणेकरून या सत्कार्यात सर्वांनाच सहज सहभागी होता येईल.
समेट अवघ्यांचा होऊनी । मठ बांधिला त्या ठिकाणीं ।
परशराम सावजींनीं । मेहेनत घेतली विशेष ॥६१॥
सर्वांच्या संमतीने सलोखा होऊन त्या जागेवर सुंदर मठ बांधण्यात आला, ज्यात परशराम सावजींनी विशेष परिश्रम घेतले.
समर्थांच्या बरोबर । निस्सीम भक्त होते चार ।
भास्कर, बाळाभाऊ, पितांबर । उमरावतीचा गणेश आप्पा ॥६२॥
समर्थांच्या सान्निध्यात नेहमी भास्कर, बाळाभाऊ, पितांबर आणि अमरावतीचे गणेश आप्पा हे चार निस्सीम भक्त असत.
रामचंद्र गुरव त्याचपरी । राहात होता बरोबरी ।
हे पांच पांडव श्रीहरी । गजानन शोभूं लागले ॥६३॥
त्यांच्यासोबत रामचंद्र गुरवही नित्य सेवेत असे; हे पाचही जण महाराजांच्या सहवासात जणू पाच पांडवांसारखे शोभत होते.
वृत्ति बाळाभाऊची । अतिविरक्त झाली साची ।
पर्वा न त्यानें नौकरीची । केली यत्किंचित्‌ आपुल्या ॥६४॥
बाळाभाऊंची वृत्ती पूर्णपणे विरक्त झाली होती, त्यामुळे त्यांनी आपल्या नोकरीची यत्किंचितही फिकीर केली नाही.
पत्रें येती वरच्यावरी । बाळाभाऊस येण्या घरीं ।
परी परिणाम अंतरीं । कांहींच त्याच्या होईना ॥६५॥
घरी परत येण्याविषयी त्यांना वारंवार पत्रे येत राहिली, परंतु त्यांच्या मनावर त्या संसाराचा काडीमात्र परिणाम झाला नाही.
भास्कर म्हणे गुरुराया । हा सोकला पेढे खाया ।
म्हणून ना इच्छी जाया । आपल्यापासून कोणीकडे ॥६६॥
भास्कर मत्सराने महाराजांना म्हणाला की, हा फुकटचे पेढे खाण्यासाठी सरावला आहे, म्हणूनच आपल्यापासून दूर जात नाही.
तुम्ही द्यावा यातें मार । म्हणजेच हा जवळ करील घर ।
रत्न चौदावें पाहिल्याबिगर । हा येथून हलणें नसे ॥६७॥
तुम्ही याला काठीचा चांगला मार दिला तरच हा आपल्या घरी परत जाईल; चौदावे रत्न दाखवल्याशिवाय हा इथून हलणार नाही.
लकडीवांचून माकड । पाहा न होई कधीं धड ।
मोठमोठाले ते पहाड । भिऊं लागती वज्राला ॥६८॥
मार दिल्याशिवाय माकड जसे वठणीवर येत नाही, तसेच वज्राच्या आघाताने मोठे पर्वतही थरथर कापतात.
एकदां बळेंच घालवून । दिलें बाळाभाऊकारण ।
परी तो आला परतून । राजीनामा देवानिया ॥६९॥
त्यानंतर एकदा सर्वांनी बाळाभाऊंना जबरदस्तीने पिटाळून लावले, तरीही ते नोकरीचा कायमचा राजीनामा देऊन पुन्हा शेगावी परत आले.
बाळाभाऊ शेगांवासी । येतां भास्कर बोलला त्यासी ।
कां रे आम्हां त्रास देसी ? । येथें येऊन वरच्यावर ॥७०॥
बाळाभाऊंना पुन्हा शेगावात आलेले पाहून भास्कर रागाने म्हणाला की, इथे वारंवार येऊन आम्हाला का त्रास देतोस?
ओढाळ बैल हिरव्यावर । पाहे पडाया निरंतर ।
त्यास जरी दिला मार । तरी तो येई तेथ पुनः ॥७१॥
ज्याप्रमाणे उनाड बैल हिरवे शेत चरण्यासाठी पुन्हा पुन्हा तिथेच जातो आणि मार खाऊनही परत येतो,
तैसी लोचटा तुझी कृति । तंतोतंत निश्चिति ।
झाली जयाला विरक्ति । त्यानेंच येथें यावें रे ॥७२॥
तशीच तुझी निर्लज्ज वृत्ती झाली आहे; ज्याच्या अंगी खरी विरक्ती असेल त्यानेच फक्त येथे यावे.
हें अहंकाराचें भाषण । समर्था न खपलें जाण ।
त्यांनीं भास्कराचें अज्ञान । निवटाया कृत्य केलें ऐसें ॥७३॥
भास्कराचे हे अहंकाराचे बोलणे समर्थांना मुळीच रुचले नाही, म्हणून त्याचे अज्ञान दूर करण्यासाठी त्यांनी एक लीला केली.
एका गृहस्थाच्या हातीं । भली थोरली छत्री होती ।
ती गजाननें घेऊनी हातीं । बाळास झोडूं लागले ॥७४॥
एका गृहस्थाच्या हातातील मोठी छत्री हिसकावून घेऊन गजानन महाराज बाळाभाऊंना जोराने झोडपू लागले.
मारतां मारतां मोडली । बुध हो छत्री भली ।
मग एक मोठी घेतली । भरीव काठी वेळूची ॥७५॥
मारहाणीत ती भलीमोठी छत्री मोडून तुकडे झाली, तेव्हा महाराजांनी बांबूची एक जाड व भरीव काठी हातात घेतली.
तिनें मारणें सुरुं केलें । तें पाहतां लोक भ्याले ।
कांहीं कांहीं पळून गेले । सोडून त्या मठाला ॥७६॥
त्या काठीने महाराजांनी बाळाभाऊंना इतके मारले की ते भयानक दृश्य पाहून घाबरून काही लोक मठातून पळून गेले.
परी बाळाभाऊ तसाच पडला । समर्थांच्या पुढें भला ।
कैक म्हणती असेल मेला । तो या अशा मारानें ॥७७॥
परंतु बाळाभाऊ जराही विचलित न होता शांतपणे समर्थांच्या चरणांसमोर तसेच पडून राहिले; अनेकांना वाटले की ते मरण पावले.
भास्करही झाला चिंतातुर । बाळाभाऊचा पाहून मार ।
परी समर्थांच्या समोर । बोलण्या छाती होईना ॥७८॥
बाळाभाऊंचा हा अमानुष मार पाहून भास्करही मनात अत्यंत भयभीत व चिंतातुर झाला, पण महाराजांपुढे बोलण्याचे कोणाचे धैर्य नव्हते.
तीही काठी मोडली खरी । बाळाभाऊच्या पाठीवरी ।
मग तो कंटाळून अखेरीं । तुडवूं लागले तयाला ॥७९॥
ती बांबूची काठीही शेवटी बाळाभाऊंच्या पाठीवर मारून तुटली, तेव्हा महाराजांनी रागाने त्यांना पायांखाली तुडवण्यास सुरुवात केली.
जैसा का तो कुंभार । माती तुडवितो साचार ।
तैसाच केला प्रकार । महाराजांनीं तुडविण्याचा ॥८०॥
कुंभार ज्याप्रमाणे पायाने माती मळून तुडवतो, अगदी त्याचप्रमाणे महाराज बाळाभाऊंच्या देहाला पायदळी तुडवू लागले.
मठीं हा प्रकार चालला । शिष्यसमुदाय पळत सुटला ।
कोणी गेले बोलावण्याला । त्यांच्या आवडीच्या मंडळीस ॥८१॥
मठातील हा प्रसंग पाहून शिष्यमंडळी भयभीत झाली आणि काहींनी जाऊन महाराजांच्या निकटवर्ती लोकांना बोलावून आणले.
बंकटलाल कृष्णाजी । धांवूनी आले मठामाजीं ।
समर्थ हात धरण्या राजी । कोणी तयार होईना ॥८२॥
बंकटलाल व कृष्णाजी पाटील तातडीने धावत आले, पण समर्थांचा हात धरण्याचे धाडस कोणालाच होत नव्हते.
बंकटलाल म्हणे भीत भीत । समर्था हा आपुला भक्त ।
पुरें झालें याप्रत । आतां ऐसें तुडवणें ॥८३॥
बंकटलाल भीत भीत म्हणाला की, हे समर्था, हा आपलाच अनन्य भक्त आहे, आता याला असे तुडवणे थांबवावे.
ऐसें ऐकतां भाषण । समर्थ वदले हांसून ।
हें असंबद्ध भाषण । कां करितां कळेना ॥८४॥
हे ऐकून समर्थ हसले आणि म्हणाले की, तुम्ही लोक असे वेड्यासारखे आणि असंबद्ध का बोलत आहात?
मी न बाळासी मारिलें । नाहीं तयासी तुडविलें ।
निरखून पहा चांगलें । म्हणजे येईल कळोनी ॥८५॥
मी बाळाभाऊला कसलाही मार दिलेला नाही आणि तुडवलेलेही नाही, तुम्ही स्वतःच निरखून पहा म्हणजे सत्य कळेल.
महाराज म्हणाले बाळासी । ऊठ वत्सा वेगेसी ।
या आलेल्या मंडळीसी । आंग तुझें दाखिव ॥८६॥
महाराज म्हणाले, "बाळा, उठ आणि या आलेल्या लोकांना तुझे शरीर दाखव."
ऐसी आज्ञा होता भला । बाळाभाऊ उठून बसला ।
लोक त्याच्या अंगाला । पाहूं लागले निरखून ॥८७॥
समर्थांची आज्ञा होताच बाळाभाऊ तत्काळ उठून बसले आणि लोक आश्चर्याने त्यांच्या अंगाकडे निरखून पाहू लागले.
तों वळाचें नांव नाहीं । कोठेंही न लागलें कांहीं ।
तो पहिल्यापरीच होता पाही । निमग्न आपुल्या आनंदांत ॥८८॥
त्यांच्या शरीरावर माराचा एकही वळ किंवा जखम नव्हती; ते पूर्वीप्रमाणेच आपल्या ब्रह्मानंदात लीन होते.
त्यायोगें भास्कराला । बाळाभाऊचा अधिकार कळला ।
मग तोही ना पुन्हां बोलला । वेडेंवांकुडें बाळासी ॥८९॥
या प्रसंगाने भास्कराला बाळाभाऊंचा आध्यात्मिक अधिकार व निष्ठा समजली आणि त्यानंतर तो कधीही बाळाभाऊंना वाईट बोलला नाही.
सोनें कसासी उतरतें । तेव्हांच त्याची किंमत कळते ।
आश्चर्य झालें समस्तांतें । तो प्रकार पाहून ॥९०॥
सोन्याची खरी किंमत कसोटीच्या दगडावर घासल्यावरच समजते; हा दैवी चमत्कार पाहून तेथील सर्व लोक थक्क झाले.
सुकलाल नामें आगरवाला । होता बाळापुराला ।
श्रोते त्याच्या आगराला । गाय एक द्वाड होती ॥९१॥
बाळापूर येथे सुकलाल नावाचा एक आगरवाल राहात होता आणि त्याच्या गोठ्यात एक अत्यंत खोडकर व उपद्रवी गाय होती.
तिनें गांवांत फिरावें । मुलांमाणसां तुडवावें ।
सशक्तांसी हुंदाडावें । शिंगानें कीं आपुल्या ॥९२॥
ती गाय गावात मोकाट फिरे, लहान मुला-माणसांना तुडवे आणि धडधाकट माणसांवरही शिंगे उगारून धावून जाई.
वाटेल त्याच्या दुकानांत । गाईनें शिरावें अवचित ।
धान्याचिया टोपल्यांत । तोंड आपुलें खुपसावें ॥९३॥
ती कोणाच्याही दुकानात अचानक शिरे आणि धान्याच्या टोपल्यांत तोंड घालून नासाडी करे.
वाटेल तितुकें यथेच्छ खावें । राहिलेलें नासावें ।
तेल तुपाचें लवंडावें । पिंप अंगाच्या धक्क्यानें ॥९४॥
तिला हवे तितके खाऊन ती उरलेले धान्य वाया घालवे आणि अंगाच्या धक्क्याने तेल-तुपाचे पिंप उलथवून टाके.
घरीं बांधून ठेवितां । चर्‍हाटें तोडी हां हां म्हणतां ।
सांखळीसी आणिली लघुता । बांधतां त्या गाईनें ॥९५॥
घरी बांधून ठेवले तरी ती क्षणार्धात जाड दोरखंड तोडून टाकी आणि मजबूत लोखंडी साखळीही तोडून मोकळी होई.
ती गाय नोव्हे वाघीण । बाळापुराकारण ।
लोक गेले कंटाळून । त्रास सोसितां तियेचा ॥९६॥
बाळापूरकरांसाठी ती गाय नसून साक्षात वाघीणच ठरली होती; तिच्या उपद्रवाला सर्व गावकरी वैतागून गेले होते.
गाभण मुळींच होईना । कास कधींच करीना ।
कोंडून ठेवितां राहीना । घरामाजीं कोठेंही ॥९७॥
ती कधी गाभण राहात नसे, कधी आचळाला दूध आणत नसे आणि कोंडून ठेवले तरी घरात कुठेही टिकून राहात नसे.
लोक म्हणती सुकलालाला । दे या खाटकास गाईला ।
किंवा मारुन टाका तिला । तूंच गोळी घालून ॥९८॥
गावातील लोक सुकलालला म्हणू लागले की, ही गाय खाटकाला तरी देऊन टाक किंवा तू स्वतःच हिला गोळी घालून ठार मार.
सुकलाल म्हणे लोकांसी । तुम्हीच मारुन टाका तिसी ।
वाटेल त्या प्रयत्‍नासी । करुन या विबुध हो ॥९९॥
सुकलाल गावकऱ्यांना म्हणाला की, तुम्हीच हिला मारून टाका, तुम्हाला हवा तो उपाय करून हिला संपवून टाका.
एका पठाणानें तिला । मारण्याचा यत्‍न केला ।
गोळी भरुन बंदुकीला । टपून बैसला होता हो ॥१००॥
एका पठाणाने त्या गाईला गोळी घालून मारण्याचा निश्चय केला आणि तो बंदुकीत गोळी भरून दबा धरून बसला.
तें कसें काय कोण जाणे । कळलें गाईकारणें ।
तिनें येऊन शिंगानें । पठाण पाडिला उताणा ॥१॥
कोणास ठाऊक कसे पण गाईला त्याचा हा डाव आधीच समजला आणि तिने धावत येऊन शिंगाच्या धक्क्याने पठाणाला जमिनीवर पाडले.
मी परगांवा नेऊन । दिली होती सोडून ।
परी ती आली परतून । त्याला सांगा काय करुं ॥२॥
सुकलाल म्हणाला, मी हिला दुसऱ्या गावी नेऊन सोडून आलो होतो, पण ती पुन्हा परत आली; आता मी काय करू?
ऐसें ऐकतां लोक म्हणती । आतां याला एक युक्ति ।
गोविंदबुवाचा घोडा म्हणती । समर्थानें गरीब केला ॥३॥
हे ऐकून लोकांनी युक्ती सुचवली की, समर्थांनी गोविंदबुवाचा उनाड घोडा जसा शांत केला, तसाच उपाय करावा.
तूंही या गाईला । घेऊन जा शेगांवाला ।
अर्पण करी समर्थाला । म्हणजे अवघें संपलें ॥४॥
तू या गाईला घेऊन शेगावला जा आणि गजानन महाराजांच्या चरणी अर्पण कर, म्हणजे सर्व त्रासातून कायमची सुटका होईल.
साधूस गाय दिल्याचें । पुण्य तुला लाभेल साचें ।
आणि संकट आमुचें । टळेल बापा त्यायोगें ॥५॥
संतांना गोदान केल्याचे महान पुण्यही पदरात पडेल आणि आमच्यावरील हे मोठे संकटही कायमचे टळेल.
तें अवघ्यांस मानवलें । गाय नेण्याचें ठरविलें ।
तिला धरण्यासाठीं केले । प्रयत्न नानापरीचे ॥६॥
हा विचार सर्वांना पटला आणि त्यांनी गाईला शेगावला नेण्याचे नक्की करून तिला पकडण्यासाठी नाना प्रयत्न सुरू केले.
एकही यत्‍न नाहीं फळला । शेवटीं एक्या पटांगणाला ।
हरळकुंद्याचा ढीग केला । सरकी ठेवली शेजारीं ॥७॥
सुरुवातीला एकही उपाय चालला नाही, शेवटी एका खुल्या मैदानात कुंदा गवताचा ढीग रचून शेजारी सरकी ठेवली.
ती खायालागून । गाय आली धांवून ।
ती येतां फांस टाकून । धरिली दहावीस जणांनीं ॥८॥
ते खाण्याच्या लोभाने ती गाय धावत तिथे आली, तेव्हा दहा-वीस जणांनी मिळून तिच्यावर फास टाकून तिला जखडून धरले.
साखळदंडानें बांधून पुरी । गाय घातली गाडीवरी ।
आणिली शेगांवा भीतरीं । गजाननासी द्यावया ॥९॥
तिला साखळदंडाने घट्ट बांधून गाडीत घातले आणि समर्थांना अर्पण करण्यासाठी शेगावच्या दिशेने आणले.
जवळ शेगांव जसें जसें । येऊं लागलें तसें तसें ।
स्वभावांत पडलासे । त्या गाईच्या पालट ॥११०॥
जसजशी गाडी शेगावच्या जवळ येऊ लागली, तसतसा त्या उपद्रवी गाईच्या स्वभावात एक गूढ शांत बदल होऊ लागला.
समर्थांपुढें येतांक्षणीं । गाय झाली दीनवाणी ।
तिनें लोचनीं आणून पाणी । पाहिलें त्या पुण्यपुरुषा ॥११॥
समर्थांच्या समोर येताच ती गाय अत्यंत दीनवाण्या भावाने डोळ्यांत अश्रू आणून त्या पुण्यपुरुषाकडे पाहू लागली.
महाराज म्हणाले अवघ्यांना । हा काय तुमचा मूर्खपणा ।
गाईस ऐशा यातना । देणें कांहीं बरें नव्हे ॥१२॥
महाराज उपस्थितांवर रागावून म्हणाले की, हा तुमचा मूर्खपणा आहे; मुक्या जनावराला असा क्रूर त्रास देणे योग्य नाही.
चारही पाय बांधलेत । गळां साखळदंड लाविलेत ।
शिंगांचीही तीच गत । केली चर्‍हाटें काथ्याच्या ॥१३॥
तिचे चारही पाय बांधलेत, गळ्यात लोखंडी साखळी आवळली आहे आणि शिंगांनाही दोरखंडाने आवळून छळले आहे.
ऐसा मोठा बंदोबस्त । शोभतसे वाघिणीप्रत ।
ही गाय बिचारी साक्षात् । तिला न ऐसें करणें बरें ॥१४॥
असा कडक बंदोबस्त क्रूर वाघिणीसाठी शोभतो; ही तर साक्षात बिचारी गाय आहे, तिच्याशी असे वागणे अनुचित आहे.
अरे खुळ्यांनो, ही गाय । अवघ्या जगाची आहे माय ।
तिला बांधिलें हाय हाय । केवढा कठीण प्रसंग आला ॥१५॥
अरे वेड्यांनो, गाय ही संपूर्ण जगाची माता आहे आणि तिला तुम्ही असे जखडून बांधलेत, केवढा हा अनर्थ!
तिला आतांच करा मुक्त । ती न हुंदाडी कोणाप्रत ।
परी लावण्या तिला हात । छाती कोणाची होईना ॥१६॥
तिला आत्ताच्या आत्ता बंधनातून मोकळे करा, ती आता कोणालाही त्रास देणार नाही; पण तिला हात लावण्याचे कोणाचे धैर्य होईना.
जो तो पाहून मागें सरे । तेथ समर्थ आले त्वरें ।
आपुल्या त्या पुनीत करें । बंधनें तोडिलीं धेनूचीं ॥१७॥
प्रत्येक जण भीतीने मागे सरकू लागला, तेव्हा समर्थांनी स्वतः पुढे होऊन आपल्या पवित्र हातांनी त्या गाईची सर्व बंधने तोडली.
बंधनें अवघीं तुटतां भलीं । गाय गाडीच्या खालीं आली ।
पुढले पाय टेकिती झाली । समर्थां वंदन करावया ॥१८॥
बंधने तुटताच ती गाय गाडीतून खाली उतरली आणि तिने महाराजांना वंदन करण्यासाठी आपले पुढचे पाय जमिनीवर टेकवले.
खालीं घालूनिया मान । प्रदक्षिणा त्या केल्या तीन ।
समर्थांचे दिव्य चरण । चाटूं लागली जिभेनें ॥१९॥
मान खाली घालून तिने समर्थांना तीन प्रदक्षिणा घातल्या आणि प्रेमाने महाराजांचे दिव्य चरण आपल्या जिभेने चाटू लागली.
ऐसा प्रकार तेथें झाला । तो अवघ्यांनीं पाहिला ।
समर्थांच्या प्रभावाला । शेषही वर्णूं शकेना ॥१२०॥
हा अद्भूत प्रसंग पाहून सर्व जन थक्क झाले; समर्थांच्या या अगाध प्रभावाचे वर्णन साक्षात शेषनागही करू शकणार नाही.
समर्थ म्हणाले धेनूस । बाई कोणा न द्यावा त्रास ।
तूं या सोडून मठास । कोठेंही जाऊं नको ॥२१॥
समर्थ गाईला प्रेमाने म्हणाले, "बाई, आता कोणालाही त्रास देऊ नकोस आणि हा मठ सोडून कुठेही जाऊ नकोस."
ऐसा घडतां प्रकार । अवघ्यांनीं केला जयजयकार ।
उच्च स्वरानें त्रिवार । समर्थांच्या नांवाचा ॥२२॥
हा अद्भूत चमत्कार पाहून उपस्थित सर्व जनसमूहाने मोठ्या आवाजात तीन वेळा गजानन महाराजांचा जयजयकार केला.
बाळापूरची मंडळी । बाळापुरा निघून गेली ।
गाय तेथेंच राहिली । शेगांवासी मठामध्यें ॥२३॥
बाळापूरची मंडळी समाधान पावून बाळापूरला परतली आणि ती गाय कायमची शेगावी मठातच राहिली.
त्या दिवसापासून । ठावे न तिला चर्‍हाट जाण ।
सुज्ञ धेनूचे अवघे गुण । तिच्या ठायीं पातले ॥२४॥
त्या दिवसापासून त्या गाईला पुन्हा कधी बांधावे लागले नाही; ती एखाद्या शांत व सुलक्षणी गायीप्रमाणे मठात वावरू लागली.
अजून त्या शेगांवातें । तिची संतती नांदते ।
जे कांहीं वदती ब्रह्मवेत्ते । तेंच येतें घडोन ॥२५॥
आजही शेगावात तिची संतती नांदत आहे; ब्रह्मज्ञानी संतांच्या मुखातून निघालेले शब्द नेहमी सत्यच ठरतात.
असो एक कारंज्याचा । लक्ष्मण घुडे नांवाचा ।
विप्र वाजसनीय शाखेचा । धनकनक संपन्न असे ॥२६॥
असो, कारंजा गावचा लक्ष्मण घुडे नावाचा एक वाजसनीय शाखेचा ब्राह्मण अत्यंत श्रीमंत व ऐश्वर्यसंपन्न होता.
त्यासी रोग झाला पोटांत । उपाय केले अत्यंत ।
परि न आला गुण किंचित् । खर्च सारा व्यर्थ गेला ॥२७॥
त्याला पोटाचा भयंकर विकार जडला, त्याने अनेक औषधोपचार केले पण काहीही गुण आला नाही आणि अमाप पैसा व्यर्थ गेला.
त्यानें समर्थांची कीर्ति । कर्णोपकर्णी ऐकिली होती ।
म्हणून सहपरिवारें सत्वर गती । आला शेगांवाकारणें ॥२८॥
त्याने समर्थांच्या अलौकिक कीर्तीची वार्ता ऐकली होती, म्हणून तो सहकुटुंब तातडीने शेगावला आला.
रोगव्यथेनें चालवेना । श्रोते तया लक्ष्मणा ।
दोघांतिघांनीं उचलून जाणा । आणिले त्या मठांत ॥२९॥
पोटाच्या तीव्र यातनांमुळे लक्ष्मणाला चालताही येत नव्हते, म्हणून दोघा-तिघांनी उचलून त्याला मठात आणले.
करण्या नुसता नमस्कार । असमर्थ होतें शरीर ।
त्याच्या कुटुंबानें पदर । समर्थांपुढें पसरिला ॥१३०॥
केवळ हात जोडून नमस्कार करण्याचे त्राणही त्याच्या शरीरात उरले नव्हते, तेव्हा त्याच्या पत्नीने समर्थांपुढे पदर पसरला.
आणि म्हणाली दयाघना ! । मी आपली धर्मकन्या ।
माझ्या पतीच्या यातना । हरण कराव्या आपण ॥३१॥
ती काकुळतीने म्हणाली, "हे दयाघना, मी आपली धर्मकन्या आहे; कृपा करून माझ्या पतीच्या या असह्य यातना दूर करा."
अमृताचें दर्शन । होतां कां यावें मरण ।
माझ्या कुंकवालागून । टिकवा हीच विनंती ॥३२॥
साक्षात अमृताचे दर्शन झाल्यावरही मृत्यू यावा का? माझ्या कपाळाचे कुंकू अखंड टिकवावे एवढीच माझी करुणा आहे.
त्या वेळीं समर्थस्वारी । आंबा खात होती खरी ।
तोच फेकिला अंगावरी । त्या लक्ष्मणकांतेच्या ॥३३॥
त्या वेळी समर्थ शांतपणे आंबा खात होते, तोच खाल्लेला आंबा त्यांनी त्या लक्ष्मणपत्नीच्या दिशेने फेकला.
जा दे हा पतीस खाया । व्याधि त्याची बरी व्हाया ।
तूं शोभसी त्यास जाया । पति-भक्ति-परायण ॥३४॥
ते म्हणाले की हा आंबा पतीला खायला दे म्हणजे त्याचा रोग बरा होईल; तू खरी पतीवर निष्ठा ठेवणारी पतिव्रता स्त्री आहेस.
यापुढें न कांहीं वदले । चिलीम ओढूं लागले ।
श्रीगजाननस्वामी भले । आपुल्या मठांत शेगांवीं ॥३५॥
त्यानंतर महाराज काहीही न बोलता नेहमीप्रमाणे आपल्या मठात शांतपणे चिलिम ओढू लागले.
भास्कर म्हणे ’अहो बाई । आतां न बसा ये ठाईं ।
आपल्या पतीस लवलाही । घेऊन जा कारंज्यातें ॥३६॥
भास्कर त्या बाईला म्हणाला, "बाई, आता येथे वेळ घालवू नका; पतीला घेऊन त्वरित कारंज्याला निघा."
प्रसाद आंब्याचा जो कां तुला । समर्थ-करीं प्राप्त झाला ।
तोच घाली खावयाला । आपुल्या पतीकारणें ॥३७॥
समर्थांच्या पवित्र हाताने तुला जो आंब्याचा प्रसाद मिळाला आहे, तोच विश्वासाने तुझ्या पतीला खायला घाल.
यानें तुझें होईल काम । गुण येईल अत्युत्तम ।
लक्ष्मणासी आराम । होईल आंबा खातांच’ ॥३८॥
याने तुझे कार्य सिद्धीस जाईल, उत्तम गुण येईल आणि हा आंबा खाताच लक्ष्मणाला तात्काळ आराम वाटेल.
बाई घेऊन आंब्याला । येती झाली कारंज्याला ।
प्रसाद खाऊं घातला । आंब्याचा आपल्या पतीस ॥३९॥
ती स्त्री तो आंब्याचा प्रसाद घेऊन कारंज्यास आली आणि तिने तो आंबा श्रद्धेने आपल्या पतीला खाऊ घातला.
निजगृहीं जोडपें आलें । आप्त पुसूं लागले ।
शेगांवांत काय घडलें । तें सांगावें साकल्यें ॥१४०॥
हे दांपत्य घरी परतताच नातेवाईक चौकशी करू लागले की, शेगावात नक्की काय घडले ते सर्व सविस्तर सांगा.
बाईनें अवघें वर्तमान । कळविलें लोकांलागून ।
आंब्याचा तो प्रसाद म्हणून । दिला समर्थें मजलागीं ॥४१॥
त्या साध्वीने लोकांना सर्व हकीकत सांगितली की, समर्थांनी मला हा आंबा स्वतः प्रसाद म्हणून दिला.
आणि आज्ञा केली वरी । खाऊं घाला अत्यादरीं ।
आंबा प्रसाद निजकरीं । आपुल्या त्या पतीला ॥४२॥
आणि हा आंब्याचा प्रसाद स्वतःच्या हाताने अत्यंत आदराने पतीला खाऊ घालण्याची आज्ञा मला केली.
त्याप्रमाणें मींही केलें । आज सकाळीं खाऊं घातलें।
हें वैद्यांनीं जईं ऐकिलें । तईं त्या वाटलें वाईट ॥४३॥
त्या आज्ञेनुसार मी सकाळीच हा आंबा माझ्या पतीला खायला दिला; हे ऐकताच वैद्यांना अत्यंत वाईट वाटले.
अहो बाई तुम्ही काय । केलेंत हें हाय हाय ।
आंबा हेंच कुपथ्य होय । या पोटांतील रोगाला ॥४४॥
वैद्य म्हणाले की, अहो बाई, पोटाच्या या विकारात आंबा खाणे हेच सर्वात मोठे कुपथ्य आहे, तुम्ही हा काय प्रमाद केलात?
माधवनिदानीं हेंच कथिलें । सुश्रुतांनींही वर्णिलें ।
निघंटानें कथन केलें । शारंगधर म्हणे ऐसेंच ॥४५॥
माधवनिदान, सुश्रुत, निघंटू आणि शारंगधर या सर्वच वैद्यक ग्रंथांत हेच स्पष्ट सांगितले आहे.
तुम्ही तो प्रसाद दिलेला । पाहिजे होता भक्षण केला ।
पत्‍नीचें पुण्य पतीला । उपयोगीं पडतसे ॥४६॥
तो प्रसाद तुम्ही स्वतः भक्षण करायला हवा होता, कारण पत्नीच्या पुण्याचा लाभ पतीला मिळत असतो.
ऐसें वैद्य बोलले । आप्त अवघे घाबरले ।
जे ते टोचूं लागले । लक्ष्मणाच्या पत्‍नीस ॥४७॥
वैद्यांचे हे बोलणे ऐकून सर्व नातेवाईक घाबरले आणि ते लक्ष्मणाच्या पत्नीला दोष देऊन टोचून बोलू लागले.
परी झालें अघटित । लक्ष्मणाचें पोट सत्य ।
रेच होऊन अकस्मात । मऊ होऊन गेलें हो ॥४८॥
परंतु तिथे एक अद्भूत चमत्कार घडला; लक्ष्मणाला पोट साफ होऊन एकाएकी जुलाब झाला आणि पोटातील जडपणा नाहीसा झाला.
शौच्यावाटें व्याधि गेली । हळुंहळूं शक्ति आली ।
पहिल्या परीच होती झाली । प्रकृति लक्ष्मणाची ॥४९॥
मलोत्सर्गावाटे सर्व रोग बाहेर पडून गेला, हळूहळू अंगात ताकद आली आणि लक्ष्मणाची प्रकृती पूर्वीसारखी ठणठणीत झाली.
निसर्गाच्या बाहेरी । वैद्यशास्त्र कांहीं न करी ।
तेथें उपयोगी पडे खरी । कृपा देवसंतांची ॥१५०॥
वैद्यकशास्त्र केवळ निसर्गाच्या नियमांपर्यंतच कार्य करू शकते; जिथे विज्ञान संपते तिथे देव आणि संतांची कृपाच कार्य करते.
लक्ष्मण बरा झाल्यावर । आला शेगांवीं सत्वर ।
म्हणे महाराजा माझें घर । पाय लावून पवित्र करा ॥५१॥
रोगमुक्त झाल्यावर लक्ष्मण तातडीने शेगावला आला आणि म्हणाला, "महाराज, आपल्या चरणस्पर्शाने माझे घर पावन करा."
मी आलों त्याचसाठीं । चला कारंज्यास ज्ञानजेठी ।
मला न करा हिंपुटी । नाहीं ऐसें म्हणूं नका ॥५२॥
मी आपल्याला नेण्यासाठीच आलो आहे, तरी कारंज्यास येऊन मला निराश करू नका आणि नकार देऊ नका.
आग्रह त्याचा विशेष पडला । महाराज गेले कारंज्याला ।
तेधवां होते संगतीला । शंकर-भाऊ पितांबर ॥५३॥
त्याचा अतिशय आग्रह पाहून महाराज शेवटी कारंज्यास गेले; त्यावेळी त्यांच्यासोबत शंकर, बाळाभाऊ आणि पितांबर होते.
घरीं नेऊन पूजा केली । दक्षिणा ती निवेदिली ।
अवघी संपत्ति आपुली । आहे मी कोण देणार ? ॥५४॥
लक्ष्मणाने घरी महाराजांची षोडशोपचारे पूजा केली आणि म्हणाला की माझी सर्व संपत्ती आपलीच आहे, मी वेगळे काय देणार?
परी एका ताटांत । कांहीं रुपये ठेविले सत्य ।
महाराज बघून त्याप्रत । ऐशा रितीं बोलले ॥५५॥
परंतु तरीही त्याने एका ताटात वरवर दाखवण्यासाठी काही मोजके रुपये दक्षिणा म्हणून ठेवले; ते पाहून महाराज मार्मिकपणे बोलले.
म्हणशी माझें कांहीं न उरलें । मग हे रुपये कोठून आणिले ? ।
लक्ष्मणा ऐसे चाळे । दांभिकपणाचे करुं नको ॥५६॥
सर्व काही माझेच आहे म्हणतोस, मग हे ताटातील रुपये कुठून आणलेस? लक्ष्मणा, असा दांभिकपणाचा देखावा करू नकोस.
मला दिले तूं आपलें घर । आतां उघडीं अवघीं दारें ।
फेकून देई रस्त्यावर । अवघीं कुलपें येधवां ॥५७॥
तू जर तुझे घर मला अर्पण केले आहेस, तर आत्ताच्या आत्ता सर्व दारे उघडी कर आणि कुलपे रस्त्यावर फेकून दे.
लक्ष्मण कांहीं न बोलला । मौन धरुन बैसला ।
परी समर्थें आग्रह धरिला । खजिन्याचें दार उघडी ॥५८॥
हे ऐकून लक्ष्मण काहीही न बोलता गप्प बसला, परंतु समर्थांनी खजिन्याचे दार उघडण्याचा आग्रह धरला.
भीत भीत मोकळें द्वार । केलें त्यानें अखेर ।
खजिन्याच्या उमर्‍यावर । स्वतः जाऊन बैसला ॥५९॥
त्याने अखेर भीत भीत खजिन्याचे दार उघडले खरे, पण स्वतः जाऊन नेमका खजिन्याच्या उंबरठ्यावर बसला.
आणि म्हणाला महाराज यावें । वाटेल तें घेऊन जावें ।
ऐसें बोलला जरी बरवें । परी अन्यभाव अंतरींचा ॥१६०॥
आणि वरवर म्हणाला, "महाराज, आत या आणि हवे ते घेऊन जा"; तो बोलला गोड तरी त्याच्या मनात वेगळाच कपटभाव होता.
हें त्याचें दांभिकपण । समर्था आलें कळोन ।
बहुरुप्याचें राजेपण । कोठून टिके बाजारीं ? ॥६१॥
त्याचा हा खोटा आव अंतर्ज्ञानी समर्थांच्या क्षणात लक्षात आला; बहुरूप्याने राजाचे सोंग घेतले तरी ते बाजारात खरे ठरत नाही.
जैसें कडू वृंदावन । वरुन पाहतां दिसे छान ।
परी अंतरीं कडवटपण । पूर्ण त्याच्या भरलें असे ॥६२॥
कडू वृंदावनाचे फळ बाहेरून दिसायला सुंदर असले, तरी आतून मात्र ते पूर्णपणे कडूच भरलेले असते.
सोडून त्याच्या घरासी । उपासी निघाले पुण्यरासी ।
दांभिकाच्या सदनासी । संत न होती तृप्त कदा ॥६३॥
त्या दांभिकाच्या घरून महाराज उपाशीपोटीच निघून गेले, कारण दांभिक माणसाच्या घरी संत कधीही तृप्त होत नाहीत.
तेथें त्याच्या घराची । वा धनदौलतीची ।
गरज समर्था नव्हती साची । ते वैराग्याचे सागर ॥६४॥
समर्थ तर साक्षात वैराग्याचे सागर होते, त्यांना त्याच्या घराची किंवा धनदौलतीची कोणतीही हाव नव्हती.
परी तो जें कांहीं बोलला । त्याचा सत्यपणा पाहिला ।
खोटेंपणाचा राग आला । म्हणून गेले उठोन ॥६५॥
परंतु त्याच्या बोलण्यातील फोलपणा आणि खोटेपणा उघड झाल्यामुळे संतांना अनादर वाटून ते निघून गेले.
जातां जातां बोलले । माझें माझें म्हणसी भलें ।
भोग आतां त्याचीं फळें । माझा उपाय त्यास नसे ॥६६॥
जाता जाता समर्थ म्हणाले की, तू माझे माझे करत राहिलास, आता त्या लोभाची फळे भोग, मी काही करू शकत नाही.
मी कृपा करावया । आलों होतों या ठायां ।
याहीपेक्षां दुप्पट द्याया । परी तें न तुझ्या प्रारब्धीं ॥६७॥
मी तुझ्यावर कृपा करण्यासाठी आणि तुझ्या संपत्तीत दुप्पट भर घालण्यासाठी आलो होतो, पण ते तुझ्या नशिबात नव्हते.
तेंच पुढें झालें सत्य । एका सहा महिन्यांत ।
अवघी लक्ष्मी झाली फस्त । त्या भिक्षेची वेळ आली ॥६८॥
समर्थांचे ते बोल पुढे तंतोतंत खरे ठरले; अवघ्या सहा महिन्यांत लक्ष्मणाची सर्व संपत्ती नष्ट झाली आणि त्याच्यावर भीक मागण्याची वेळ आली.
म्हणून श्रोते परमार्थांत । खोटेपणा न खपे किंचित् ।
याचसाठीं हें चरित्र । समर्थें घडून आणिलें ॥६९॥
म्हणून श्रोत्यांनो, परमार्थात खोटेपणाचा लवलेशही चालत नाही, हाच धडा शिकवण्यासाठी समर्थांनी हे चरित्र घडवून आणले.
श्रीगजानन चिंतामणी । त्या गार काय शोभा आणी ? ।
वा सुवर्णालागुनी । भूषवावें का कथिलानें ? ॥१७०॥
श्रीगजानन महाराज साक्षात चिंतामणी आहेत, त्यांना साध्या गारगोटीची काय शोभा आणि अस्सल सुवर्णाला कथिलाने कसे सजवावे?
स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । श्रीगजाननविजय नामें ग्रंथ ।
सदा भाविक परिसोत । निज कल्याण व्हावया ॥१७०॥
श्रीदासगणूंनी रचलेला हा 'श्रीगजाननविजय' ग्रंथ भाविकांनी आपले आत्मिक कल्याण साधण्यासाठी सदैव श्रवण करावा.