हे वसुदेवदेवकीनंदना । हे गोपगोपीमनरंजना ।
हे दुष्टदानवमर्दना । श्रीहरी पाव मातें ॥१॥
हे वसुदेव-देवकीच्या पुत्रा, गोपींचे मन रिझवणाऱ्या व दुष्टांचा संहार करणाऱ्या श्रीहरी, माझ्यावर कृपा कर आणि मला पाव.
तुझ्या प्राप्तीचें साधन । कर्मादिकांचें अनुष्ठान ।
परा भक्तीचें सेवन । करण्या आहे अपात्र मी ॥२॥
तुझ्या प्राप्तीसाठी लागणारे कर्माचरण, विधी आणि श्रेष्ठ पराभक्तीचे आचरण करण्यास मी सर्वथा अपात्र आहे.
तुझीं ज्ञानदात्रीं शास्त्रें सारीं । गीर्वाण भाषेभीतरीं ।
त्यांचें सांग करुं हरी । सेवन तें कवण्या रीतीं ॥३॥
तुला जाणण्यास मदत करणारी सर्व ज्ञानदात्री शास्त्रे संस्कृत भाषेत असून, मी मंदमती त्यांचे अध्ययन कसे बरे करू शकेन?
गीर्वाणाचा नसे गंध । त्यांतून माझी मती मंद ।
कमलांतील मकरंद । बेडुकाला मिळतो कसा ? ॥४॥
मला संस्कृतचे ज्ञान नाही आणि माझी बुद्धीही मंद आहे; कमळातील मध जसा बेडकाला घेता येत नाही, तशी माझी स्थिती आहे.
अन्नदानें तुझी प्राप्ति । जरी करुन घेऊं श्रीपती ।
तरी धनाचा अभाव निश्चिती । दारिद्रय पदरीं बांधिलें त्वां ॥५॥
अन्नदान करून तुला प्राप्त करावे म्हटले तरी माझ्याजवळ धन नाही; कारण तूच माझ्या पदरात दारिद्र्य टाकले आहेस.
जरी करुं मी तीर्थयात्रा । तरी सामर्थ्य नाहीं गात्रां ।
तशांतही अंधत्व आतां । आलें आहे दृष्टीतें ॥६॥
तीर्थयात्रा करावयाची तर शरीरात तेवढे सामर्थ्य उरले नाही आणि त्यातच आता दृष्टीही अंधुक झाली आहे.
ऐसा सर्व बाजूंनीं । मी हीनदीन चक्रपाणी ।
दारिद्रयाचे मनीच्या मनीं । जाती जिरोनी मनोरथ ॥७॥
हे चक्रपाणी, अशा रीतीने मी सर्व बाजूंनी दीन-हीन असल्याने गरिबीमुळे माझ्या मनातील सर्व इच्छा मनातच विरून जातात.
हें व्यावहारिक दृष्टया खरें जरी । परी तुझी कृपा झाल्यावरी ।
स्वानंदाच्या सागरीं । पोहत राहे अहोरात्र ॥८॥
जरी हे व्यावहारिकदृष्ट्या खरे असले, तरी तुझी कृपा झाली की मनुष्य रात्रंदिवस आत्मसुखाच्या आनंदसागरात पोहू लागतो.
तुझ्या कृपेचें महिमान । आगळें आहे सर्वांहून ।
घनाच्या पाण्यालागून । दाम देण्याची गरज नसे ॥९॥
तुझ्या कृपेचे महात्म्य सर्वांपेक्षा आगळेवेगळे आहे; कारण पावसाच्या पाण्यासाठी कोणालाही मोल द्यावे लागत नाही.
मेघांनीं आणिल्या मनांत । तळीं विहिरी भरतात ।
निवळ खडकास फुटतात । पाट पाण्याचे पांडुरंगा ! ॥१०॥
मेघांनी मनात आणले तर कोरडी तळी व विहिरी तुडुंब भरतात आणि साध्या खडकालाही पाण्याचे पाट फुटतात.
ऐशा त्या तव कृपेचा । दासगणू हा भुकेला साचा ।
घास एखादा तरी त्याचा । घाल माझ्या मुखांत ॥११॥
हे पांडुरंगा, अशा तुझ्या अमूल्य कृपेचा हा दासगणू भुकेला असून, त्या कृपेचा एखादा घास माझ्या मुखात घाल.
तेणें मी तृप्त होईन । अवघ्या सुखातें पावेन ।
अमृताचा लाभतां कण । रोग सारे दूर होती ॥१२॥
त्या कृपेने मी तृप्त होऊन मला परमानंद लाभेल; जसा अमृताचा एक थेंब मिळताच सर्व रोगांचे निवारण होते.
असो मागील अध्यायीं । देशमुख पाटलाठायीं ।
मुक्कामातें दुफळीबाई । येऊन बसली हें ऐकिलें ॥१३॥
मागील अध्यायात आपण ऐकले की, देशमुख आणि पाटील यांच्या वैमनस्यात गावात दुहीचे वातावरण निर्माण झाले.
जेथ जेथ ही नादे दुफळी । तेथ तेथ ही करी होळी ।
अवघ्या सुखाची रांगोळी । इच्या पायीं होतसे ॥१४॥
जिथे जिथे ही दुफळी शिरते, तिथे ती संपूर्ण सुख आणि शांततेची धुळधाण करून राखरांगोळी करते.
क्षयरोग तो शरीराला । वा दुफळी रोग समाजाला ।
नेतसे यमसदनाला । प्रयत्न पडती लुळे तेथ ॥१५॥
क्षयरोग जसा मानवी शरीराचा नाश करतो, तशीच दुफळी संपूर्ण समाजाला विनाशाकडे नेते आणि तिथे मानवी प्रयत्न निष्फळ ठरतात.
असो तळ्याचिया कांठावर । देशमुखांचा एक महार ।
करुं लागला चरचर । या खंडूपाटलापुढें ॥१६॥
एके दिवशी तळ्याच्या काठावर देशमुखांच्या बाजूचा एक महार खंडू पाटलाशी उद्धटपणे वाद घालू लागला.
पाटील गांवीचा अधिकारी । पाटील गांवीची पांढरी ।
कांहीं कामावरुन खरी । कुरबुर झाली उभयतांत ॥१७॥
पाटील हे गावचे मुख्य अधिकारी आणि धनी होते; मात्र एका कामावरून त्या दोघांमध्ये जोरदार खटका उडाला.
तो असे मर्या महार । देशमुखांचा ज्याला जोर ।
तो बोलला उणें उत्तर । खंडू पाटलाकारणें ॥१८॥
तो देशमुखांच्या पाठबळामुळे शेफारलेला मर्या महार खंडू पाटलाला अतिशय अपमानास्पद बोलू लागला.
पाटील वदला त्यावरी । तुझी रीत ही नाहीं बरी ।
गरीबानें पायरी । आपली कधीं सोडूं नये ॥१९॥
त्यावर पाटलाने त्याला खडसावले की, हे वागणे बरे नाही आणि गरिबाने कधीही आपली मर्यादा सोडू नये.
उणीं उत्तरें बोलण्याचा । अधिकार आहे देशमुखाचा ।
तुझ्यासारख्या नकटयाचा । नाहीं हें आण मनीं ॥२०॥
मला उलट बोलण्याचा अधिकार देशमुखांचा आहे, तुझ्यासारख्या क्षुल्लक सेवकाचा नाही, हे तू नीट ध्यानात ठेव.
तरी महार ऐकेना । करुं लागला चेष्टा नाना ।
त्याच्या ऐकोनी भाषणा । पाटील खवळला मानसीं ॥२१॥
तरीही तो ऐकेना आणि नाना प्रकारच्या चेष्टा करू लागल्याने, त्याचे बोलणे ऐकून पाटील मनात अतिशय संतापले.
बाचाबाचीचें कारण । होतें अति क्षुल्लक जाण ।
कागद ठाण्यालागून । पाठवणें होते पाटलाला ॥२२॥
त्या भांडणाचे मूळ कारण अत्यंत क्षुल्लक होते; पाटलांना सरकारात एक महत्त्वाचा कागद पाठवायचा होता.
तो टप्पा न्यावयासी । सांगितलें होतें महारासी ।
कीं तूं असाच जा अकोल्यासी । तहशिलींत टप्पा द्याया हा ॥२३॥
अकोल्याला तहसील कचेरीत हा टप्पा घेऊन जाण्यासाठी पाटलांनी त्या महाराला आज्ञा केली होती.
तें ऐकोनी वदला महार । मी न हा टप्पा नेणार ।
देशमुखाच्या आश्रितावर । तुमचा डोळा हमेशा ॥२४॥
ते ऐकून तो महार उद्धटपणे म्हणाला की, मी हा टप्पा नेणार नाही; कारण तुमचा देशमुखांच्या माणसांवर नेहमीच डोळा असतो.
कांहीं असो आज दिनीं । मी टप्पा न जाय घेवोनी ।
तुझ्या हुकुमालागुनी । बोंबा शिमग्याच्या समजतों मी ॥२५॥
काहीही झाले तरी आज मी हा टप्पा नेणार नाही आणि तुझ्या हुकुमाला मी शिमग्याची बोंब समजतो.
ऐसें वदनीं बोलला । हावभावही तैसा केला ।
मूठ वळुनी हात नेला । त्यानें आपल्या मुखापुढें ॥२६॥
असे बोलून त्याने तोंडात बोटे घालून पाटलाची चेष्टा करत अतिशय अपमानकारक हावभाव केले.
ती त्याची पाहूनि कृती । खंडू पाटील कोपला चित्तीं ।
भरीव वेळूची काठी होती । पाटलाच्या हातांत ॥२७॥
त्याचे ते कृत्य पाहताच खंडू पाटलांचा पारा चढला; त्यांच्या हातात बांबूची एक भरीव काठी होती.
त्याच काठीचा केला प्रहार । महाराचिया हातावर ।
पाटील मूळचा जोरदार । त्यानें रागें केला प्रहार हा ॥२८॥
त्याच काठीने पाटलांनी संतापाच्या भरात त्या महाराच्या हातावर जोरदार प्रहार केला.
त्या प्रहारें करुनी । हात गेला मोडूनी ।
महार बेशुद्ध होवोनी । पडता झाला भूमीवर ॥२९॥
पाटील बलदंड असल्याने त्या जोरदार फटक्याने महाराचा हात मोडला आणि तो बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कोसळला.
पाटील दुसर्‍या महाराला । गेले टप्पा द्यावयाला ।
तों इकडे वृत्तान्त कैसा झाला । तो आतां सांगतों ॥३०॥
पाटील दुसऱ्या गड्याला टप्पा देण्यासाठी निघून गेले; पण इकडे काय घडले ते आता ऐका.
तो महार त्याच्या आप्तांनीं । नेला उचलून देशमुखसदनीं ।
मोडला हात हें पाहूनि । देशमुख ते संतोषले ॥३१॥
त्याच्या नातेवाईकांनी जखमी महाराला उचलून देशमुखांच्या वाड्यात नेले; त्याचा हात मोडल्याचे पाहून देशमुखांना मनातून आनंद झाला.
वा ! वा ! छान गोष्ट झाली । आपणां कुरापत काढण्या भली ।
ही अनायासें संधी आली । ती उपयोगी न दवडणें ॥३२॥
त्यांनी विचार केला की भांडण उकरून काढण्यासाठी ही आयती संधी चालून आली आहे, ती वाया घालवता कामा नये.
त्यांनीं त्या महारासी । तात्काळ नेलें कचेरीसी ।
समाजविलें अधिकार्‍यासी । खोटेंनाटें विबुध हो ॥३३॥
त्यांनी त्या महाराला लगेच सरकारी कचेरीत नेले आणि अधिकाऱ्यांपुढे खोट्या-नाट्या गोष्टी रचून सांगितल्या.
कोठेंही दोन पक्षांत । वांकडें आल्या यत्किंचित् ।
कांटयांचेच होतात । नायटे ते अवलोका ॥३४॥
दोन पक्षांत थोडे जरी वितुष्ट असले, तरी ते साध्या काट्यासारख्या समस्येचा मोठा नासूर बनवतात.
फिर्याद त्या महाराची । पुस्तकांत नोंदली साची ।
आज्ञा झाली अधिकार्‍याची । पाटील पकडून आणावया ॥३५॥
त्या महाराची रीतसर तक्रार नोंदवून घेतली गेली आणि पाटलांना अटक करून आणण्याचे आदेश अधिकाऱ्यांनी दिले.
शेगांवीं झाली पुकार । उद्यां आहे पडणार ।
पाटलाच्या पदीं थोर । बेडी करीं हातकडया ॥३६॥
उद्या पाटलांच्या पायात बेड्या आणि हातात हातकड्या पडणार, अशी वार्ता संपूर्ण शेगावात वाऱ्यासारखी पसरली.
खंडू पाटला समजलें । धाबें त्याचें दणाणलें ।
तोंडचें पाणी पळालें । झाला अति चिंतातुर ॥३७॥
ही बातमी समजताच खंडू पाटलांचे धाबे दणाणले, त्यांच्या चेहऱ्याचा रंग उडाला आणि ते अतिशय भयभीत झाले.
ज्या शेगांवीं मी वाघापरी । वागत होतों आजवरी ।
तेथेंच कां हा श्रीहरी । प्रसंग आणिला बेंडीचा ॥३८॥
ज्या शेगावात मी आजवर वाघासारखा ताठ मानेने वागलो, तिथेच माझ्यावर बेड्या पडण्याची वेळ यावी काय, असा शोक त्यांनी केला.
अब्रुदारास अपमान । वाटे मरणाहून मरण ।
बंधु गेले घाबरुन । कांहीं विचार सुचेना ॥३९॥
अब्रूदार माणसाला अपमानापेक्षा मरण बरे वाटते; त्यामुळे पाटलांचे सर्व भाऊ अतिशय घाबरून गेले व त्यांना काही सुचेना.
खंडू हताश होऊन बसला । तों एक विचार सुचला त्याला ।
श्रीगजानन महाराजाला । सांकडें हें घालावें ॥४०॥
खंडू पाटील हताश झाले असतानाच, संकटातून मार्ग काढण्यासाठी श्रीगजानन महाराजांना साकडे घालावे अशी बुद्धी त्यांना सुचली.
त्या साधूचे वांचून । या संकटाचें निरसन ।
करणारा न कोणी आन । राहिला या वर्‍हाडीं ॥४१॥
या संपूर्ण वऱ्हाड प्रांतात त्या सिद्धपुरुषाव्यतिरिक्त हे भयंकर संकट दूर करणारा दुसरा कोणीही समर्थ नव्हता.
लौकिकीं यत्‍न करण्याला । बंधु गेले अकोल्याला ।
खंडू पाटील नीट आला । समर्थांकडे रात्रीस ॥४२॥
त्यांच्या बंधूंनी कायदेशीर मदतीसाठी अकोल्याकडे धाव घेतली, तर खंडू पाटील स्वतः रात्रीच्या वेळी थेट महाराजांच्या चरणी आले.
येतांच केला नमस्कार । शिर ठेविलें पायांवर ।
महाराज आला कठीण फार । प्रसंग तो माझ्यावरी ॥४३॥
येताच त्यांनी महाराजांच्या पायांवर डोके ठेवले आणि आकांत करत सांगितले की, माझ्यावर अत्यंत बिकट प्रसंग ओढवला आहे.
सरकारी कामानिमित्त । मी एका महाराप्रत ।
तळ्यापाशीं ताडिलें सत्य । करांतील काठीनें ॥४४॥
सरकारी कामाच्या निमित्ताने मी एका महाराला तळ्याकाठी हातातील काठीने ताडन केले.
त्याचा ऐसा परिणाम झाला । कांटयाचा नायटा केला ।
देशमुख मंडळींनीं भला । माझें अहित करण्यास ॥४५॥
त्याचा असा भयंकर परिणाम झाला की देशमुखांनी माझे नुकसान करण्यासाठी साध्या काट्याचा मोठा नासूर केला.
त्यानिमित्त कैद मला । होण्याचा उद्यां प्रसंग आला ।
समर्था माझ्या इज्जतीला । तुजवीण कोण रक्षील ? ॥४६॥
त्यामुळे उद्या मला कैद होऊन तुरुंगात जाण्याची वेळ आली असून, समर्था, तुमच्याशिवाय माझी अब्रू कोण राखणार?
उद्यां येतील राजदूत । मला येथूनि नेण्याप्रत ।
बेडी ठोकोनि पायांत । ऐसें आज ऐकिलें ॥४७॥
उद्या सरकारी शिपाई मला पायात बेड्या ठोकून बंदी बनवून नेणार असल्याचे मी ऐकले आहे.
त्यापेक्षां गुरुवरा । गळा माझा येथेंचि चिरा ।
ही घ्या तलवार देतों करां । वेळ करुं नका हो ॥४८॥
त्या अपमानास्पद जगण्यापेक्षा हे गुरुराया, ही तलवार घ्या आणि वेळ न दवडता माझा गळा इथेच चिरून टाका.
अब्‍रुदाराकारण । बेइज्जत हेंच मरण ।
अपराध माझा त्यांतून । अति अल्प दयाळा ॥४९॥
अब्रूदार माणसाला बदनामी हेच प्रत्यक्ष मरण वाटते; त्यातही हे दयाळा, माझा अपराध अत्यंत क्षुल्लक होता.
त्या अपराधरुपी खडयाचा । हा डोंगर झाला साचा ।
अभिमान माझ्या अब्रूचा । धरा समर्था ये काळीं ॥५०॥
माझ्या त्या खड्यासारख्या लहानशा चुकीचा त्यांनी डोंगर केला आहे, तरी या प्रसंगी माझ्या अब्रूचे रक्षण करा.
जयद्रथाच्या वेळेला । अग्निकाष्ठ भक्षिण्याला ।
होता अर्जुन तयार झाला । केवळ आपुल्या अब्रूस्तव ॥५१॥
जयद्रथवधाच्या प्रतिज्ञेच्या वेळी केवळ आपल्या लज्जेचे रक्षण करण्यासाठी अर्जुन अग्नीत उडी घेण्यास सज्ज झाला होता.
तेथें भगवंतानें भली । अब्रू त्याची रक्षण केली ।
प्रभूनें वस्त्रें नेसविलीं । द्रौपदीला सभेंत ॥५२॥
तेव्हा भगवंताने त्याची अब्रू राखली आणि भरसभेत द्रौपदीला वस्त्रे पुरवून तिची लज्जा रक्षिली.
तेवीं मम अब्रूही पांचाळी । देशमुख कौरवांनीं आणिली ।
नग्न करण्यासाठीं भली । तिचें करा हो रक्षण ॥५३॥
तशीच माझी अब्रू रूपी द्रौपदी देशमुखांनी वस्त्रहरण करण्यासाठी आणली असून, तिचे रक्षण तुम्हीच करा.
ऐसें वदून समर्थाला । पाटील रडूं लागला ।
आसवांचा तो चालला । पूर नेत्रांवाटें हो ! ॥५४॥
असे आर्ततेने बोलून पाटील रडू लागले आणि त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रूंचा पूर वाहू लागला.
घरचीं माणसें चिंतातुर । आधींच झालीं होतीं फार ।
नाहीं त्यांच्या शोका पार । तो सांगावा कोठवरी ? ॥५५॥
घरातील सर्व कुटुंबीय आधीच अतिशय काळजीत पडले होते आणि त्यांच्या दुःखाला पारावार राहिला नव्हता.
इकडे समर्थांनीं भले । दोन्ही हातीं कवटाळिलें ।
खंडू पाटला हृदयीं धरिलें । त्याचें सांत्वन करावया ॥५६॥
तेव्हा महाराजांनी खंडू पाटलाला दोन्ही हातांनी उचलून प्रेमाने हृदयाशी धरले आणि त्याचे सांत्वन केले.
अरे ! कामकर्त्या पुरुषाप्रत । ऐशीं संकटें येतात ।
वरच्यावरी जाण सत्य । त्याची चिंता वाहूं नको ॥५७॥
महाराज म्हणाले, कार्य करणाऱ्या पुरुषावर अशी संकटे वारंवार येतातच, त्याची तू मुळीच चिंता करू नकोस.
स्वार्थदृष्टि बळावतां । ऐसेंच होतें तत्त्वतां ।
खर्‍या नीतीची ती वार्ता । अणुमात्र त्या कळत नसे ॥५८॥
माणसाची स्वार्थी दृष्टी बळावली की असेच घडते; त्यांना नीतिमत्ता व न्यायाची यत्किंचितही चाड उरत नाही.
तुम्ही पाटील देशमुख दोघेजण । एका जातीचे असून ।
एकमेकांचें नुकसान । स्वार्थें करुं पाहतां ॥५९॥
तुम्ही पाटील आणि देशमुख दोघेही एकाच कुळातील असून केवळ स्वार्थापोटी एकमेकांचे अहित पाहता.
मागें कौरवपांडवांत । स्वार्थेंच आला विपट सत्य ।
परि पांडवांचा पक्ष तेथ । न्यायें खरा होता कीं ॥६०॥
पूर्वी कौरव-पांडवांमध्येही स्वार्थामुळेच वैर माजले होते; परंतु पांडवांचा पक्ष सत्याचा व न्यायाचा होता.
म्हणून पांडवांकारणें । साह्य केलें भगवंतानें ।
सत्यासाठीं मारणें । भाग पडलें कौरवांना ॥६१॥
म्हणूनच भगवंताने पांडवांना साहाय्य केले आणि सत्याच्या रक्षणासाठी कौरवांचा संहार करावा लागला.
जा भिऊं नकोस तिळभर । बेडी न तुशीं पडणार ।
किती जरी केला जरी केला जोर । देशमुखानें आपला ॥६२॥
जा, तिळमात्रही घाबरू नकोस; देशमुखांनी कितीही आटापिटा केला तरी तुझ्या पायात बेडी पडणार नाही.
तेंच पुढें खरें झालें । पाटील निर्दोषी म्हणून सुटले ।
जें कां संतमुखावाटें आलें । तें न खोटें होई कधीं ॥६३॥
महाराजांचे ते बोल पुढे तंतोतंत खरे ठरले आणि पाटील निर्दोष सुटले; कारण संतांच्या मुखातील वाणी कधीही खोटी ठरत नाही.
पाटील मंडळी उत्तरोत्तर । भजूं लागली साचार ।
कोणा नाहीं आवडणार । अमृत तें सेवावया ? ॥६४॥
त्यानंतर सर्व पाटील परिवार महाराजांच्या भक्तीत लीन झाला; कारण अमृताचा आस्वाद घ्यायला कोणाला आवडणार नाही?
पुढें खंडू पाटलानें । करुन विनंति प्रेमानें ।
नेलें रहायाकारणें । समर्थाला निजगृहीं ॥६५॥
पुढे खंडू पाटलांनी अतिशय प्रेमाने प्रार्थना करून महाराजांना आपल्या घरी राहण्यासाठी आणले.
असतां पाटील सदनांत । गजाननस्वामी समर्थ ।
ब्राह्मण आले अवचित । दहापांच तैलंगी ॥६६॥
महाराज पाटलांच्या वाड्यात असताना अचानक दहा-पंधरा तैलंग ब्राह्मण तिथे आले.
तैलंगी विद्वान असती । कर्मठ वेदावरी प्रीती ।
परी धनाचा लोभ चित्तीं । राही ज्यांच्या विशेष ॥६७॥
ते ब्राह्मण वेदविद्येत निष्णात व कर्मठ होते, परंतु त्यांच्या मनात धनाचा अत्यंत लोभ होता.
तें कांहीं मिळेल म्हणून । समर्थाकडे आले जाण ।
तयीं होते पांघरुण । घेऊन समर्थ निजलेले ॥६८॥
काहीतरी धन मिळेल या आशेने ते समर्थांकडे आले; त्यावेळी महाराज अंगावर पांघरूण घेऊन पहुडले होते.
त्यांना जागे करण्याप्रत । ब्राह्मण म्हणूं लागले मंत्र ।
जटेचे ते स्वरासहित । अति उच्च स्वरानें ॥६९॥
त्यांना जागे करण्यासाठी ते ब्राह्मण अत्यंत मोठ्या आणि उच्च स्वरात जटा पद्धतीचे वेदपठण करू लागले.
मंत्र म्हणण्यांत चूक झाली । ती न त्यांनीं दुरुस्त केली ।
म्हणून आसनीं उठून बसली । गजाननाची स्वारी पहा ॥७०॥
मंत्र म्हणताना त्यांच्याकडून अक्षम्य चुका झाल्या आणि त्यांनी त्या सुधारल्या नाहीत; हे पाहून महाराज उठून बसले.
आणि ऐसें वदले ब्राह्मणांला । तुम्ही कशासाठीं वैदिक झालां ।
हीनत्व वेदविद्येला । आणूं नका रे निरर्थक ॥७१॥
ते ब्राह्मणांवर रागावून म्हणाले, जर तुम्ही वेदविद्येला अशी हीनता आणणार असाल, तर वैदिक कशासाठी झालात?
ही न विद्या पोटाची । मोक्षदात्री आहे साची ।
वा डोईस बांधल्या शालीची । किंमत कांहीं राखा हो ॥७२॥
वेदविद्या ही पोट भरण्याचे साधन नसून मोक्ष देणारी आहे; निदान डोक्याला बांधलेल्या शेलीची तरी लाज बाळगा.
मी म्हणतों ऐसें म्हणा । खरे स्वर मनीं आणा ।
उगीच भोळ्या भाविकांना । सोंग आणून नाडूं नका ॥७३॥
मी म्हणतो त्याप्रमाणे अचूक स्वरांसह म्हणा आणि केवळ सोंग आणून भोळ्या भाविकांना ठकवू नका.
जी ऋचा ब्राह्मणांनीं । म्हणण्या सुरुं केली जाणी ।
तोच अध्याय समर्थांनीं । धडधड म्हणून दाखविला ॥७४॥
ब्राह्मणांनी ज्या ऋचेचे पठण सुरू केले होते, तो संपूर्ण अध्याय समर्थांनी अस्खलित आणि स्पष्ट म्हणून दाखवला.
चूक न कोठें म्हणण्यांत । शब्दोच्चार स्पष्ट सत्य ।
वाटे वसिष्ठ मूर्तिमंत । वेद म्हणण्या बसला असे ॥७५॥
उच्चारात कसलीही त्रुटी नव्हती; प्रत्यक्ष वसिष्ठ ऋषीच वेद म्हणायला बसले आहेत की काय, असा तो गंभीर उच्चार होता.
तेलंगी तें ऐकून चकित झाले । अधोवदन बैसले ।
मुख वरी करण्या आपुलें । भय मनीं वाटलें त्यां ॥७६॥
ते अलौकिक पठण ऐकून ते तैलंग ब्राह्मण स्तिमित झाले आणि लाजेने मान खाली घालून बसले; त्यांना वर पाहण्याचेही भय वाटले.
सूर्य उदय झाल्यावर । त्याच्यापुढें कां होणार ।
दीपांचा तो जयजयकार । त्यांची किंमत अंधारीं ॥७७॥
सूर्य उगवल्यावर जसा दिव्यांचा प्रकाश निष्प्रभ ठरतो, तशीच त्यांची अवस्था झाली; कारण दिव्यांचे मोल अंधारातच असते.
विप्र म्हणती आपुल्या मनीं । हा पिसा कशाचा महाज्ञानी ।
चारी वेद याच्या वदनीं । नांदतात प्रत्यक्ष ॥७८॥
ते ब्राह्मण मनात विचार करू लागले की, हा वेडा नसून साक्षात चारी वेद मुखात वास करणारे महाज्ञानी पुरुष आहेत.
हा विधाताच होय दुसरा । शंका येथें नुरली जरा ।
हा असावा ब्राह्मण खरा । जातीनें कीं निःसंशय ॥७९॥
यात तीळमात्र शंका नाही की हे साक्षात दुसरे ब्रह्मदेवच असून, जन्मानेही निःसंशय ब्राह्मण असावेत.
परमहंस दीक्षा याची । वार्ता न उरली बंधनाची ।
कोणत्याही प्रकारची । हा जीवन्मुक्त सिद्धयोगी ॥८०॥
यांची परमहंस स्थिती असल्याने यांना कसलीही बंधने उरलेली नाहीत; हे प्रत्यक्ष जीवन्मुक्त सिद्धयोगी आहेत.
कांहीं पुण्य होतें पदरीं । म्हणून मूर्ति पाहिली खरी ।
हा वामदेव याला दुसरी । उपमा न ती द्यावया ॥८१॥
आपल्या पदरी काहीतरी पूर्वपुण्य होते म्हणूनच अशा महनीय अवताराचे दर्शन घडले; यांना साक्षात वामदेव ऋषींशिवाय दुसरी उपमा नाही.
असो खंडू पाटलाकडून । त्या ब्राह्मणांलागून ।
देते झाले दयाघन । रुपया रुपया दक्षिणा ॥८२॥
त्यानंतर दयाळू महाराजांनी खंडू पाटलांकडून त्या सर्व ब्राह्मणांना प्रत्येकी एक रुपया दक्षिणा देवविली.
ब्राह्मण संतुष्ट झाले । अन्य गांवां निघून गेले ।
महाराजही कंटाळले । उपाधीला गांवच्या ॥८३॥
दक्षिणा मिळताच ब्राह्मण समाधानाने निघून गेले; इकडे महाराजही गावच्या उपाधी व गदारोळाला कंटाळले.
श्रोते खर्‍या संताप्रत । उपाधी ना असे पटत ।
दांभिकाला मात्र । भूषण होतें तियेचें ॥८४॥
खऱ्या संतांना अशा लौकिक उपाधी कधीही आवडत नाहीत; केवळ दांभिकांनाच अशा मोठेपणाचे अप्रूप वाटते.
गांवाचिया उत्तरेला । एक मळा सान्निध्याला ।
या मळ्यांत भाजीपाला । होत होता बहुवस ॥८५॥
गावाच्या उत्तरेस अगदी जवळच एक विस्तीर्ण मळा होता, जिथे भाजीपाल्याचे मोठे पीक येत असे.
एक शिवाचें मंदिर । तेथें होतें साचार ।
लिंबतरुंची थंडगार । छाया होती ते ठायीं ॥८६॥
त्या शांत मळ्यात एक प्राचीन शिवालय होते आणि त्याच्या परिसरात कडुनिंबाच्या झाडांची थंडगार सावली होती.
हा कृष्णाजी पाटलाचा । मळा होता मालकीचा ।
हा कृष्णाजी खंडुजीचा । सगळ्यांत शेवटला भाऊ असे ॥८७॥
तो मळा खंडू पाटलांचे सर्वात लहान बंधू कृष्णाजी पाटील यांच्या मालकीचा होता.
त्या मळ्यांत महाराज आले । शिवालयासन्निध बसले ।
एका ओटयावरी भले । निंबतरुच्या छायेंत ॥८८॥
महाराज त्या मळ्यात आले आणि शिवालयाजवळील एका ओट्यावर कडुनिंबाच्या शीतल छायेत बसले.
समर्थ म्हणाले कृष्णाजीसी । मी आलों तुझ्या मळ्यासी ।
कांहीं दिवस राहावयासी । या श्रीशंकरासन्निध ॥८९॥
समर्थ कृष्णाजीला म्हणाले, मी काही दिवस या शंकराच्या सान्निध्यात राहण्यासाठी तुझ्या मळ्यात आलो आहे.
हा भोलानाथ कर्पूरगौर । नीलकंठ पार्वतीवर ।
हा राजराजेश्वर । आहे अवघ्या देवांचा ॥९०॥
हा कर्पूरगौर, नीलकंठ, पार्वतीपती भोळानाथ सर्व देवांचा देवाधिदेव राजराजेश्वर आहे.
तो तुझ्या मळ्यांत रमला । म्हणून मींही विचार केला ।
येथें येण्याचा तो भला । दे साउली करुन ॥९१॥
तो तुझ्या मळ्यात रमला आहे म्हणूनच मीही इथे राहण्याचा विचार केला; तरी मला इथे निवाऱ्यासाठी सावली करून दे.
तें वाक्य ऐकिलें । सहा पत्रे आणविले ।
ओटयावरी छप्पर केलें । कृष्णाजीनें तात्काळ ॥९२॥
हे ऐकताच कृष्णाजीने ताबडतोब सहा पत्रे आणले आणि त्या ओट्यावर सुंदर छप्पर तयार केले.
समर्थांनीं वास केला । म्हणून मला क्षेत्र झाला ।
राजा जाय जया स्थला । मीच होते राजधानी ॥९३॥
समर्थांच्या वास्तव्याने त्या साध्या मळ्याचे रूपांतर पावन तीर्थक्षेत्रात झाले; कारण राजा जिथे जातो तीच राजधानी बनते.
महाराजांचे बरोबर । होता पाटील भास्कर ।
सेवा करण्या निरंतर । दुसरा तुकाराम कोकाटया ॥९४॥
महाराजांची नित्य सेवा करण्यासाठी भास्कर पाटील आणि दुसरे तुकाराम कोकाटे हे सतत त्यांच्या सोबत असत.
खाण्यापिण्याची तरतूद सारी । निजांगें कृष्णाजी पाटील करी ।
समर्थ ते जेवल्यावरी । तो प्रसाद घेत असे ॥९५॥
कृष्णाजी पाटील स्वतः महाराजांच्या खाण्यापिण्याची सर्व व्यवस्था पाहत असत आणि महाराजांचे भोजन झाल्यावरच प्रसाद ग्रहण करत.
असो गजानन असतां मळ्यांत । गोष्ट घडली अद्भुत ।
येते झाले फिरत फिरत । दहा वीस गोसावी ते ठायां ॥९६॥
महाराज त्या मळ्यात असताना एक विलक्षण घटना घडली; फिरत फिरत दहा-वीस गोसावी त्या ठिकाणी आले.
समर्थांचा बोलबाला । त्यांनीं आधींच होता ऐकिला ।
म्हणूनि त्यांनीं तळ दिला । येऊनि या मळ्यामध्यें ॥९७॥
समर्थांची कीर्ती त्यांनी आधीच ऐकली होती, म्हणून त्यांनी थेट येऊन त्या मळ्यातच मुक्काम ठोकला.
गोसावी म्हणती पाटलासी । आम्ही आहों तीर्थवासी ।
जातों रामेश्वरासी । भागीरथीला घेऊन ॥९८॥
गोसावी कृष्णाजी पाटलाला म्हणाले, आम्ही तीर्थाटन करणारे असून गंगेचे पाणी घेऊन रामेश्वराला चाललो आहोत.
गंगोत्री जम्नोत्री केदार । हिंगलाज गिरनार डाकुर ।
ऐशीं क्षेत्रें अपार । पाहिलीं पायीं फिरुनी ॥९९॥
आम्ही गंगोत्री, यमुनोत्री, केदारनाथ, हिंगलाज, गिरनार आणि डाकोर अशी अगणित तीर्थक्षेत्रे पायी फिरून पाहिली आहेत.
ब्रह्मगिरी गोसाव्याचे । आम्ही शिष्य आहों साचे ।
महाराजही आमुचे । आहेत सांप्रत बरोबर ॥१००॥
आम्ही महासाधू ब्रह्मगिरी गोसावी यांचे शिष्य असून आमचे गुरू महाराजही सध्या आमच्यासोबत आहेत.
हे महासाधु ब्रह्मगिरी । ज्यांचा बंदा गुलाम हरी ।
ती मूर्ति आली घरीं । तुझ्या पूर्वभाग्यानें ॥१॥
ते म्हणाले की ब्रह्मगिरी असे महासाधू आहेत ज्यांचे भगवंतही अंकित आहेत, आणि तुझ्या भाग्यानेच ते तुझ्या दारी आले आहेत.
शिरापुरीचें अयाचित । आम्हां द्यावें तुम्ही त्वरित ।
लागे जो ओढण्याप्रत । गांजा तोही पुरवावा ॥२॥
आम्हाला तात्काळ शिरा-पुरीचे मिष्टान्न जेवण द्या आणि आम्हाला ओढण्यासाठी लागणारा गांजाही पुरवा.
तीन दिवस येथें राहूं । चौथे दिवशीं येथून जाऊं ।
पाटील नका कष्टी होऊं । साधून घ्या ही पर्वणी ॥३॥
आम्ही येथे तीन दिवस राहून चौथ्या दिवशी निघून जाऊ; तरी पाटील, दुःखी न होता ही पर्वणी साधून आमचे आतिथ्य करा.
तुम्ही पोशिला मळ्यांत । वेडा पिसा नंगाधूत ।
मग आम्हां देण्या अयाचित । मागें पुढें कां पाहतां ? ॥४॥
तुम्ही मळ्यात एका वेड्या, नग्न माणसाला पोसता, मग आम्हाला दान देण्यास मागे-पुढे का पाहता?
गाढवासी पोशिती । गाईस लाथा मारिती ।
ते का म्हणावें सन्मती । पहा विचार करुन ॥५॥
गाढवाला खाऊ घालायचे आणि कामधेनूला लाथा मारायच्या, याला शहाणपण कसे म्हणावे, याचा तुम्हीच विचार करा.
आम्ही गोसावी वैराग्यभरित । जाणतों अवघा वेदान्त ।
मर्जी असल्या मळ्यांत । या पोथी ऐकावया ॥६॥
आम्ही विरक्त गोसावी संपूर्ण वेदांत जाणतो; तुमची इच्छा असल्यास मळ्यात येऊन आमची पोथी ऐका.
कृष्णाजी म्हणे त्यावरी । उद्यां घालीन शिरापुरी ।
आज आहेत भाकरी । त्याच जाव्या घेऊन ॥७॥
त्यावर कृष्णाजी नम्रपणे म्हणाले, उद्या तुम्हाला शिरा-पुरी घालीन; आज भाकरी तयार आहेत त्या घेऊन जा.
जितुका गांजा ओढाल । तितुका तेथेंच मिळेल ।
तेथें चालता बोलता कंठनीळ । बसला आहे पत्र्यामध्यें ॥८॥
तुम्हाला हवा तितका गांजा तिथेच मिळेल; कारण त्या पत्र्याच्या शेडमध्ये साक्षात चालताबोलता नीलकंठ बसलेला आहे.
दोन प्रहराची वेळा खरी । घेतल्या चूण भाकरी ।
मळ्यांत घेउनि विहिरीवरी । बसले गोसावी भोजना ॥९॥
दुपारची वेळ असल्याने गोसाव्यांनी त्या पिठले-भाकरी घेतल्या आणि मळ्यातील विहिरीवर बसून भोजन केले.
समर्थांच्या समोरी । एका छपराभीतरीं ।
गोसाव्यांनीं लाविली खरी । आपआपलीं कडासनें ॥११०॥
त्यानंतर महाराजांच्या समोरील एका छपरात त्या सर्व गोसाव्यांनी आपली मृगजिने आणि आसने मांडली.
त्यांचा जो होतो महंत । ब्रह्मगिरी नामें सत्य ।
तो भगवद्गीतेप्रत । वाचूं लागला अस्तमानीं ॥११॥
त्यांचा जो प्रमुख महंत ब्रह्मगिरी होता, तो संध्याकाळच्या वेळी भगवद्गीतेचे वाचन व निरूपण करू लागला.
गोसावी श्रवणा बैसले । गांवांतूनही कांहीं आले ।
पोथी ऐकावया भले । त्या ब्रह्मगिरी गोसाव्याची ॥१२॥
गोसावी श्रवणाला बसले आणि गावातूनही काही लोक ब्रह्मगिरी गोसाव्याची पोथी ऐकण्यासाठी गोळा झाले.
नैनं छिन्दन्ति हा श्लोक । निरुपणाचा होता देख ।
ब्रह्मगिरी पक्का दांभिक । स्वानुभवाचा लेश नसे ॥१३॥
'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि' या आत्म्याच्या अमरत्वावरील श्लोकावर तो ढोंगी व अनुभवाचा लवलेश नसलेला ब्रह्मगिरी प्रवचन देत होता.
निरुपण त्याचें ऐकिलें । गांवकर्‍यास नाहीं पटलें ।
ते आपसांत बोलूं लागले । हा नुसता शब्दच्छल ॥१४॥
त्याचे कोरडे निरूपण गावकऱ्यांना मुळीच पटले नाही; ते आपसात कुजबुजू लागले की हा निव्वळ शब्दांचा खेळ आहे.
सारे पोथी ऐकिल्यावरी । येऊन बसले पत्र्याभीतरीं ।
गजाननाच्या समोरी । संतदर्शन घ्यावया ॥१५॥
निरूपण संपल्यावर सर्व लोक संतांचे दर्शन घेण्यासाठी पत्र्याच्या शेडमध्ये समर्थांसमोर येऊन बसले.
लोक म्हणती छपराला । निरुपणाचा भाग झाला ।
येथें पत्र्यास बैसला । स्वानुभवाचा पुरुष हा ॥१६॥
लोक म्हणू लागले की, तिथे केवळ वाचेचे निरूपण झाले; पण इथे पत्र्यात साक्षात आत्मानुभवी महापुरुष बसले आहेत.
तेथें ऐकला इतिहास । येथें पाहिला प्रत्यक्ष पुरुष ।
या भाषणें गोसाव्यास । राग आला कांहींसा ॥१७॥
तिथे आम्ही केवळ इतिहास ऐकला, तर इथे प्रत्यक्ष ब्रह्म अनुभवले; हे लोकांचे बोलणे ऐकून गोसाव्याला राग आला.
अवघे गोसावी गांजा प्याया । बसले होते घेऊनिया ।
त्या पत्र्याचिया ठायां । चालली चिलीम गांजाची ॥१८॥
इकडे सर्व गोसावी गांजा पिण्यासाठी एकत्र बसले आणि त्या पत्र्याच्या छपरात गांजाची चिलिम पेटली.
पत्र्यांत पलंगाच्या वरी । बसली होती समर्थस्वारी ।
चिलीम भरुन वरच्यावरी । प्याया देई भास्कर ॥१९॥
पत्र्याच्या शेडमध्ये महाराज पलंगावर शांत बसले होते आणि भास्कर वरचेवर चिलिम भरून त्यांना देत होता.
त्या चिलिमीच्या विस्तवाची । ठिणगी पलंगीं पडली साची ।
ती पडतांना कोणाची । दृष्टि न गेली तिच्यावर ॥१२०॥
त्या चिलिमीतील विस्तवाची एक पेटती ठिणगी नकळत लाकडी पलंगावर पडली आणि कोणाचेही तिकडे लक्ष गेले नाही.
कांहीं वेळ गेल्यावर । निघूं लागला धूर ।
पलंग पेटला अखेर । एकदम चहूं बाजूंनीं ॥२१॥
काही वेळातच त्यातून धूर निघू लागला आणि बघता बघता पलंगाने चारही बाजूंनी पेट घेतला.
तो प्रकार पाहतां । भास्कर बोले सद्‌गुरुनाथा ।
पलंग सोडा शीघ्र आतां । या खालीं उतरुन ॥२२॥
तो अग्नी भडकलेला पाहून भास्कर व्याकुळ होऊन म्हणाला, सद्गुरुराया, त्वरित पलंगावरून खाली उतरा.
लाकडें हीं पलंगाचीं । आहेत कीं सागाचीं ।
तीं न आतां विझायाचीं । पाण्यावांचून दयाळा ॥२३॥
हा पलंग सागाच्या लाकडाचा असल्याने पाण्याशिवाय हा अग्नी आता विझणार नाही.
तयीं समर्थ बोलले वाचें । भास्करा अग्नि विझविण्याचें ।
कारण नाहीं तुला साचें । जल मुळींच आणूं नको ॥२४॥
तेव्हा समर्थ शांतपणे म्हणाले, भास्करा, हा अग्नी विझवण्याची गरज नाही आणि पाण्याचा एक थेंबही आणू नकोस.
अहो महाराज ब्रह्मगिरी । या बैसा पलंगावरी ।
तुम्हां आहे अवगत खरी । भगवद्गीता साकल्यें ॥२५॥
महाराज मोठ्याने म्हणाले, अहो ब्रह्मगिरी महाराज, तुम्ही सर्व भगवद्गीता जाणता, तर या आणि या पेटत्या पलंगावर बसा.
त्याच्या परीक्षेची वेळ । आणिली हरीनें तात्काळ ।
ब्रह्मा न जाळी अनळ । याचा प्रत्यय दाखवा ॥२६॥
भगवंताने तुमच्या ज्ञानाच्या परीक्षेची हीच वेळ आणली आहे; अग्नी आत्म्याला जाळू शकत नाही, याची प्रचिती आता दाखवा.
नैनं छिन्दन्ति श्लोकावर । व्याख्यान केलें एक प्रहर ।
आतां कां मानितां दर । या पलंगीं बसण्याचा ? ॥२७॥
'नैनं छिन्दन्ति' या श्लोकावर तुम्ही तीन तास प्रवचन केले, मग आता या पलंगावर बसण्याचे भय कशाला बाळगता?
जा भास्करा लौकरी । ब्रह्मगिरीला करीं धरी ।
आणून बसवी अत्यादरीं । या जळत्या पलंगास ॥२८॥
भास्करा, जा आणि त्या ब्रह्मगिरीला हाताला धरून मोठ्या आदराने या जळत्या पलंगावर आणून बसव.
ऐशी आज्ञा होतां क्षणीं । भास्कर गेला धांवोनी ।
ब्रह्मगिरीचा सव्य पाणी । धरिला त्यानें निजकरें ॥२९॥
समर्थांची आज्ञा होताच भास्कर धावत गेला आणि त्याने ब्रह्मगिरीचा हात पकडला.
भास्कराचें शरीर । धिप्पाड सशक्‍त पिळदार ।
तो गोसावि त्याच्या समोर । शोभूं लागला घुंगुरडें ॥१३०॥
भास्कर धिप्पाड आणि बलदंड असल्याने, त्याच्यासमोर तो गोसावी एका लहानशा किड्यासारखा केविलवाणा दिसू लागला.
पलंग पेटला चौफेर । ज्वाळा निघूं लागल्या थोर ।
परी महाराज आसनीं स्थिर । हलले मुळीं न इतकेंही ॥३१॥
पलंग चौफेर पेटून भयंकर ज्वाळा निघत होत्या; तरीही महाराज आपल्या आसनावर यत्किंचितही न डगमगता शांत बसून होते.
श्री प्रल्हाद कयाधूसुत । उभा केला अग्नींत ।
हें लिहिलें पुराणांत । श्रीव्यासांनीं भागवतीं ॥३२॥
पूर्वी कयाधूचा पुत्र प्रल्हाद अग्नीत उभा राहिला होता, असे महर्षी व्यासांनी भागवत पुराणात लिहून ठेवले आहे.
त्या लिहिल्या गोष्टीचें । प्रत्यंतर दाविलें साचें ।
मळ्यामाजीं कृष्णाजीचें । श्रीगजानन साधूंनीं ॥३३॥
त्या पौराणिक कथेचे प्रत्यक्ष प्रत्यंतर आज श्रीगजानन महाराजांनी कृष्णाजीच्या मळ्यात सर्वांना दाखवून दिले.
ब्रह्मगिरी म्हणे भास्कराशीं । मला न न्या पलंगापाशीं ।
महाराजांच्या अधिकाराशीं । मीं नाहीं जाणितलें ॥३४॥
भीतीने थरथर कापत ब्रह्मगिरी भास्कराला विनवू लागला, मला त्या आगीजवळ नेऊ नकोस, मी महाराजांचे सामर्थ्य ओळखले नाही.
तें न मानी भास्कर । ओढीत आणिला फरफर ।
उभा केला समोर । आपल्या सद्‌गुरुरायाच्या ॥३५॥
भास्कराने त्याचे काहीही न ऐकता त्याला फरफटत आणून आपल्या सद्गुरूंच्या समोर उभे केले.
’नैनं दहति पावक ।’ हें खरें करुन दावा वाक्य ।
ऐसें बोलतां महाराज देख । गोसावी परम घाबरला ॥३६॥
'नैनं दहति पावकः' हे गीतेतील वचन आता खरे करून दाखव, असे महाराजांनी दरडावताच गोसावी अत्यंत भयभीत झाला.
गोसावी म्हणे भीत भीत । मी पोटभर्‍या आहे संत ।
शिरापुरी खाण्याप्रत । मी झालों गोसावी ॥३७॥
गोसावी काकुळतीला येऊन म्हणाला, मी खरा संत नसून निव्वळ पोटभरू आहे; केवळ शिरा-पुरी खाण्यासाठी मी गोसावी झालो.
माझ्या अपराधाची क्षमा । साच करी शांतिधामा ।
केला खटाटोप रिकामा । गीताशास्त्र शिकण्याचा ॥३८॥
हे शांतिसागरा, माझ्या अपराधाची क्षमा करा; मी गीतेचा केलेला हा अभ्यास निव्वळ देखावा आणि व्यर्थ होता.
तुला पिसा मी म्हणालों । आतां पस्तावा पावलों ।
मी दांतीं तृण धरुन आलों । शरण तुला अभय दे ॥३९॥
मी अज्ञानाने तुम्हाला वेडा म्हणालो, त्याबद्दल मला पश्चात्ताप होत आहे; मी तोंडात गवत धरून शरण आलो आहे, मला अभय द्या.
शेगांवच्या जनांनीं । केली समर्थां विनवणी ।
आपणा अग्नीपासूनी । भय नाहीं हें खरें ॥१४०॥
तेव्हा शेगावच्या ग्रामस्थांनी हात जोडून समर्थांना कळकळीची विनंती केली की, आपल्याला अग्नीचे भय नाही हे सत्य आहे.
तरी महाराज आमच्याकरितां । खालीं यावें लवकर आतां ।
अशा स्थितींत पाहतां । तुम्हां आम्हां धडकी भरे ॥४१॥
तरीही महाराज, आमच्या समाधानासाठी आपण त्वरित खाली उतरावे; कारण अशा भडकत्या अग्नीत आपल्याला पाहून आमचे काळीज थरथरते.
म्हणून आमच्यासाठीं । उतरा खालीं ज्ञानजेठी ॥ गोसावी झाला हिंपुटी ।
तो न कांहीं बोलला ॥४२॥
म्हणून हे ज्ञानसूर्या, आमच्यासाठी खाली या; हे पाहून तो गोसावी शरमून अतिशय खजील झाला.
लोक विनंतीस द्याया मान । खालीं उतरले गजानन ।
तो पलंग पडला कोसळून । एक पळही न लागलें त्या ॥४३॥
लोकांच्या भक्तीभावाला मान देऊन गजानन महाराज खाली उतरताच, तो संपूर्ण जळलेला पलंग क्षणात कोसळून पडला.
अवघाच होता जळला । जो भाग शेष उरला ।
तो लोकांनीं विझविला । साक्ष दावण्या इतरांसी ॥४४॥
पलंग पूर्णपणे भस्मसात झाला होता; जो थोडाफार भाग शिल्लक होता, तो लोकांनी इतरांना साक्ष दाखवण्यासाठी विझवला.
ब्रह्मगिरी पायीं लागला । निरभिमान अवघा झाला ।
स्पर्श होता गंगाजला । मल कोठूनी राही तेथ ? ॥४५॥
ब्रह्मगिरीचा सर्व अहंकार गळून पडला आणि तो महाराजांच्या चरणी लीन झाला; कारण गंगेच्या स्पर्शाने सर्व मळ धुऊन निघतो.
मग मध्यरात्रीच्या समयाला । ब्रह्मगिरीस बोध केला ।
आजपासून चेष्टेला । तूं या सोडून देईं रे ॥४६॥
त्यानंतर मध्यरात्रीच्या वेळी समर्थांनी ब्रह्मगिरीला उपदेश केला की, आजपासून हा ढोंगीपणा आणि चेष्टा करणे सोडून दे.
ज्यांनीं राख लावावी । त्यांनीं उपाधी दूर ठेवावी ।
अनुभवावीण न सांगावी । गोष्ट कोणा निरर्थक ॥४७॥
अंगाला भस्म फासणाऱ्याने प्रपंचाची उपाधी सोडावी आणि स्वतःच्या अनुभूतीशिवाय इतरांना व्यर्थ उपदेश करू नये.
नुसतें शब्दपांडित्य । माजलें जगीं अतोनात ।
तेणेंच आहे झाला घात । आपुल्या या संस्कृतीचा ॥४८॥
आज जगात निव्वळ पोकळ शब्दपांडित्य माजले आहे आणि त्यामुळेच आपल्या संस्कृतीचे मोठे अधःपतन झाले आहे.
गोसावी मच्छिंद्र जालंदर । गोरख गहिनी साचार ।
ज्ञानेश्वराचा अधिकार । किती म्हणून सांगावा ॥४९॥
मच्छिंद्रनाथ, जालंदरनाथ, गोरखनाथ आणि गहिनीनाथ हे महान अधिकारी होते; तसेच संत ज्ञानेश्वरांचे महात्म्य तर शब्दांपलीकडचे आहे.
स्वानुभवाचे झाले यती । श्रीशंकराचार्य निश्चितीं ।
प्रपंचीं राहून ब्रह्मस्थिति । अनुभविली एकनाथांनीं ॥१५०॥
आद्य शंकराचार्य स्वानुभवी संन्यासी झाले, तर संत एकनाथांनी संसारात राहूनही प्रत्यक्ष परब्रह्मस्थिती अनुभवली.
स्वामी समर्थ ब्रह्मचारी । हेही ब्रह्मसाक्षात्कारी ।
होऊन गेले भूमीवरी । यांचीं चरित्रें आणी मना ॥५१॥
अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ ब्रह्मचारी हेही या भूतलावर साक्षात ब्रह्मज्ञानी होऊन गेले; त्यांची चरित्रे तू स्मरणात ठेव.
उगीच खाया शिरापुरी । भटकूं नको भूमीवरी ।
सार न तयामाझारीं । येतुलेंही गवसणार ॥५२॥
केवळ शिरा-पुरी खाण्यासाठी असा जगभर भटकू नकोस; कारण अशा ढोंगबाजीने तुला कधीही आत्मज्ञान गवसणार नाही.
ऐसा बोध ऐकिला । ब्रह्मगिरी विरक्त झाला ।
प्रातःकाळींच उठोन गेला । कोणा न भेटतां शिष्यांसह ॥५३॥
हा उपदेश ऐकून ब्रह्मगिरीचे डोळे उघडले आणि तो पूर्णपणे विरक्त होऊन पहाटेच कोणालाही न सांगता शिष्यांसह निघून गेला.
ही गोष्ट दुसर्‍या दिवशीं । कळली अवघ्या गांवासी ।
जो तो आला पाहावयासी । मळ्यांत जळलेल्या पलंगातें ॥५४॥
दुसऱ्या दिवशी ही अद्भुत वार्ता संपूर्ण गावाला समजली आणि प्रत्येक जण तो जळलेला पलंग पाहण्यासाठी मळ्यात धावत आला.
हा दासगणूविरचित । गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
तारो भाविकां भवाब्धींत । हेंचि इच्छी दासगणू ॥१५५॥
दासगणू महाराज म्हणतात की, त्यांनी रचलेला हा 'गजानन विजय' ग्रंथ सर्व भाविकांना या भवसागरातून पैलतीरी तारून नेवो.