जय जयाजी राघवा रामा । जय जयाजी मेघःश्यामा ।
संतजनांच्या विश्रामा । सीतापते दाशरथे ॥१॥
हे दशरथपुत्र, सीतापती, मेघश्याम, संतजनांना विश्रांती देणाऱ्या प्रभू श्रीरामा, तुझा सदैव जयजयकार असो.
तुझ्या कृपेनें वानर । बलिष्ठ झाले भूमीवर ।
ज्यांनीं रावणाचा चक्काचूर । केला देवा लंकेवरी ॥२॥
तुझ्या केवळ कृपेनेच या पृथ्वीवर वानर बलवान झाले आणि त्यांनी लंकेमध्ये जाऊन रावणाचा पूर्ण विध्वंस केला.
तुझी कृपा झाल्या पाही । तो सर्वदा होतो विजयी ।
जें जें इच्छील तें तें नेई । काम आपलें तडीला ॥३॥
देवा, ज्याच्यावर तुझी कृपा होते, तो सर्वदा विजयी होतो आणि आपले इच्छिलेले प्रत्येक कार्य यशस्वीपणे पूर्ण करतो.
भूपतीचा वशीला । ज्यातें देवा ! लाधला ।
तो वंद्य होतो दिवाणाला । नीच कितीही असला जरी ॥४॥
ज्याला प्रत्यक्ष राजाचा पाठिंबा मिळतो, तो कितीही हीन असला तरी दिवाणजीसुद्धा त्याला मान देतात.
ऐशा अमोघ कृपेला । होईन कां मी योग्य भला ।
याचा जों मीं विचार केला । तों ऐसें आलें कळोन ॥५॥
अशा तुझ्या अमूल्य व अमोघ कृपेस मी पात्र ठरू शकेन का, असा विचार करताच मला माझे वास्तव समजून आले.
नाहीं ज्ञान नाहीं भक्ति । खरीखुरी हे श्रीपती ।
ऐसी आहे माझी स्थिति । शोचनीय पांडुरंगा ॥६॥
हे लक्ष्मीपती पांडुरंगा, माझ्याजवळ ना खरे ज्ञान आहे ना खरी भक्ती; अशी माझी अत्यंत शोचनीय अवस्था आहे.
मन सदा आशाळभूत । तें ना कदा स्थिर होत ।
नाना विकल्प मनांत । येऊं लागती वरच्यावरी ॥७॥
माझे मन सतत वासनांच्या मागे धावणारे असून ते कधीही स्थिर होत नाही आणि त्यात वरचेवर अनेक वाईट विकल्प येतात.
मग ऐशा पातक्याला । केवि लाधावा वशीला ।
तुझा सांग जगत्पाला । हें व्यावहारिक म्हणणें असे ॥८॥
म्हणून व्यावहारिक दृष्टीने पाहिले तर अशा पापी माणसाला तुझा आश्रय कसा बरे प्राप्त होऊ शकेल?
तुला आवडी पातक्याची । मनापासून आहे साची ।
ऐसी साक्ष पुराणाची । आहे कीं दीनबंधो ॥९॥
परंतु हे दीनबंधू, तुला पापी जनांचा उद्धार करणे मनापासून मनापासून आवडते, अशी पुराणांचीच खरी साक्ष आहे.
पुण्यवानाचें तारण । केल्या न कांहीं नवल जाण ।
जो पातक्यालागून । उद्धरीतसे तोच मोठा ॥१०॥
केवळ पुण्यवानांचा उद्धार करण्यात काही मोठे नवल नाही; जो खऱ्या पाप्याला तारतो, तोच खरा थोर ठरतो.
या जगतीं तुझ्याहून । मोठा नाहीं कोणी आन ।
देवा मम पातकालागून । किमपि आतां पाहूं नको ॥११॥
या जगात तुझ्याहून श्रेष्ठ कोणीही नाही, म्हणून देवा, आता माझ्या दोषांकडे व पापांकडे मुळीच पाहू नकोस.
रक्षी आपला मोठेपणा । मज सांभाळी नारायणा ।
दासगणू शरण चरणा । आतां उपेक्षा करुं नका ॥१२॥
तू आपला थोरपणा सांभाळून माझे रक्षण कर; हा दासगणू तुझ्या चरणी लीन झाला असून आता माझी उपेक्षा करू नकोस.
हा मारुतीचा उत्सव । करीत होता अवघा गांव ।
याचा पुढारी खंडेराव । पाटील गणेशकुळीचा ॥१३॥
शेगावमध्ये सर्व गाव मिळून मारुतीचा उत्सव साजरा करत होता, आणि गणेश कुळातील खंडेराव पाटील त्याचे प्रमुख होते.
हें पाटीलघराणें जाण । आहे अति पुरातन ।
घरचें धन कनकसंपन्न । पसारा थोर शेतीचा ॥१४॥
हे पाटील घराणे अत्यंत प्राचीन, संपन्न, मुबलक संपत्ती व धान्याने भरलेले आणि मोठ्या शेतीवाडीचा पसारा असणारे होते.
पूर्वीपासून यांच्या घरीं । संत-सेवा होती खरी ।
आली भाग्यें जमेदारी । मग काय विचारितां ? ॥१५॥
त्यांच्या घरात पूर्वीपासूनच संतांची खरी सेवा घडत होती, आणि पुढे भाग्याने वतनदारी व जहागिरी आल्यावर विचारणेच नको.
महादाजी पाटलास । दोन मुलगे औरस ।
थोरल्या त्या पुत्रास । नांव असे कडताजी ॥१६॥
महादाजी पाटलांना दोन सख्खे मुलगे होते, त्यांपैकी थोरल्या पुत्राचे नाव कडताजी असे होते.
कुकाजी तो धाकटा । पंढरीचा भक्त निका ।
गोमाजीचा उपदेश देखा । होता या घराण्यातें ॥१७॥
कुकाजी हा धाकटा मुलगा पंढरीचा निष्ठावंत वारकरी भक्त होता आणि या घराण्याला गोमाजी महाराजांचा अनुग्रह होता.
पाटील कडताजी कारण । मुलगे होते सहाजण ।
कुकाजी नुसता भाग्यवान । पुत्र नव्हता त्याचे कुशीं ॥१८॥
मोठ्या कडताजी पाटलांना सहा मुलगे होते, तर कुकाजी भाग्यवान असूनही त्यांच्या पोटी संतान नव्हते.
कडताजी पावतां मरण । साही मुलांचें संगोपन ।
कुकाजीनें केलें जाण । जन्मदात्या बापापरी ॥१९॥
कडताजींचे निधन झाल्यावर कुकाजींनी त्या सहाही पुतण्यांचे सख्ख्या जन्मदात्या पित्याप्रमाणे प्रेमाने संगोपन केले.
कुकाजीच्या अमदानींत । भरभराट झाली बहुत ।
अष्टसिद्धि सदनांत । वाटे नांदूं लागल्या ॥२०॥
कुकाजींच्या कारभारात घराची खूप भरभराट झाली आणि घरात साक्षात अष्टसिद्धी नांदू लागल्यासारखी समृद्धी आली.
पाटील कुकाजीनंतर । खंडू करी कारभार ।
याच्या पुढें साचार । कांहीं न चाले कोणाचें ॥२१॥
कुकाजी पाटलांनंतर खंडू कारभार पाहू लागला, ज्याच्या शब्दापुढे गावात कोणाचेही काही चालत नसे.
या खंडू पाटलाप्रती । पांच बंधु निश्चिती ।
गणपती नारायण मारुती । हरी आणि कृष्णाजी ॥२२॥
या खंडू पाटलाला गणपती, नारायण, मारुती, हरी आणि कृष्णाजी असे पाच सख्खे भाऊ होते.
आधींच पाटील जमेदार । सत्ता हातीं साचार ।
पैशाचा तो निघे धूर । जयाचिया सदनामध्यें ॥२३॥
आधीच प्रतिष्ठित पाटीलकी, हातात मोठी सत्ता आणि घरात पैशाचा धूर निघेल इतकी अफाट श्रीमंती होती.
बंधु सारे तालीम करिती । दांडपट्टे खेळती ।
कुस्तीचा तो षोक अती । होता हरी पाटलास ॥२४॥
हे सर्व बंधू नियमित तालीम करत व दांडपट्टा खेळत असत; त्यात हरी पाटलाला कुस्तीचा प्रचंड नाद होता.
उत्सव नांवास मारुतीचा । तरी जयजयकार पाटलाचा ।
म्हणतील तो शब्द त्यांचा । झेलणें भाग रयतेला ॥२५॥
उत्सव नावापुरता मारुतीरायाचा होता, पण जयजयकार मात्र पाटलांचा चाले आणि त्यांचा शब्द झेलणे रयतेला भाग पडत असे.
नेहमीं कटकटी मारामार्‍या । शेगांवांत होती खर्‍या ।
पाटील एक्या मापीं सार्‍या । लोकांप्रती मोजितसे ॥२६॥
शेगावात सतत भांडणे व मारामारीचे प्रकार घडत, कारण पाटील सर्वसामान्य लोकांना एकाच लाठीने हाकत असे.
हा सज्जन साधुसंत । हें न ज्यांच्या मनीं येत ।
वाटेल त्या बोलती सत्य । अद्वातद्वा यथामती ॥२७॥
हे कोणी थोर सज्जन किंवा साधुसंत आहेत याची चाड न ठेवता, ती मुले संतांनाही वाटेल तसे उद्धटपणे बोलत असत.
असो पाटीलबंधूंनीं । राउळांत येऊनी ।
महाराजातें हेटाळणी । करण्याचें तें सुरुं केलें ॥२८॥
अशात एके दिवशी त्या पाटील बंधूंनी मारुती मंदिरात येऊन प्रत्यक्ष गजानन महाराजांची टिंगलटवाळी करण्यास सुरुवात केली.
कोणी म्हणावें पिश्यागण्या । खातोस का ताककण्या ? ।
ऐशा गोष्टी अति उण्या । त्यांनीं कराव्या समर्थासी ॥२९॥
कोणी त्यांना ‘वेड्या गण्या’ म्हणत ताक-कण्या खाण्याचे हिणवून अत्यंत तुच्छतेने त्यांची चेष्टा करत असे.
कोणी म्हणावें खेळ कुस्ती । आम्हांसवें निश्चिती ।
तुला लोक बोलती । योगयोगेश्वर म्हणोन ॥३०॥
कोणी म्हणत की, लोक तुला योग्यांचा योगेश्वर म्हणतात, तर चल आमच्याबरोबर प्रत्यक्ष कुस्ती खेळ.
त्याचें दाव प्रत्यंतर । ना तरी आम्ही देऊं मार ।
याचा करी विचार । बर्‍या बोलानें येधवां ॥३१॥
तू योगेश्वर असल्याचा पुरावा दाखव, नाहीतर सरळ मार खाण्यासाठी तयार राहा, याचा आताच चांगल्या शब्दांत विचार कर.
त्यांचे बोल ऐकावें । समर्थांनीं न उत्तर द्यावें ।
अवघें हंसण्यावारी न्यावें । कोप न धरावा यत्किंचित्‌ ॥३२॥
त्यांचे उद्धट बोलणे ऐकूनही समर्थांनी काहीही उत्तर न देता सर्व प्रकार हसण्यावारी नेला व जराही राग धरला नाही.
ऐसा उर्मट प्रकार । मंदिरीं चाले निरंतर ।
म्हणून पाटील भास्कर । समर्थासी ऐसें वदला ॥३३॥
मंदिरात पाटलांच्या पोरांचा हा उर्मटपणा रोजच चालू राहिल्याने अखेर भास्कर पाटील समर्थांना कळकळून म्हणाला.
नका महाराज येथें राहूं । चला आकोलीं ग्रामा जाऊं ।
हीं पाटील पोरें माजलीं बहु । यांचा नको संबंध ॥३४॥
महाराज, आपण येथे राहू नका, आपण अकोली गावात निघून जाऊ; ही पाटलांची मुले फार माजली असून त्यांचा सहवास नको.
हे शक्तीनें माजलें । लक्ष्मीनें धुंद झाले ।
सत्तेपुढें कांहीं न चाले । येथें यांची पाटीलकी ॥३५॥
ही मुले शारीरिक शक्तीने व पैशाच्या धुंदीने माजली आहेत, परंतु आपल्या सत्तेपुढे त्यांची पाटीलकी येथे काही कामाची नाही.
गजानन बोलले त्यावरी । भास्करा थोडा दम धरी ।
ही पाटील मंडळी सारी । आहेत माझे परम भक्त ॥३६॥
त्यावर गजानन महाराज म्हणाले, "भास्करा, जरा संयम ठेव; हे सर्व पाटील मंडळी अंतर्यामी माझेच परम भक्त आहेत."
मात्र विनयाप्रती थारा । यांच्यापाशीं नाहीं जरा ।
शोधुनि पहा अंतरा । त्यांच्या म्हणजे कळेल तुज ॥३७॥
फक्त त्यांच्या ठायी सध्या नम्रतेला अजिबात स्थान नाही; तू त्यांच्या अंतःकरणाचा शोध घेशील तेव्हा तुला हे पटेल.
हीं पोरें पाटलाचीं । माझीं लेंकरें आहेत साचीं ।
कृपा आहे संतांची । यांच्या कुळावर भास्करा ॥३८॥
ही पाटलांची मुले खरी म्हणजे माझीच लेकरे आहेत आणि त्यांच्या घराण्यावर संतांची पूर्वापार मोठी कृपा आहे.
जमेदारा उर्मटपण । हेंच आहे भूषण ।
काय वाघाचें तें वजन । असावें सांग गाईपरी ? ॥३९॥
जमीनदार आणि वतनदारांना उर्मटपणा हाच त्यांचा अलंकार वाटतो; वाघाचे वजन कधी गाईसारखे गरीब असू शकेल का?
तलवारीला मऊपणा । मुळीं उपयोगी नाहीं जाणा ।
अग्नीनें तो थंडपणा । सांग धरावा कवण्या रीती ? ॥४०॥
तलवारीला मऊपणा मुळीच उपयोगी पडत नाही, आणि अग्नीने तरी शांत व थंड कसे राहावे?
गेल्यावरी कांहीं काळ । हा उर्मटपणा जाईल ।
पावसाळ्याचें गढूळ जल । हिंवाळ्यांत निवळ होई ॥४१॥
काही काळ लोटल्यावर हा त्यांचा उर्मटपणा आपोआप निघून जाईल; जसे पावसाळ्यातील गढूळ पाणी हिवाळ्यात स्वच्छ होते.
एके दिवशीं पाटील हरी । आला मारुतीच्या मंदिरीं ।
महाराजाला धरुन करीं । म्हणे कुस्ती करी माझ्यासवें ॥४२॥
एके दिवशी हरी पाटील मारुतीच्या मंदिरात आला आणि महाराजांचा हात धरून माझ्याशी कुस्ती खेळ असे आव्हान देऊ लागला.
तुला कुस्तींत करीन चीत । चाल जाऊं तालमींत ।
उगे न बैसे ऐसें म्हणत । गण गण गणांत बोते ॥४३॥
तू नुसता 'गण गण गणात बोते' म्हणत बसू नकोस, तालमीत चल, मी तुला कुस्तीत अस्मान दाखवतो.
तुझें प्रस्थ माजलें बहु । तें खरें खोटें आज पाहूं ।
मला पाडसी तरी देऊं । तुला मोठें बक्षीस ॥४४॥
तुझा खूप मोठा बडेजाव माजला आहे, तो आज खरा की खोटा ते पाहतो; तू मला पाडलेस तर तुला मोठे बक्षीस देईन.
तें समर्था मानवलें । दोघें तालमीमध्यें गेले ।
समर्थांनीं कौतुक केलें । तें आतां परियेसा ॥४५॥
समर्थांनी त्याचे आव्हान स्वीकारले, दोघे तालमीत गेले आणि पुढे समर्थांनी जी लीला केली ती ऐका.
खालीं बसले गजानन । उठीव आतां मजलागून ।
असलास जरी पैलवान । तरी साच करशील हें ॥४६॥
गजानन महाराज जमिनीवर मांडी घालून बसले आणि म्हणाले, "तू खरा पैलवान असशील तर मला जमिनीवरून वर उचलून दाखव."
हरी पाटील उठवावया । लागला यत्‍न करावया ।
परी ते अवघे गेले वायां । हालेनात समर्थ मुळीं ॥४७॥
हरी पाटील समर्थांना उचलण्यासाठी जीवापाड प्रयत्न करू लागला, पण त्याचे सर्व प्रयत्न व्यर्थ ठरले आणि समर्थ थोडेही हलले नाहीत.
घामाघूम तनु झाली । शक्तीची ती कमाल केली ।
पेच झाले निर्बळी । समर्थांसी झुंजतां ॥४८॥
त्याच्या अंगातून घामाच्या धारा वाहू लागल्या, त्याने सर्व शक्ती पणाला लावली, पण समर्थांपुढे त्याचे सर्व डावपेच निष्प्रभ ठरले.
हरी म्हणे मनांत । हा केवढा तरी सशक्त ? ।
अचल ऐसा पर्वत । याच्यापुढें येईल उणा ॥४९॥
हरी मनात चकित होऊन विचार करू लागला की हा माणूस किती अफाट शक्तिमान आहे, ज्याच्यापुढे अचल पर्वतही फिका पडेल.
हा किडकिडीत दिसतो जरी । शक्ति याची गजापरी ।
खोडया आमुच्या नानापरी । आजवरी यानें सहन केल्या ॥५०॥
हा दिसायला जरी हडकुळा असला तरी यात हत्तीसारखे अफाट बळ आहे, म्हणूनच याने आजवर आमच्या सर्व खोड्या सहन केल्या.
त्याचें हेंच कारण । हा गजापरी बलवान ।
आम्ही जंबुकासमान । म्हणून नाहीं रागावला ॥५१॥
त्याचे कारण हेच की हा हत्तीसारखा बलवान आहे आणि आम्ही कोल्ह्यासारखे क्षुद्र आहोत, म्हणूनच हा आमच्यावर रागावला नाही.
जंबुकाच्या चेष्टेला । गजपती न मानी भला ।
श्वानाचिया भुंकण्याला । व्याघ्र दे ना किंमत ॥५२॥
कोल्ह्याच्या कोल्हेकुईला गजराज कधी जुमानत नाही, आणि कुत्र्याच्या भुंकण्याला वाघ कधी किंमत देत नाही.
कांहीं असो याच्या पायीं । आतां ठेवणें आली डोई ।
आजपर्यंत मी नाहीं । कवणासीही नमन केलें ॥५३॥
आता काहीही झाले तरी या महापुरुषाच्या पायावर मस्तक ठेवणेच योग्य आहे, कारण आजवर मी कोणापुढेही मान झुकवली नव्हती.
समर्थ म्हणाले हरीला । आतां बक्षिस द्या आम्हांला ।
ना तरी चीत मजला । तुवां करावें कुस्तींत ॥५४॥
समर्थ हसून हरीला म्हणाले, "आता मला ठरलेले बक्षीस दे, किंवा कुस्तीमध्ये मला चितपट करून दाखव."
कुस्ती हा मर्दानी । षोक श्रेष्ठ सर्वांहुनी ।
कृष्ण बलरामें बालपणीं । ऐशाच कुस्त्या केल्या रे ! ॥५५॥
कुस्ती हा सर्व कलांमध्ये श्रेष्ठ असा मर्दांचा खेळ आहे, भगवान श्रीकृष्ण आणि बलरामाने बालपणात अशाच कुस्त्या खेळल्या होत्या.
मुष्टिक आणि चाणूर । मल्लविद्येनें परमेश्वर ।
वधिता झाला साचार । जे देहरक्षक कंसाचे ॥५६॥
कंसाचे अंगरक्षक असलेले मुष्टिक आणि चाणूर या बलाढ्य मल्लांना साक्षात देवाने मल्लविद्येनेच ठार मारले होते.
पहिली संपत्ति शरीर । दुअरें तें घरदार ।
तिसरीचा तो प्रकार । आहे धनमानाचा ॥५७॥
शरीर हे मानवाचे पहिले धन आहे, घरदार हे दुसरे, तर धनदौलत व मानमरातब ही तिसरी संपत्ती मानली जाते.
तुझ्याप्रमाणें पूतनारी । पाटील होता यमुनातीरीं ।
गोकुळींचीं पोरें सारीं । त्यानें केलीं सशक्त ॥५८॥
तुझ्यासारखाच यमुनातीरावर श्रीकृष्णही पाटील होता, ज्याने गोकुळातील सर्व गोपाळांना बलवान व सशक्त बनवले होते.
तैसें तुवां करावें । शरीरबला वाढवावें ।
ना तरी हें सोडावें । पाटील नांव आपुलें ॥५९॥
त्याप्रमाणे तू सुद्धा गावाची ताकद वाढवून सर्वांना सशक्त केले पाहिजेस, नाहीतर आपले 'पाटील' हे नाव तरी सोडून दे.
हेंच बक्षीस द्यावें मज । ना तरी कुस्ती करी आज ।
येणें रिती उतरला माज । समर्थांनीं हरीचा ॥६०॥
मला हेच बक्षीस दे, नाहीतर पुन्हा कुस्ती खेळायला उभा राहा; अशा प्रकारे समर्थांनी हरी पाटलाचा सर्व अहंकार उतरवला.
हरी म्हणे समर्थांस । आपुली कृपा असल्यास ।
शेगांवच्या लेंकरांस । सशक्त करितां येईल कीं ॥६१॥
तेव्हा हरी नम्रतेने म्हणाला, "महाराज, आपली कृपा झाल्यास शेगावच्या सर्व तरुणांना व मुलांना निश्चितपणे सशक्त करता येईल."
ऐसें धूर्तपणाचें बोलणें । केलें पाटील हरीनें ।
जे मुळांत असती शहाणे । त्यांना शाळा नको कीं ॥६२॥
हरी पाटलाने असे समयसूचक व शहाणपणाचे उत्तर दिले; जे मुळातच हुशार असतात त्यांना वेगळी अक्कल शिकवावी लागत नाही.
असो त्या दिवसापासून । हरीने दिलें सोडून ।
अद्वातद्वा भाषण । करणें पुण्यपुरुषाशीं ॥६३॥
त्या दिवसापासून हरी पाटलाने त्या पुण्यपुरुषाविषयी अद्वातद्वा व उद्धट बोलणे कायमचे सोडून दिले.
ही पाहोनि त्याची कृति । इतर बंधु बोलती ।
हरी तूं त्या जोगडयाप्रति । कां भितोसी कळेना ॥६४॥
त्याचा हा बदललेला स्वभाव पाहून इतर बंधू त्याला विचारू लागले की, "हरी, तू त्या बैराग्याला का भितोस ते आम्हाला कळत नाही."
आपण पाटलाचे कुमार । या गांवींचे जमेदार ।
तें तूंच कां रे ठेविशी शिर । पदीं त्या नागव्याच्या ॥६५॥
आपण पाटलांची मुले आणि या गावचे जहागीरदार असताना, तू त्या दिगंबराच्या पायावर डोके का ठेवतोस?
त्या पिशाचें थोतांड । गांवीं माजलें उदंड ।
त्याचा पाहिजे काढिला दांड । लोकां सावध करावया ॥६६॥
त्या पिशाच्चाचे गावात फार मोठे थोतांड माजले आहे, लोकांचे डोळे उघडण्यासाठी त्याचा हा बंदोबस्त करायलाच हवा.
ऐसें न जरी आपण केलें । तरी लोक अवघे होतील खुळे ।
पाटलाचें कर्तव्य भलें । गांवा हुशार करण्याचें ॥६७॥
आपण जर असा बंदोबस्त केला नाही तर सर्व गाव वेडे होईल, आणि गावाला सावध करणे हे पाटलांचेच मुख्य कर्तव्य आहे.
मैंद साधूचे वेष घेती । वेडयावांकडया कृत्या करिती ।
बाया बापडया भोंदिती । याचा करी विचार ॥६८॥
भोंदू लोक साधूचा वेष घेऊन वेडीवाकडी सोंगे आणतात आणि भोळ्याभाबड्या लोकांना फसवतात, याचा जरा विचार कर.
सोन्या कस लाविल्याविना । न कळे रे सोनेपणा ।
तुकारामाचा शांतपणा । कळून आला उंसानें ॥६९॥
कसोटीच्या दगडावर घासल्याशिवाय सोन्याचा खरेपणा कळत नाही, आणि तुकारामांची खरी सहनशीलता उसाच्या मारानेच सिद्ध झाली.
ज्ञानेश तेव्हां साधु कळला । जेव्हां रेडा बोलला ।
परीक्षेविण कवणाला । अस्थानीं मान देऊं नये ॥७०॥
ज्ञानेश्वरांनी जेव्हा रेड्याकडून वेद वदवून घेतले तेव्हाच ते संत म्हणून ओळखले गेले; परीक्षेविना कोणालाही भलतीच प्रतिष्ठा देऊ नये.
चाल परीक्षा तयाची । आज आपण करुं साची ।
मोळी घेऊन ऊंसाची । मंदिरांत पातले ॥७१॥
चल, आज आपणच त्याची खरी परीक्षा घेऊ, असा निश्चय करून ते उसाची मोळी घेऊन मंदिरात दाखल झाले.
हरी न कांहीं बोलला । इतरांनीं प्रश्न केला ।
अरे पिशा या ऊंसाला । खातोस कां तूं सांग हें ? ॥७२॥
हरी पाटील शांत उभा राहिला, पण इतरांनी उद्धटपणे विचारले, "अरे वेड्या, तुला हा ऊस खायचा आहे का?"
जरी ऊंस खाण्याची । इच्छा असेल तुला साची ।
तरी एक अट आमुची । आहे ती तूं मान्य करी ॥७३॥
जर तुला खरोखरच हा ऊस खाण्याची इच्छा असेल, तर तू आमची एक अट मान्य कर.
आम्ही ऊंसाचे करुं प्रहार । तुझ्या येधवां अंगावर ।
त्याचे वळ ना उठले जर । तरीच योगी मानूं तुला ॥७४॥
आम्ही तुझ्या उघड्या अंगावर या उसाचे जोरदार तडाखे मारू; जर अंगावर वळ उठले नाहीत, तरच तुला खरा योगी मानू.
ऐसें भाषण ऐकिलें । महाराज कांहीं न बोलले ।
लेंकरांचे बालिश चाळे । मनीं न आणी सुज्ञ कदा ॥७५॥
त्यांचे हे उर्मट बोलणे ऐकूनही महाराज काहीच बोलले नाहीत; कारण ज्ञानी पुरुष बालकांच्या पोरकटपणाकडे लक्ष देत नसतात.
मारुती म्हणाला त्यावर । अरे हा भ्याला साचार ।
ऊंसाचा तो खाण्या मार । हा कांहीं तयार नसे ॥७६॥
त्यावर मारुती पाटील म्हणाला, "अरे, हा उसाचा मार खाण्याच्या भीतीने घाबरला असून काही बोलायला तयार नाही."
मग म्हणाला गणपती । अरे मौन हीच संमती ।
त्यानें दिधली आपणाप्रति । आतां काय पहातां ? ॥७७॥
तेव्हा गणपती पाटील म्हणाला, "अरे, त्याचे हे मौन म्हणजेच त्याची संमती आहे, आता कसला विचार करता?"
तें दोघां तिघां मानवलें । ऊंस करीं घेतले ।
समर्थांसी मारण्या भले । आले चढून अंगावर ॥७८॥
ते दोघा-तिघांना पटले आणि त्यांनी हातांत ऊस घेऊन समर्थांवर प्रहार करण्यासाठी त्वेषाने अंगावर धाव घेतली.
तें पाहतां नारीनर । मंदिरीं जे होते इतर ।
ते पळूं लागले भराभर । भास्कर तेवढा जवळ असे ॥७९॥
ते भयंकर दृश्य पाहून मंदिरातील इतर स्त्री-पुरुष भयभीत होऊन पळून गेले, केवळ भास्कर तेवढा समर्थांजवळ उभा राहिला.
भास्कर म्हणे पोरांसी । नका मारुं समर्थांसी ।
या ऊंसानें आज दिवशीं । हें कांहीं बरें नव्हे ॥८०॥
भास्कर पाटलांच्या मुलांना विनवू लागला, "मुलांनो, आज या उसाने समर्थांना मारू नका, हे कृत्य मुळीच योग्य नाही."
तुमचा पाटील-कुळांत । जन्म झाला आहे सत्य ।
तुमचें असावें दयाभूत । अंतःकरण दीनांविषयीं ॥८१॥
तुमचा जन्म प्रतिष्ठित अशा पाटील घराण्यात झाला आहे, म्हणून तुमचे हृदय दुर्बलांविषयी दयेने भरलेले असावे.
हे महासाधु तुम्हांसी । जरी न वाटतील मानसीं ।
तरी हीन दीन लेखून यासी । द्यावें सोडून हेंच बरें ॥८२॥
हे तुम्हाला जरी महासाधू वाटत नसले, तरी त्यांना दीन-लाचार समजून सोडून द्यावे, यातच तुमचे भले आहे.
अरे शूर जे का शिकारी । ते चाल करिती वाघावरी ।
उगीच बंदूक घेऊनि करीं । न मारिती नाकतोडा ॥८३॥
खरे शूर शिकारी नेहमी वाघाची शिकार करतात; बंदुका घेऊन कोणी नाकतोड्यासारख्या क्षुद्र किड्याला मारत बसत नाही.
मारुतीनें जाळिली । रावणाची लंका भली ।
उगीच नाहीं चाल केली । झोंपडया पाहून दुबळ्यांच्या ॥८४॥
मारुतीरायाने रावणाची सोन्याची लंका जाळली, गरिबांच्या झोपड्या पाहून त्यांनी कधी त्यांच्यावर पराक्रम गाजवला नाही.
यावरी म्हणती पोरें । तुमचें भाषण ऐकिलें सारें ।
गांवींचे लोक अत्यादरें । योगयोगेश्वर म्हणती या ॥८५॥
त्यावर ती मुले म्हणाली, "आम्ही तुझे उपदेश ऐकले; पण गावातील लोक याला अत्यंत आदराने 'योगयोगेश्वर' म्हणतात."
म्हणून त्याचा पहाया योग । येथें आलों आम्ही चांग ।
यांत न घ्यावा तुम्ही भाग । पहा मौज दुरुनी ॥८६॥
म्हणूनच त्याचा योग तपासण्यासाठी आम्ही येथे आलो आहोत; तू यात पडू नकोस, लांब राहून फक्त गंमत बघ.
ऊंस घेऊन हातांत । मारुं लागले समर्थांप्रत ।
जैशा का झोडितात । ओंब्या शेतीं कृषीवल ॥८७॥
असे म्हणून ते हातात ऊस घेऊन समर्थांना झोडपू लागले, जसे शेतकरी खळ्यावर कणसांच्या ओंब्या झोडपून काढतात.
परि न महाराज डगमगले । मुलां पाहून हंसत बसले ।
कोठेंही ना उमटले । वळ त्यांच्या अंगावर ॥८८॥
परंतु महाराज किंचितही डळमळले नाहीत; ते मुलांकडे पाहून शांतपणे हसत राहिले आणि त्यांच्या अंगावर एकही वळ उमटला नाही.
तें पहातां पोरें भ्यालीं । चरणीं त्यांच्या लागलीं ।
म्हणती खराच आहे बली । हा योगयोगेश्वर ॥८९॥
तो अलौकिक चमत्कार पाहताच ती मुले थरथर कापू लागली, त्यांच्या पाया पडली आणि हा खरोखरच महान योगेश्वर आहे असे मानू लागली.
महाराज म्हणती पोरांला । मुलांनो ! तुमच्या करांला ।
असेल अती त्रास झाला । मारण्यानें मजलागीं ॥९०॥
महाराज प्रेमाने त्या मुलांना म्हणाले, "बाळांनो, मला इतके मारताना तुमच्या हातांना खूप कष्ट झाले असतील."
त्या श्रमाचा करण्या नास । काढून देतों इक्षुरस ।
तुम्हांलागीं प्यावयास । या बसा माझ्यापुढें ॥९१॥
तुमचा थकवा दूर करण्यासाठी मी तुम्हाला उसाचा गोड रस काढून पाजतो, या आणि माझ्यापुढे शांत बसा.
ऐसें म्हणून घेतला । एक ऊंस करीं भला ।
हातानेंच पिळून त्याला । रस काढिला पात्रामध्यें ॥९२॥
असे म्हणून समर्थांनी एक मोठा ऊस हातात घेतला आणि कोणत्याही यंत्राविना केवळ हाताने पिळून भांड्यात रस काढला.
त्या ऊंसांची अवघी मोळी । समर्थांनीं पहा पिळिली ।
आणि प्यायाकारणें दिली। रस नव्हाळी पोरांस ॥९३॥
समर्थांनी पाहता पाहता उसाची संपूर्ण मोळी हाताने पिळून काढली आणि तो ताजा मधुर रस त्या मुलांना पिण्यास दिला.
श्रीगजानन पुण्य पुरुष । चरकावांचून काढिला रस ।
तें पाहातां बालकांस । अति आनंद जाहला ॥९४॥
श्रीगजानन महाराजांनी चरकाशिवाय हाताने रस काढल्याचे पाहून त्या सर्व मुलांना अतिशय आनंद व आश्चर्य वाटले.
लोक म्हणती ही योगशक्ति । दंतकथा मुळीं नसती ।
योगें जी का प्राप्त होती । त्या शक्तीला च्युति नसे ॥९५॥
लोक म्हणतात ही निव्वळ योगशक्ती असून ही काही काल्पनिक दंतकथा नाही; योगाने प्राप्त झालेली शक्ती कधीही नष्ट होत नाही.
पौष्टिक पदार्थें शक्ति येते । परी न ऐशी कायम टिकते ।
सशक्त आपुल्या राष्ट्रातें । करणें असल्या योग शिका ॥९६॥
केवळ पौष्टिक पदार्थ खाऊन आलेली ताकद कायम टिकत नाही; देशाला बलवान बनवायचे असेल तर खरी योगविद्या शिकली पाहिजे.
हेंच तत्त्व सुचवावयासी । त्या पाटील अर्भकांशीं ।
करें काढून रसाशीं । दाविते झाले श्रोते हो ॥९७॥
हेच जीवनतत्त्व त्या पाटील पुत्रांच्या मनावर बिंबवण्यासाठी समर्थांनी स्वतः हाताने रस काढून दाखवला.
समर्थांसी वंदून । गेलीं पोरें निघून ।
खंडू पाटलाकारण । वर्तमान श्रुत केलें ॥९८॥
सर्व मुले समर्थांना मनोभावे वंदन करून तेथून निघाली आणि त्यांनी घडलेला सर्व प्रकार खंडू पाटलाला सांगितला.
दादा आपुल्या गांवांत । गजानन ईश्वर साक्षात्‌ ।
त्याचा आज आम्हांप्रत । आला आहे प्रत्यय ॥९९॥
दादा, आपल्या गावात राहणारे हे गजानन महाराज साक्षात परमेश्वर आहेत, याची आज आम्हाला प्रत्यक्ष प्रचिती आली.
ऐसें म्हणून कथिली सारी । हकीकत त्याला खरी ।
ती ऐकतां अंतरीं । खंडू पाटील चकित झाला ॥१००॥
असे म्हणून त्यांनी मंदिरात घडलेली सर्व हकीकत सांगितली, ती ऐकून खंडू पाटील अंतःकरणात थक्क झाला.
मग तोही दर्शनाला । समर्थांच्या येऊं लागला ।
परी मार्दव वाणीला । मुळीं नव्हतें यत्किंचित्‌ ॥१॥
त्यानंतर तोही समर्थांच्या दर्शनासाठी मंदिरात जाऊ लागला, परंतु त्याच्या बोलण्यात अजूनही जराही नम्रता किंवा गोडवा नव्हता.
गण्या, गजा ऐसें म्हणे । पाटील समर्थाकारणें ।
अरे तुरे हें बोलणें । होतें दोन ठिकाणीं ॥२॥
पाटील नेहमी समर्थांना 'गण्या' किंवा 'गजा' अशी एकेरी हाक मारीत असे; खरे तर अशी अरेतुरेची भाषा दोनच कारणांनी वापरली जाते.
प्रेम आत्यंतिक जें काई । तेथें ऐसें घडून येई ।
आई लेंकरांमाजी होई । भाषण अरेतुरेचें ॥३॥
जेथे अतिशय उत्कट व जिवाभावाचे प्रेम असते, तेथे आई आणि मुलामध्ये अशी अरेतुरेची भाषा सहज घडते.
हा एक प्रकार झाला । आतां दुसरा राहिला ।
तोही सांगतों ऐका भला । सावधान चित्तानें ॥४॥
हा झाला प्रेमाचा पहिला प्रकार; आता दुसरा प्रकार कोणता तेही एकाग्र चित्ताने ऐका.
नोकर चाकर हीन दीन । यांच्या सवें जें भाषण ।
करिती संभावित जन । तेंही एकेरी स्वरुपाचें ॥५॥
नोकरचाकर किंवा गरीब-दीन लोकांशी बोलताना समाजातले प्रतिष्ठित लोक तुच्छतेने एकेरी भाषा वापरतात.
अरे तुरे म्हणण्याची । संवय पाटला पडे साची ।
कां कीं रयत गांवचीं । लेकरें त्याचीं निःसंशय ॥६॥
पाटलाला सर्वांना अरेतुरे म्हणण्याची सवयच जडली होती, कारण गावातील संपूर्ण रयत त्याला आपल्या लेकरांसारखीच वाटत असे.
श्रोते याच संवयीनें । खंडू पाटील गण्या म्हणे ।
श्रीसमर्थांकारणें । कांहीं न दुसरें कारण ॥७॥
श्रोतेहो, केवळ त्याच सवयीमुळे खंडू पाटील समर्थांना 'गण्या' म्हणत असे, त्यामागे कोणताही अनादर किंवा गैरहेतू नव्हता.
गण्या गण्या म्हणे वाणी । परी प्रेम उपजे अंतःकरणीं ।
पहा नारळालागुनी । वर करवंटीं खोबरें आंत ॥८॥
त्याच्या तोंडी जरी 'गण्या' असा शब्द असला तरी मनात अथांग आदर होता; जसा नारळ बाहेरून कठीण असला तरी आत गोड खोबरे असते.
याच न्यायें तयाचा । परिपाठ होता बोलण्याचा ।
वृद्धापकाळ कुकाजीचा । झाला म्हणून कारभार करी ॥९॥
याच न्यायाने त्याचा बोलण्याचा स्वभाव बनला होता; आणि चुलते कुकाजी वृद्ध झाल्यामुळे सर्व कारभार खंडूच पाहत होता.
कुकाजी तो एके दिवशीं । बोलतां झाला खंडूशीं ।
तूं जातोस प्रतिदिवशीं । महाराजांच्या दर्शना ॥११०॥
एके दिवशी वृद्ध कुकाजी पाटील खंडूशी बोलू लागले की, "तू तर दररोज न चुकता महाराजांच्या दर्शनाला जातोस."
सांगतोस मला साक्षात्कारी । गजानन एक भूमीवरी ।
मग का रे तुझी वैखरी । मुग्ध होते त्याच्या पुढें ॥११॥
तूच मला सांगतोस की गजानन महाराज पृथ्वीवरील साक्षात ईश्वरी अवतार आहेत, मग त्यांच्यापुढे तुझी वाचा का बंद पडते?
तुला नाहीं पोरबाळ । माझा झाला वृधापकाळ ।
नातवंडाचे बोल खेळ । पाहूं दे मज डोळ्यानें ॥१२॥
तुला अद्याप मूलबाळ नाही आणि माझे आता म्हातारपण झाले आहे; मला मरण्यापूर्वी नातवंडांचे खेळ व बोबडे बोल डोळ्यांनी पाहू दे.
आज विनंती करी त्यांना । स्वामी समर्थ गजानना ।
म्हणावें त्या करुन करुणा । पोर एखादें द्या मज ॥१३॥
आज तू स्वामी समर्थ गजाननांना कळकळून विनंती कर आणि दया करून आम्हाला एखादे बाळ द्यावे अशी प्रार्थना कर.
तो खरा साधु असल्या सत्य । पुरतील तुझे मनोरथ ।
आणि माझाही अवघा हेत । तडीस जाईल त्यायोगें ॥१४॥
ते जर खरोखरच महान संत असतील, तर तुझे मनोरथ पूर्ण होतील आणि माझीही अंतिम इच्छा त्यायोगे सफल होईल.
साधु पुरुषा अशक्य कांहीं । जगत्रयीं या उरलें नाहीं ।
संतलाभाचा करुन घेई । कांहीं आपणां उपयोग ॥१५॥
या तिन्ही लोकांत संतपुरुषांना काहीही अशक्य उरलेले नाही, म्हणून संतांच्या भेटीचा असा काहीतरी खरा लाभ करून घे.
तें खंडूतें मानवलें । एके दिवशीं बोलणें केलें ।
मारुतीच्या मंदिरीं भलें । तें ऐका येणें रितीं ॥१६॥
ते बोलणे खंडूला मनापासून पटले आणि एके दिवशी मारुती मंदिरात जाऊन तो समर्थांशी ज्या प्रकारे बोलला ते ऐका.
अरे गण्या माझा चुलता । वृद्ध झाला आहे आतां ।
इच्छा उपजली त्याच्या चित्ता । नातवंड तें पाहण्याची ॥१७॥
अरे गण्या, माझे चुलते आता खूप म्हातारे झाले असून त्यांच्या मनात नातवंडाचे तोंड पाहण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली आहे.
तुला लोक साधु म्हणती । दर्शन केल्या तुजप्रती ।
इच्छा मनींच्या पूर्ण होती । ऐसें लोक सांगतात ॥१८॥
लोक तुला मोठा सिद्धपुरुष मानतात आणि तुझ्या केवळ दर्शनाने भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण होतात असे सांगतात.
त्याचें दावी प्रत्यंतर । उगा नको करुं उशीर ।
तुझ्या पायीं ज्याचें शिर । तो कां रहावा निपुत्रिक ? ॥१९॥
तर मग आता वेळ न दवडता तुझा तोच साक्षात्कार मलाही दाखव; जो तुझ्या चरणी लीन झाला आहे तो निपुत्रिक का राहावा?
ऐसें भाषण ऐकिलें । महाराज त्याशीं बोलले ।
आज हें उत्तम घडून आलें । त्वां याचना केली आम्हां ॥१२०॥
त्याचे हे रोखठोक बोलणे ऐकून महाराज म्हणाले, "आज खूप उत्तम झाले की शेवटी तू आमच्याकडे काहीतरी मागायला आलास."
सत्ता धन तुझ्या हातीं । तूं प्रयत्‍नवादी असशी निगुती ।
मग विनंती आम्हांप्रति । कां करितोस कळेना ? ॥२१॥
अफाट संपत्ती आणि राजकीय सत्ता तुझ्या हातात आहे, तू स्वतःला पराक्रमी मानतोस, मग आमच्याकडे अशी याचना का करतोस?
धन आणि बलापुढें । अवघेंच म्हणशी बापुडें ।
मग कां रे हें न घडे । साह्यें धनबालच्या ॥२२॥
श्रीमंती आणि बाहुबलापुढे सर्व जग लाचार आहे असे समजणारा तू, मग पैशाच्या बळावर हे काम का करून घेत नाहीस?
तुझी भव्य आहे शेती । गिरण्या दुकानें पेढया अती ।
तुझें न कोणी मोडती । जन शब्द या वर्‍हाडांत ॥२३॥
तुझी विस्तीर्ण शेती, कारखाने, दुकाने आणि पेढ्या आहेत; या संपूर्ण वऱ्हाड प्रांतात तुझा शब्द कोणीही मोडू शकत नाही.
मग त्या ब्रह्मदेवाला । कां न आज्ञा करिशी भला ? ।
आपणां पुत्र द्यावयाला । हेंच कोडें पडलें मज ॥२४॥
मग स्वतःसाठी पुत्र मिळवून घेण्यासाठी तू थेट ब्रह्मदेवालाच हुकूम का सोडत नाहीस? हेच मला मोठे कोडे पडले आहे.
खंडू करी भाषण । ही गोष्ट ना यत्‍नाधीन ।
पिकें पाण्यापासून । येती जरी जगामध्यें ॥२५॥
तेव्हा खंडू हात जोडून म्हणाला, "महाराज, ही गोष्ट मानवी प्रयत्नांच्या पलीकडची आहे; जगात धान्य पाऊस पडल्यामुळेच पिकते."
तरी पाडणें पाणी । मानवाच्या न करी जाणी ।
दुष्काळांत जमिनी । पडती उताण्या ख्यात हें ॥२६॥
परंतु आकाशातून पाऊस पाडणे माणसाच्या हाती नसते; म्हणूनच दुष्काळ पडला की सर्व जमिनी ओसाड व उजाड पडतात.
मात्र पाणी पडल्यावर । कर्तृत्व आपुलें चालवी नर ।
तैसाच हाही प्रकार । तेथें न गती मानवाची ॥२७॥
केवळ पाऊस पडल्यावरच मनुष्य स्वतःचे शेतीचे कर्तृत्व दाखवू शकतो; पुत्राची प्राप्तीही तशीच असून तिथे मानवी सामर्थ्य चालत नाही.
खंडू पाडील ऐसें बोलतां । हंसूं आलें समर्था ।
तूं केलीस याचना आतां । मजकारणें पोराची ॥२८॥
खंडू पाटलाचे हे समर्पक बोलणे ऐकून समर्थांना हसू आले आणि ते म्हणाले, "तू आता माझ्याकडे पोराची याचना केली आहेस."
याचना म्हणजे मागणें भीक । हें तूं आज केलें देख ।
तुला होईल बालक । भिक्या नांव ठेव त्याचें ॥२९॥
याचना करणे म्हणजेच भीक मागणे होय, जे आज तू केलेस; म्हणून तुला मुलगा होईल आणि त्याचे नाव 'भिक्या' ठेव.
पुत्र देणें माझ्या करीं । सर्वतोपरी नाहीं जरी ।
परी मी विनंती करीन खरी । तुझ्यासाठीं परमेश्वरा ॥१३०॥
पुत्र देणे माझ्या हातात सर्वस्वी नसले तरी, मी तुझ्यासाठी प्रत्यक्ष परमेश्वराकडे मनोभावे प्रार्थना नक्की करेन.
तो ऐकेल माझी भीड । त्याला न हें कांहीं जड ।
तूं घरचा आहेस धड । रस आंब्याचा द्विजां घाली ॥३१॥
परमेश्वर माझा शब्द कधीही मोडणार नाही आणि त्याला हे मुळीच अवघड नाही; तू सधन असल्याने ब्राह्मणांना आमरसाचे भोजन घाल.
हें मम मानी प्रमाण वचन । पुत्र होईल तुजकारण ।
आम्ररसाचें भोजन । दरसाल घाली ब्राह्मणां ॥३२॥
माझा हा शब्द तू त्रिवार सत्य मान, तुला निश्चित पुत्रप्राप्ती होईल; फक्त दरवर्षी न चुकता ब्राह्मणांना आमरसाचे जेवण घालत जा.
हें खंडुनें ऐकिलें । घरीं येऊन सांगितलें ।
कुकाजीसी निवेदिलें । मंदिरींचें वर्तमान ॥३३॥
समर्थांचे हे आशीर्वचन ऐकून खंडूने घरी येऊन मारुती मंदिरातील सर्व हकीकत चुलते कुकाजींना सविस्तर सांगितली.
हें ऐकतां कुकाजीस । आनंद झाला बहुवस ।
तो कांहीं लोटतां दिवस । समर्थ वचन झालें खरें ॥३४॥
ते ऐकून कुकाजींना पराकोटीचा आनंद झाला आणि काही दिवस लोटताच समर्थांचे ते दिव्य वचन तंतोतंत खरे ठरले.
कांता खंडू पाटलाची । गंगाबाई नांवाची ।
गर्भिणी झाली साची । नवमास पूर्ण झाले ॥३५॥
खंडू पाटलाची पत्नी गंगाबाई ही खरोखरच गरोदर राहिली आणि तिचे नऊ महिने सुखाने पूर्ण झाले.
तिजलागीं पुत्र झाला । खंडू पाटील आनंदला ।
कुकाजीच्या हर्षाला । पारावार कांहीं नसे ॥३६॥
तिच्या पोटी एका देखण्या पुत्राचा जन्म झाला, खंडू पाटील अत्यंत आनंदित झाला आणि कुकाजींच्या हर्षाला पारावार उरला नाही.
त्यानें दह्र्म केला बहू । गरीबां दिले गूळ गहूं ।
पेढे-बर्फीचा दिला खाऊ । गांवांतील अर्भकांना ॥३७॥
त्यांनी भरभरून दानधर्म केला, गरिबांना गूळ व गहू वाटले आणि गावातील सर्व लहान मुलांना पेढे-बर्फीची मेजवानी दिली.
थाटांत झालें बारसें । भिकू नांव ठेविलेंसें ।
पुढें बाळ वाढला असे । शुक्लपक्षीच्या इंदूपरी ॥३८॥
अत्यंत थाटामाटात बारशाचा उत्सव साजरा करून बाळाचे नाव 'भिकू' ठेवले, आणि तो मुलगा शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे वाढू लागला.
आम्ररसाचें भोजन । दिलें ब्राह्मणांकारण ।
तो सांप्रदाय अजून । शेगांवांत चालत असे ॥३९॥
पाटलांनी वचनानुसार ब्राह्मणांना आमरसाचे भोजन दिले, आणि ती परंपरा आजही शेगावात आदराने चालू आहे.
पुण्यपुरुषाची वैखरी । कोठून होईल असत्य तरी ।
पाटलाच्या ओसरीवरी । बाळ रांगूं लागला ॥१४०॥
त्या थोर संतांचे बोल कधी खोटे कसे ठरतील? बघता बघता पाटलांच्या अंगणात ते लहान बाळ रांगू लागले.
हा बोलबाला पाटलाचा । देशमुखां पटला न साचा ।
शेगांव हा दुफळीचा । गांव पहिल्यापासून ॥४१॥
पाटलांचा हा वाढता लौकिक मात्र देशमुखांच्या डोळ्यांत सलत होता, कारण शेगावमध्ये पहिल्यापासूनच अंतर्गत गटबाजी होती.
एक फळी देशमुखांची । एक फळी पाटलांची ।
अंतःकरणें एकमेकांचीं । मुळीं होतीं अशुद्ध ॥४२॥
गावात एक गट देशमुखांचा आणि दुसरा पाटलांचा होता; दोघांची मने एकमेकांविषयी अत्यंत कलुषित आणि द्वेषयुक्त होती.
प्रत्येक आपुल्या डावांत । एकमेकांचा करण्या घात ।
सदा इच्छिती मनांत । लेश नसे प्रेमाचा ॥४३॥
प्रत्येक जण संधी मिळताच दुसऱ्याचा काटा काढण्याचा आणि त्याला खाली खेचण्याचाच विचार करत असे, त्यांच्यात प्रेमाचा लेशही नव्हता.
शास्त्री दोन मंत्री दोन । शस्त्री दोन तंत्री दोन ।
एकमेकांपुढें श्वान । येतां गुरगुर रोकडी ॥४४॥
दोन विद्वान, दोन मंत्री, दोन शस्त्रधारी आणि दोन तंत्रज्ञ जसे एकमेकांसमोर आले की कुत्र्यांसारखे लगेच गुरगुर करू लागतात.
तैसें झालें शेगांवांत । पाटील आणि देशमुखांत ।
छत्तिसाचा आंकडा सत्य । झाला न होईल त्रेसष्टाचा ॥४५॥
तसेच शेगावात पाटील आणि देशमुखांमध्ये हाडवैर पेटले होते; त्यांच्यात ३६ चा आकडा होता, जो कधीही ६३ चा झाला नाही.
पुढें गोष्ट झाली ऐशी । कुकाजी झाले स्वर्गवासी ।
पाहूनिया नातवंडासी । भीमातटीं पंढरींत ॥४६॥
पुढे अशी घटना घडली की, भीमेच्या तीरावर पंढरपूरला नातवंडाचे मुख पाहून समाधानाने कुकाजी महाराज परलोकात निघून गेले.
तेणें खंडूचें उद्विग्न मन । गेलें सहज होऊन ।
तो म्हणे छत्र पूर्ण । माझें आज ढासळलें ॥४७॥
त्यामुळे खंडू पाटलाचे मन अतिशय दुःखी व उद्विग्न झाले आणि त्याने आपले डोक्यावरचे मुख्य छत्रच हरपल्याची भावना व्यक्त केली.
ज्या चुलत्याच्या जिवावरी । मी निर्भय होतों भूमिवरी ।
तो आधार माझा श्रीहरी । कां रे नेलास काढून ? ॥४८॥
ज्या प्रेमळ चुलत्याच्या जीवावर मी या जगात निर्भयपणे जगत होतो, तो माझा मुख्य आधार हे देवा, तू का हिरावून घेतलास?
ऐशी संधि पाहून । बालंट आणायाकारण ।
पाटलावरी सवड पूर्ण । मिळाली देशमुखमंडळीला ॥४९॥
अशी योग्य संधी साधून पाटलावर खोटे बालंट आणण्यासाठी व सूड उगवण्यासाठी देशमुख मंडळींना आयतीच सवड मिळाली.
तो वृत्तान्त अष्टमांत । सांगेन श्रोते तुम्हांप्रत ।
ही जमेदारी खाण सत्य । आहे प्रत्यक्ष द्वेषाची ॥१५०॥
त्या पुढील सर्व संघर्षाचा वृत्तांत मी आठव्या अध्यायात सांगेन; ही वतनदारी म्हणजे खरोखरच परस्परांतील द्वेषाची मोठी खाण आहे.
हा दासगणूविरचित । गजाननविजयनामें ग्रंथ ।
परिसा श्रोते सावचित्त । कुतर्कातें सोडोनिया ॥१५१॥
हा दासगणूंनी रचलेला पवित्र 'गजानन विजय' ग्रंथ सर्व श्रोत्यांनी कोणताही संशय न बाळगता एकाग्र चित्ताने श्रवण करावा.