हे परममंगला श्रीहरी । तुझी कृपा झालियावरी ।
अशुभ अवघें जातें दुरी । हा अनुभव संतांचा ॥१॥
हे परममंगल श्रीहरी, तुझी कृपा झाली की सर्व अशुभ दूर पळते, हा सर्व संतांचा अनुभव आहे.
त्या संतवाक्यीं भरंवसा । मी ठेवून श्रीनिवासा ।
मंगलाची धरुन आशा । तुझ्या दारीं पातलों ॥२॥
त्या संतवचनांवर पूर्ण विश्वास ठेवून, हे वैकुंठाधिपती, मी कल्याणाची आशा धरून तुझ्या दारी आलो आहे.
आतां विन्मुख लावल्यास । त्याचा तुला लागेल दोष ।
आणि बट्टा वाक्यास । लागेल कीं संतांच्या ॥३॥
आता मला विन्मुख परत पाठवल्यास त्याचा दोष तुला लागेल आणि संतांच्या वचनालाही बट्टा लागेल.
म्हणोन हे माधवा ! । अभिमान माझा धरावा ।
रोष कधीं ना करावा । या अजाण लेंकरावर ॥४॥
म्हणून हे माधवा, माझा सांभाळ कर आणि या अजाण लेकरावर कधीही क्रोध करू नकोस.
बालकांचें हीनपण । मातेलागीं दूषण ।
हें मनांत आणून करणें असेल तें करी ॥५॥
मुलाचे अज्ञान किंवा उणेपण हा मातेलाच दोष ठरतो, याचा विचार करून तुला योग्य वाटेल ते कर.
असो बंकटलाला घरीं । राहिली समर्थांची स्वारी ।
तयीं अपूर्व एक घडली खरी । गोष्ट श्रोते ती ऐका ॥६॥
असो, अशी ही समर्थांची स्वारी बंकटलालाच्या घरी राहिली असता एक अपूर्व घटना घडली, ती श्रोत्यांनी ऐकावी.
गांवाचिया दक्षिणेस । बंकटलालाच्या मळ्यास ।
महाराज गेले एक दिवस । कणसें मक्याचीं खावया ॥७॥
एके दिवशी महाराज गावाच्या दक्षिणेला असलेल्या बंकटलालाच्या मळ्यात मक्याची कणसे खाण्यासाठी गेले.
बहुत मंडळी बरोबरी । कणसें खाया आली खरी ।
विहिरीपासीं तयारी । केली कणसें भाजण्याची ॥८॥
कणसे खाण्यासाठी बरोबर बरीच मंडळी आली होती आणि विहिरीपाशी कणसे भाजण्याची तयारी करण्यात आली.
विहीर होती धनत्तर । पाणी जिला अपरंपार ।
गर्द छायेचे वृक्ष थोर । जवळ होते चिंचेचे ॥९॥
विहीर खूप मोठी व विपुल पाण्याची होती आणि जवळच चिंचेची दाट सावली देणारी मोठी झाडे होती.
आगटया पेटल्या एकसरां । आजमासें हो दहा बारा ।
तेणें डोंब झाला खरा । गगनोदरीं धूमाचा ॥१०॥
एकापाठोपाठ अंदाजे दहा-बारा आगट्या पेटवल्यामुळे आकाशात धुराचे मोठे लोट उठले.
त्यायोगें ऐसे झाले । आग्या मोहोळ लागलेलें ।
चिंचवृक्षावरी भलें । त्याच्या माशा उठल्या कीं ॥११॥
त्या धुरामुळे चिंचेच्या झाडावर असलेले भलेमोठे आग्या मोहोळ उठले आणि माशा चवताळल्या.
त्या माशा उठतां क्षणीं । मंडळी गेली पळोनी ।
कणसें ठिकाणच्या ठिकाणीं । मक्याचीं तीं राहिलीं हो ॥१२॥
त्या माशा उठताच जमलेली मंडळी मक्याची कणसे जागेवरच सोडून जीव वाचवण्यासाठी पळून गेली.
त्या आग्या मोहोळांच्या मक्षिका । पसरल्या अवघ्या मळ्यांत देखा ।
घोंगडयाचा करुन बुरखा । कोणी गेले पळून ॥१३॥
आग्या मोहोळाच्या माशा संपूर्ण मळ्यात पसरल्या, तेव्हा काहीजण अंगावर घोंगडी पांघरून तिथून पळाले.
प्राणापरी आवडती । वस्तु नसे हो कोणती ।
अशा वेळीं समर्थमूर्ति । आसनीं होती निर्धास्त ॥१४॥
माणसाला स्वतःच्या प्राणापेक्षा प्रिय दुसरी कोणतीही गोष्ट नसते; पण अशा वेळी महाराज मात्र जागेवर शांत बसून होते.
ते नाहीं पळून गेले । आसनीं आपल्या स्वस्थ बसले ।
विचार करुं लागले । निजचित्तीं माश्यांचा ॥१५॥
ते मुळीच पळून न जाता आपल्या आसनावर स्वस्थ बसले आणि मनात त्या माशांचाच विचार करू लागले.
माशी तरी मीच झालों । मोहोळ तेंही मीच बनलों ।
कणसें खाया मीच आलों । कणसें तेंही रुपें माझीं ॥१६॥
ती माशीही मीच आहे, ते मोहोळही मीच बनलो आहे, कणसे खायला आलेला आणि ती कणसेही माझीच रूपे आहेत.
ऐशा विचारें आनंदांत । महाराज राहिले डोलत ।
अंगावरी असंख्यात । माशा येऊन बैसल्या ॥१७॥
अशा अद्वैत विचाराच्या आनंदाने महाराज डोलायला लागले, तोच त्यांच्या अंगावर अगणित माशा येऊन बसल्या.
वाटे पासोडी माश्यांची । समर्थ पांघरले साची ।
योग्यता ब्रह्मनिष्ठाची । काय वर्णन करावी ? ॥१८॥
महाराजांनी जणू माशांचीच चादर पांघरली आहे असे वाटत होते; अशा या ब्रह्मनिष्ठाची अलौकिक योग्यता काय वर्णावी!
माशा चावती वरच्यावरी । परी न तो पर्वा करी ।
त्यांचे कांटे शरीरीं । बोचले असती असंख्यात ॥१९॥
माशा सतत डसत होत्या, अगणित काटे शरीरात रुतले होते; तरीही महाराजांना त्याची अजिबात पर्वा नव्हती.
यासी झाला एक प्रहर । भक्त झाले चिंतातुर ।
बंकटलालाचें अंतर । दुःखें व्याकुळ झालें हो ॥२०॥
अशा स्थितीत एक प्रहर उलटून गेल्याने सर्व भक्त चिंतातुर झाले आणि बंकटलालाचे मन दुःखाने व्याकुळ झाले.
कोठून बुद्धि झाली मला । येथ आणिलें समर्थाला ।
कणसें मक्याचीं खावयाला । मंडळीच्या समवेत ॥२१॥
मला ही कसली बुद्धी सुचली की मंडळींसह मक्याची कणसे खायला मी समर्थांना येथे घेऊन आलो!
अशा समर्थालागून । दुःख द्याया मीच कारण ।
झालों हें कां शिष्यपण । माझे हाय रे दुर्दैवा ! ॥२२॥
अशा समर्थ सद्गुरूंना त्रास होण्यास मीच कारणीभूत ठरलो, अरेरे, हे कसले माझे दुर्दैवी शिष्यत्व!
बंकटलालानें तयारी । पुढें येण्याची केली खरी ।
हें जाणोन अंतरीं । कौतुक केलें समर्थानें ॥२३॥
असा पश्चात्ताप होऊन बंकटलाल पुढे धावला; त्याचे अंतरंग ओळखून महाराजांनी कौतुकाने माशांना आज्ञा केली.
जीवांनो ! जा निघोन । बसा मोहोळीं जाऊन ।
माझ्या बंकटाकारण । तुम्हीं न कोणीं चावावें ॥२४॥
हे जीवांनो, आता निघून जा आणि पुन्हा मोहोळावर बसा; माझ्या बंकटलालाला मात्र तुम्ही कोणीही चावू नका.
जमलेल्या मंडळींत । बंकट हाच निःसीम भक्त ।
जो माझ्याप्रीत्यर्थ । येत आहे धांवोनिया ॥२५॥
कारण जमलेल्या या सर्व मंडळींमध्ये केवळ हा बंकटच खरा निःसीम भक्त आहे, जो माझ्यासाठी धावून येत आहे.
ऐसें म्हणतां माशा गेल्या । मोहोळावरी जाऊन बैसल्या ।
बंकटलालानें पाहिल्या । त्या आपल्या निजदृष्टीं ॥२६॥
महाराज असे म्हणताच सर्व माशा उडून पुन्हा मोहोळावर जाऊन बसल्या, हे दृश्य बंकटलालाने प्रत्यक्ष पाहिले.
महाराज त्या पाहोनी । बोलते झाले हांसोनी ।
वा खूप केलीस मेजवानी । आम्हांसी तूं माश्यांची ॥२७॥
ते पाहून महाराज हसून म्हणाले, अरे वा, तू तर आज आम्हाला माशांची खूप छान मेजवानी दिलीस!
अरे ते जीव विषारी । बैसले माझ्या अंगावरी ।
माझ्यापासून झाले दुरी । लड्डूभक्त येधवां ॥२८॥
अरे, ते विषारी कीटक माझ्या अंगावर बसले; पण जे केवळ खाण्यापिण्यासाठी जमले होते, ते लाडूभक्त मात्र पळून गेले.
याचा करी विचार । संकट आल्या कोणावर ।
कोणी न साह्य करणार । एका ईश्वरावांचुनी ॥२९॥
यावरून विचार कर की माणसावर संकट आले की एका ईश्वराशिवाय कोणीही मदतीला धावून येत नाही.
जिलबी पेढे बरफी खाती । माशा आल्या पळून जाती ।
ऐशी जयांची आहे कृति । ते स्वार्थी भक्त निःसंशय ॥३०॥
जिलबी, पेढे आणि बर्फी खायला पुढे असणारे संकटात पळून जातात; अशा वृत्तीचे लोक निःसंशय स्वार्थी भक्त असतात.
बंकटलाल मधुरोत्तर । करितां झाला त्यावर ।
महाराज आणवूं कां सोनार । कांटे माश्यांचे काढवया ! ॥३१॥
त्यावर बंकटलाल नम्रतेने म्हणाला, हे महाराज, शरीरात रुतलेले हे माशांचे काटे काढण्यासाठी मी सोनाराला बोलावू का?
महापापी मी गुरुराया । तुम्हांलागीं त्रास द्याया ।
आणवितां झालों या ठायां । माशा किती डसल्या तरी ! ॥३२॥
हे गुरुराया, मी मोठा पापी आहे, मीच तुम्हाला त्रास देण्यासाठी येथे आणले आणि तुम्हाला माशांनी कितीतरी दंश केले!
गांधी अगणित अंगावर । उठल्या तुमच्या साचार ।
याचा व्हावया परिहार । उपाय सांगा कोणता ? ॥३३॥
तुमच्या संपूर्ण अंगावर अगणित गांधी उठल्या आहेत, तेव्हा हा त्रास दूर करण्यासाठी कोणता उपाय करावा ते सांगा.
बंकटलालाचें ऐकिलें । वचन महाराज बोलते झाले ।
अरे यांत ना कांहीं अधिक घडलें । डसणें स्वभाव माश्यांचा ॥३४॥
बंकटलालाचे ते शब्द ऐकून महाराज म्हणाले, यात काही विशेष घडलेले नाही, डसणे हा तर माशांचा मूळ स्वभावच आहे.
मला त्याची मुळींच बाधा । होणार नाहीं जाण कदा ।
त्या माशीरुप सच्चिदानंदा । म्यां जाणलें म्हणोन ॥३५॥
मला त्याचा मुळीच त्रास होणार नाही, कारण त्या माशीच्या रूपातही मी सच्चिदानंद परमात्म्यालाच पाहिले आहे.
माशी तरी तोच झाला । तोच आहे माझा पुतळा ।
पाण्यानेंच पाण्याला । काय दुखवितां येईल ? ॥३६॥
ती माशीही तोच आहे आणि हे शरीरही त्याचेच रूप आहे; मग पाण्यानेच पाण्याला कधी दुखावले जाऊ शकते का?
हें ऐकतां ब्रह्मज्ञान । बंकटलाल धरी मौन ।
कांटे काढण्यालागून । बाहिलें त्यानें सोनारा ॥३७॥
हे आत्मज्ञान ऐकून बंकटलाल शांत झाला; तरीही काटे काढण्यासाठी त्याने सोनाराला बोलावून घेतले.
सोनार चिमटे घेऊन आले । देहास शोधूं लागले ।
कोठें आहेत कांटे रुतले । मक्षिकेचे पहावया ॥३८॥
सोनार चिमटे घेऊन आले आणि माशांचे काटे कुठे कुठे रुतले आहेत हे शरीरावर शोधू लागले.
महारज वदले तयांना । काय ह्या वंध्यामैथुना ।
करितसा तुमच्या नयनां । कांटे ते ना दिसतील ॥३९॥
महाराज त्यांना म्हणाले, हा काय व्यर्थ प्रयत्न चालवला आहे, तुमच्या डोळ्यांना ते सूक्ष्म काटे दिसणारच नाहीत.
त काढण्या चिमटयाची । गती नाहीं मुळींच साची ।
साक्ष ती ह्या गोष्टीची । मीच दावितों तुम्हांला ॥४०॥
आणि ते काटे बाहेर काढणे या चिमट्यांच्याही आवाक्यात नाही, याचा प्रत्यक्ष पुरावा मीच तुम्हाला दाखवतो.
ऐसें म्हणून कौतुक केलें । वायूलागीं रोधून धरिलें ।
तों कांटे अवघे वरी आले । रुतलेल्या स्थलांतून ॥४१॥
असे म्हणून महाराजांनी एक लीला केली; त्यांनी आपला प्राणायाम रोखून धरताच रुतलेले सर्व काटे शरीरातून बाहेर पडले.
तो पाहतां प्रकार । लोक आनंदले फार ।
कळून आला अधिकार । श्रीगजाननस्वामीचा ॥४२॥
हा अलौकिक चमत्कार पाहून सर्व लोक थक्क व आनंदित झाले आणि त्यांना श्रीगजानन स्वामींचा योगिक अधिकार कळला.
पुढें कणसें भाजलीं । अवघ्यांनीं तीं ग्रहण केलीं ।
अस्तमानीं निघून आली । मंडळी निजगृहातें ॥४३॥
त्यानंतर सर्वांनी मक्याची कणसे भाजून आनंदाने खाल्ली आणि संध्याकाळ होताच सर्वजण आपापल्या घरी परतले.
असो पुढें एक वेळा । महाराज गेले अकोटाला ।
आपुल्या बंधूस भेटण्याला । श्रीनरसिंगजीकारणें ॥४४॥
असो, पुढे एकदा महाराज आपले बंधुतुल्य संत श्रीनरसिंगजी यांना भेटण्यासाठी आकोटला गेले.
हा कोतश्या अल्लीचा । शिष्य मराठा जातीचा ।
कंठमणी विठ्ठलाचा । भक्‍तिबलानें झाला असे ॥४५॥
हे नरसिंगजी कोतश्या अल्लीचे शिष्य आणि जातीने मराठा असून आपल्या भक्तीच्या बळावर विठ्ठलाचे लाडके बनले होते.
त्या नरसिंगजीचें चरित्र । मीं भक्‍तलीलामृतांत ।
वर्णिलें आहे इत्यंभूत । आतां तें सांगणें नको ॥४६॥
त्या नरसिंगजींचे सविस्तर चरित्र मी 'भक्तलीलामृत' ग्रंथात पूर्वीच लिहिले असल्याने आता पुन्हा सांगत नाही.
हें आकोट नामें नगर । शेगांवाहून साचार ।
आहे अठरा कोसांवर । ईशान्येला परियेसी ॥४७॥
हे आकोट नावाचे गाव शेगावहून ईशान्य दिशेला सुमारे अठरा कोसांच्या अंतरावर आहे.
मनोवेगाचा सजवून वारु । निघते झाले सद्‌गुरु ।
जे पदनताचे कल्पतरु । श्रीगजानन महाराज ॥४८॥
शरणागतांचे कल्पतरू असलेले सद्गुरू श्रीगजानन महाराज मनोवेगाने तिकडे जाण्यास निघाले.
अकोटाच्या सान्निध्यासी । एका निबिडतरशा अरण्यासी ।
नससिंग राहे अहर्निशीं । एकान्तवास सेवावया ॥४९॥
आकोटजवळ एका अत्यंत घनदाट अरण्यात नरसिंगजी एकांतवासात राहून दिवस-रात्र साधना करत असत.
हें निर्जन अवघें अरण्य । महा भयकंर दारुण ।
निंब अश्‍वत्थ रातांजन । वृक्ष जेथें उदेले ॥५०॥
ते संपूर्ण अरण्य निर्जन आणि अत्यंत भयाण होते, जेथे कडुनिंब, पिंपळ व रातांजन अशी मोठी झाडे वाढली होती.
लता त्या नाना जाती । वृक्षा वेढून बैसल्या असती ।
ण वाढलें भूमीवरती । सर्प वारुळीं असंख्यात ॥५१॥
विविध प्रकारच्या वेलींनी झाडांना वेढले होते, जमिनीवर दाट गवत माजले होते आणि वारुळांमध्ये असंख्य सर्प होते.
ऐशा त्या अरण्यांत । नरसिंगजी जाऊन बसत ।
म्हणून आले अवचित । समर्थ त्यासी भेटावया ॥५२॥
अशा भयंकर अरण्यात नरसिंगजी एकांतात बसत असल्याने समर्थ त्यांना भेटण्यासाठी अकस्मात तिथे पोहोचले.
सारखा भेटे सारख्यासी । पाणीच मिळें पाण्याशीं ।
विजातीय द्रव्यासी । समरसता होणें नसे ॥५३॥
समान गुणधर्माचे संत एकमेकांना भेटले, जसे पाणी पाण्यात मिसळते; कारण विजातीय तत्त्वांमध्ये कधी समरसता होत नाही.
गजाननासी पाहिलें । तेणें चित्त आनंदलें ।
मी नरसिंगजीचें भलें । तो प्रेमा न वर्णवे कीं ॥५४॥
गजानन महाराजांना पाहताच नरसिंगजींचे मन अत्यंत आनंदित झाले; त्या दोघांमधील अलौकिक प्रेमाचे वर्णन शब्दांत करता येत नाही.
एक हरी एक हर । चालते बोलते परमेश्‍वर ।
एक राम एक कुमर । वसुदेवदेवकीचा ॥५५॥
जणू प्रत्यक्ष हरी आणि हर एकत्र आले, चालते-बोलते ईश्वर भेटले, साक्षात श्रीराम आणि श्रीकृष्णच समोरासमोर आले.
एक मुनि वसिष्ठ । एक पाराशर ऋषि श्रेष्ठ ।
एक जान्हवीचा कांठ । एक तट गोदेचा ॥५६॥
जणू वसिष्ठ आणि पराशर ऋषी एकत्र आले किंवा गंगा आणि गोदावरीचे पवित्र किनारेच समोरासमोर ठाकले.
एक हिरा कोहिनूर । एक कौस्तुभ साचार ।
एक वैनतेय एक कुमर । सती वानरी अंजनीचा ॥५७॥
जणू कोहिनूर आणि कौस्तुभ मणी एकत्र आले, किंवा गरुड आणि अंजनीपुत्र मारुती यांचीच गाठ पडली.
दोघे भेटले एकमेकां । दोघा आनंद सारखा ।
बैसते झाले आसनीं एका । हितगुज तें करावया ॥५८॥
दोघे परस्परांना भेटले, दोघांनाही परमानंद झाला आणि ते दोघे एकाच आसनावर मनमोकळे हितगुज करायला बसले.
अनुभव ते आपापले । एकमेकां कथिते झाले ।
नरसिंगा, तूं उत्तम केलें । प्रपंचांत राहिलास ॥५९॥
दोघेही आपापले आध्यात्मिक अनुभव सांगू लागले; तेव्हा महाराज म्हणाले, नरसिंगा, तू संसारात राहिलास हे खूप चांगले केलेस.
मीं त्याग केला तयाचा । स्वीकार करुन योगाचा ।
सच्चिदानंद तत्त्वाचा । करिता झालों विचार ॥६०॥
मी मात्र प्रपंचाचा त्याग करून संन्यास योगाचा स्वीकार केला आणि सच्चिदानंद तत्त्वाचे सतत चिंतन केले.
या योगाच्या क्रियेंत । गोष्टी होती अघटीत ।
ज्यांचा मुळीं न लागे अंत । या सामान्य लोकांला ॥६१॥
या योगाच्या प्रक्रियेमध्ये अनेक अघटित गोष्टी घडतात, ज्यांचा थांगपत्ता सामान्य संसारी लोकांना मुळीच लागत नाही.
त्या गोष्टी लपवावया । पिसा बनलों जगा ठायां ।
उपाधी ते नासावया । वेड बळेंच पांघरलों ॥६२॥
त्या गूढ गोष्टी जगापासून लपवण्यासाठी मी वेड्याचे सोंग घेतले आणि लोकांचा उपद्व्याप टाळण्यासाठी वेडेपण पांघरले.
तत्त्व जाणण्याकारण । मार्ग कथिले आहेत तीन ।
कर्म, भक्ति, योग म्हणून । शास्त्रकारांनीं शास्त्रांत ॥६३॥
आत्मतत्त्व जाणण्यासाठी शास्त्रकारांनी शास्त्रांमध्ये कर्म, भक्ती आणि योग असे तीन मुख्य मार्ग सांगितले आहेत.
फल या तिन्ही मार्गांचें । एकचि आहे अखेरीचें ।
परी बाह्य स्वरुप त्यांचें । भिन्न भिन्न असें कीं ॥६४॥
या तिन्ही साधनांचे अंतिम फळ एकच आहे; मात्र त्यांचे बाह्य स्वरूप आणि आचरण पद्धती एकमेकांपासून भिन्न आहेत.
योगी योगक्रियेचा । जरी अभिमान वाही साचा ।
तरी तयासी तत्त्वाचा । खर बोध ना होईल ॥६५॥
पण योग्याला जर स्वतःच्या योगसाधनेचा अहंकार झाला, तर त्याला ब्रह्मज्ञानाचा खरा साक्षात्कार कधीच होणार नाही.
योगक्रियावरुन । अलिप्त रहावें तयापासून ।
कमलपत्रासमान । तरीच तत्त्व कळून ये ॥६६॥
म्हणून कमळाचे पान पाण्यावर राहूनही अलिप्त असते, तसे योगसाधनेतही अहंकारापासून पूर्ण अलिप्त राहावे, तरच तत्त्व उमजते.
याचपरी प्रपंचाची । स्थिति नरसिंगा आहे साची ।
आसक्ति कन्यापुत्रांची । मुळींच राहतां कामा नये ॥६७॥
नरसिंगा, प्रपंचाची स्थितीही अगदी अशीच आहे; संसारात राहिले तरी मुलगा, मुलगी वा कुटुंबाची आसक्ती अजिबात नसावी.
गार पाण्यांत राहते । परी न पाणी शिरुं देते ।
सेंच वागती साचें । या प्रपंचामाझारीं ॥६८॥
गारगोटी पाण्यात राहते पण स्वतःमध्ये पाणी शिरू देत नाही; संसारात राहतानाही मनाची अवस्था अगदी तशीच असावी.
यापरी त्वां रहावें । अपेक्षारहित असावें ।
चित्तांतून ना ढळूं द्यावें । सच्चिदानंद ईशाला ॥६९॥
अशा प्रकारे तू संसारात अपेक्षारहित राहून वागावेस आणि अंतःकरणातून त्या सच्चिदानंद ईश्वराला कधीही विसरू नयेस.
म्हणजे कांहींच अशक्य नाहीं । तूं, मी आणि शेषशायी ।
एकरुप आहों पाही । जन जनार्दन भिन्न नसे ॥७०॥
असे झाले की जगात काहीच अशक्य उरत नाही; तू, मी आणि तो वैकुंठातील परमात्मा सर्व एकरूपच आहोत, कारण जनता आणि जनार्दन वेगळे नसतात.
नरसिंग म्हणती बंधुराया ! । आलास मसी भेटावया ।
ही तुझी केवढी दया । उपमा याला देण्या नसे ॥७१॥
तेव्हा नरसिंगजी म्हणाले, हे बंधुराया, तू स्वतः मला भेटायला आलास, या तुझ्या अथांग दयेला जगात दुसरी कोणतीही उपमा नाही.
प्रपंच मुळीं अशाश्वत । त्याची काय किंमत ।
दुपारच्या सावलीप्रत । कोण सांग खरे मानी ? ॥७२॥
हा प्रपंच मुळातच अशाश्वत आहे, त्याची काय किंमत; दुपारच्या घटकेपुरत्या सावलीला कोण शहाणा खरा मानणार?
तूं कथिलें जयापरी । तैसा वागेन भूवरीं ।
मी जाण वरच्यावरी । अशीच भेटी द्यावी तुवां ॥७३॥
तू जसा उपदेश केलास तसाच मी संसारात वागेन; फक्त तू कृपा करून मला अशीच वारंवार भेट देत जा.
देह-प्रारब्ध जयाचें । असेल ज्या जातीचें ।
तेंच आहे व्हावयाचें । लोकाचारी निःसंशय ॥७४॥
ज्याचे देहप्रारब्ध जसे ठरलेले असेल, लोकाचार पाळताना त्याच्या वाट्याला तशाच घडामोडी येणार हे नक्की.
तुम्हां आम्हांकारणें । जें का धाडिलें ईशानें ।
तेंच आहे आपणां करणें । निरालसपणें भूमीवरी ॥७५॥
त्या भगवंताने आपल्या दोघांना ज्या कार्यासाठी भूतलावर पाठवले आहे, तेच कार्य आपण निरलसपणे केले पाहिजे.
आतां विनंति इतुकीच खरी । व्यावहारिक भेट वरच्यावरी ।
देत जावी साजिरी । मी धाकटा बंधु तुझा ॥७६॥
माझी एवढीच खरी प्रार्थना आहे की मी तुझा धाकटा भाऊ असल्याने तू वरचेवर मला सप्रेम भेट देत जा.
नंदीग्रामा राहिला भरत । रघुपतीची वाट पहात ।
तैसाच मी या आकोटांत । राहून पाहतों वाट तुझी ॥७७॥
नंदीग्रामात भरत जसा श्रीरामाची वाट पाहत राहिला, तसाच मी या आकोटमध्ये राहून तुझ्या आगमनाची वाट पाहीन.
तुला येथें यावया । अशक्य कांहीं नाहीं सदया ।
अवघ्या आहेत योगक्रिया । अवगत तुला पहिल्यापून ॥७८॥
हे दयाळा, तुला इकडे येणे मुळीच कठीण नाही, कारण सर्व अष्टांग योगक्रिया तुला जन्मापासूनच साध्य आहेत.
पद न लावितां पाण्याप्रत । योगी भरधांव वरुनी पळत ।
क्षणामाजीं फिरुन येत । शोधून अवघ्या त्रिभुवना ॥७९॥
पाण्याला पाय न लावता सिद्ध योगी पाण्यावरून वेगाने धावतात आणि एका क्षणात त्रिभुवनात संचार करून येतात.
ऐसें हितगुज उभयतांचें । रात्रभरी झालें साचें ।
भरतें आलें प्रेमाचें । दोघांचिया संगमीं ॥८०॥
अशा प्रकारे त्या दोन्ही संतांमध्ये रात्रभर हितगुज चालले आणि त्यांच्या भेटीत शुद्ध प्रेमाचा महापूर लोटला.
खरे खरे जे का संत । तेथें हेंच घडून येत ।
दांभिकांचीं होतात । भांडणें पाहून एकमेकां ॥८१॥
जे खरे संत असतात त्यांच्या भेटीत असाच अलौकिक मिलाफ होतो; पण दांभिक लोक मात्र एकमेकांना पाहताच भांडू लागतात.
दांभिक म्हणूं नये गुरु । ते अवघे पोटभरु ।
पुरामाजीं फुटकें तारुं । तारण्यासी समर्थ नसे ! ॥८२॥
अशा दांभिकांना गुरु म्हणू नये, ते निव्वळ पोटभरू असतात; पुरामध्ये फुटलेली नाव जशी कोणाला तारू शकत नाही, तसे ते असतात.
दांभिकांचा बोलबाला । जरी होतो जगीं भला ।
तरी त्यागणें आहे त्याला । निवडूनिया श्रोते हो ! ॥८३॥
जगात अशा ढोंगी लोकांचा कितीही बोलबाला असला, तरी श्रोत्यांनी पारखून त्यांचा पूर्ण त्याग केला पाहिजे.
संतत्व नाहीं मठांत । संतत्व नाहीं विद्वत्तेंत। संतत्व नाहीं कवित्वांत ।
तेथें स्वानुभव पाहिजे ॥८४॥
संतत्व केवळ मठात, पांडित्यात किंवा कवित्वात नसते; तर संतांपाशी स्वतःचा प्रत्यक्ष आत्मानुभव असावा लागतो.
दांभिक मुलाम्याचें सोनें । त्याला सांगा काय घेणें ।
गृहिणी म्हणून ठेवणें । काय कसबीण सदनांत ? ॥८५॥
फक्त सोन्याचा मुलामा दिलेल्या खोट्या दागिन्याला काय मोल; कोठ्यावरील स्त्रीला कोणी कधी घराची कुलवधू मानून घरात ठेवते का?
ही संतजोडी साक्षात्कारी । दांभिकतेची साच वैरी ।
नांदे ज्याच्या सदैव घरीं । सन्नीति सदाचार ॥८६॥
ही दोन्ही संत व्यक्तिमत्त्वे साक्षात्कारी असून दांभिकतेचे पूर्ण वैरी होते आणि त्यांच्या आचरणात नेहमी नीतिमत्ता व सदाचार नांदत असे.
नरसिंगजीस भेटण्या जाण । काननीं आले गजानन ।
ऐसें कळलें वर्तमान । गुराखीद्वारें आकोटाला ॥८७॥
नरसिंगजींना भेटण्यासाठी गजानन महाराज जंगलात आले आहेत, ही बातमी एका गुराख्यामार्फत आकोट गावात समजली.
तें कळतां आनंदले । लोक धावूं लागले ।
नारळ घेऊन निघाले । पाहाया द्वय संतांसी ॥८८॥
ती बातमी समजताच गावकरी आनंदित झाले आणि दोन्ही संतांच्या दर्शनासाठी हातात नारळ घेऊन तिकडे धावले.
एकमेकां ऐसें म्हणती । चला चला रे सत्वर गती ।
गोदा आणि भागीरथी । संगम पावली काननांत ॥८९॥
ते एकमेकांना सांगू लागले की चला लवकर चला, आज रानात साक्षात गंगा आणि गोदावरीचा पवित्र संगम झाला आहे.
त्या भेटरुप प्रयागासी । जाऊं आपण स्नानासी ।
महोदयपर्वणीसी । साधून घेऊं चला हो ॥९०॥
त्या संतभेटीच्या प्रयागतीर्थावर आपण दर्शनाचे स्नान करूया आणि या दुर्मीळ पर्वणीचा आध्यात्मिक लाभ मिळवूया.
तों इकडे काय झालें । गजानन आधींच निघून गेले ।
नरसिंगासी पुसून भले । भेट ना झाली पौरांसी ॥९१॥
तोच इकडे गजानन महाराज नरसिंगजींचा निरोप घेऊन अगोदरच निघून गेले, त्यामुळे गावकऱ्यांना त्यांची भेट झाली नाही.
पुढें एकदां गजानन । करीत असतां भ्रमण ।
दर्यापुराच्या सन्निध जाण । येते जाहाले शिष्यांसह ॥९२॥
पुढे एकदा गजानन महाराज भ्रमण करत असताना आपल्या शिष्यांसह दर्यापूरच्या परिसरात आले.
दर्यापुराच्या शेजारीं । शिवर गांव निर्धारी ।
असे चंद्रभागेच्या तीरीं । व्रजभूषणा वास जेथें ॥९३॥
दर्यापूरजवळ शिवर नावाचे गाव आहे; ते चंद्रभागा नदीच्या काठी वसलेले असून तेथे व्रजभूषण नावाचे विद्वान राहत होते.
श्रोते ही चंद्रभागा । पंढरीची नाहीं बघा ।
ही लहानशी एक गंगा । पयोष्णीला मिळणारी ॥९४॥
श्रोतेहो, ही चंद्रभागा म्हणजे पंढरपूरची चंद्रभागा नसून पयोष्णी नदीला मिळणारी एक छोटी उपनदी आहे.
या शिवर गांवांत । व्रजभूषण नामें पंडित ।
चार भाषा अवगत । होत्या श्रोते जयाला ॥९५॥
या शिवर गावात व्रजभूषण नावाचे मोठे पंडित राहत होते, ज्यांना चार भाषांचे उत्तम ज्ञान होते.
कीर्ति ज्याच्या विद्वत्तेची । वर्‍हाडीं पसरली साची ।
याला भक्ति भास्कराची । आत्यंतिक असे हो ॥९६॥
त्यांच्या विद्वत्तेची कीर्ती संपूर्ण वऱ्हाड प्रांतात पसरली होती आणि ते सूर्यदेवाचे निस्सीम उपासक होते.
प्रत्यहीं चंद्रभागेवर । स्नान करी साचार ।
उदयास येतां दिनकर । अर्घ्य त्यासी देतसे ॥९७॥
ते दररोज नित्यनियमाने चंद्रभागेवर स्नान करत आणि सूर्योदय होताच सूर्याला भक्तिभावाने अर्घ्य देत असत.
पंच पंच उषःकाला । व्रजभूषण उठे भला ।
सारुन प्रातर्विधीला । अरुणोदयीं स्नान करी ॥९८॥
पहाटेच्या ब्राह्ममुहूर्तावर ते उठत, सर्व प्रातर्विधी आटोपून सूर्योदयाच्या वेळी नदीवर स्नान करत.
तेंही शीतोदकांनीं । ऐसा कर्मठ परी ज्ञानी ।
मानमान्यता विद्वज्जनीं । ज्याची होती विशेष ॥९९॥
तेही कडाक्याच्या थंड पाण्याने स्नान करत; असे ते अत्यंत कर्मठ, आचारशील आणि सर्व विद्वानांमध्ये आदरणीय पंडित होते.
त्या शिवरगांवाला । योगीराज फिरत आला ।
वाटे तपाचें द्यावयाला । फल त्या व्रजभूषणासी ॥१००॥
त्या शिवर गावी योगीराज गजानन महाराज फिरत आले, जणू त्या व्रजभूषणाच्या तपाचे फळ देण्यासाठीच ते तिथे आले होते.
चंद्रभागेच्या वाळवंटीं । हा बैसला ज्ञानजेठी ।
समोर नदीचिया कांठीं । आले व्रजभूषण स्नानाला ॥१॥
ज्ञानाचे मूर्तिमंत रूप असलेले महाराज चंद्रभागेच्या वाळवंटात बसले, तेवढ्यात समोर नदीकाठी व्रजभूषण स्नानासाठी आले.
ती प्रभातीची वेळा पाही । प्रकाशिल्या दिशा दाही ।
क्कुटाचा आवाज येई । वरचेवरी ऐकावया ॥२॥
ती सुंदर सकाळची वेळ होती, सर्व दिशा उजळल्या होत्या आणि कोंबड्यांची आरवणे वारंवार ऐकू येत होती.
चातक भारद्वाज पांखरें । जाऊं लागलीं अत्यादरें ।
भास्करासी सामोरे । पूर्व दिशा लक्षून ॥३॥
चातक आणि भारद्वाज पक्षी अत्यंत आनंदाने पूर्व दिशेकडे तोंड करून उदयाला येणाऱ्या सूर्याच्या दिशेने उडू लागले होते.
भास्कराचा उदय होतां । तम निमाला हां हां म्हणतां ।
जैसा सभेस पंडित येतां । मूर्ख जाती उठोनी ॥४॥
सूर्याचा उदय होताच जसा अंधार क्षणात नष्ट होतो, जसे विद्वानांच्या सभेत पंडित येताच मूर्ख पळून जातात, तसेच घडले.
ऐशा त्या सुप्रभातीं । वाळवंटीं गुरुमूर्ति ।
बैसली होती निश्चिती । ब्रह्मानंदीं डोलत ॥५॥
अशा मंगल प्रभातसमयी गुरुमूर्ती गजानन महाराज ब्रह्मानंदात डोलत त्या नदीच्या वाळवंटात बसले होते.
सवें शिष्य अपार । बसले होते मंडलाकार ।
ते शिष्य नव्हते किरणें थोर । त्या गजाननभास्कराचीं ॥६॥
त्यांच्याभोवती असंख्य शिष्य वर्तुळाकार बसले होते; ते केवळ शिष्य नव्हते, तर जणू गजाननरूपी सूर्याची दिव्य किरणेच होते.
तईं व्रजभूषण तत्त्वतां । झाला सूर्यासी अर्घ्य देतां ।
तो हा पुढें ज्ञानसविता । त्यानें पाहिला प्रत्यक्ष ॥७॥
तेव्हा सूर्याला अर्घ्य देण्यासाठी व्रजभूषण उभे राहिले, तोच त्यांनी समोर साक्षात चालता-बोलता ज्ञानसूर्यच प्रत्यक्ष पाहिला.
सूर्याप्रमाणें सतेज कांति । अजानुबाहू निश्चिती ।
दृष्टि नासाग्राच्या वरती । स्थिर जयाची झाली असे ॥८॥
सूर्यासारखे तेजस्वी शरीर, गुडघ्यापर्यंत लांब हात आणि नासाग्रावर स्थिर झालेली समाधीस्थ नजर त्यांनी पाहिली.
ऐसा पुरुष पाहतां क्षणीं । व्रजभूषण हर्षला मनीं ।
संध्यासामान घेऊनी । आला धांवून जवळ त्यांच्या ॥९॥
अशा अलौकिक पुरुषाला पाहताच व्रजभूषणाचे मन हरखून गेले आणि तो पूजेचे साहित्य घेऊन धावत महाराजांजवळ आला.
अर्घ्य दिलें पायांवरी । गजाननाच्या सत्वरीं ।
प्रदक्षणाही अखेरी । त्यानें घातली तयाला ॥११०॥
त्याने तातडीने गजानन महाराजांच्या चरणांवर अर्घ्य अर्पण केले आणि अत्यंत आदराने त्यांना प्रदक्षिणा घातली.
मित्राय नमः सूर्याय नमः । भानवे नमः खगाय नमः ।
ऐसीं नांवें घेऊन पाहा । घातले द्वादश नमस्कार ॥११॥
मित्राय नमः, सूर्याय नमः, भानवे नमः, खगाय नमः अशी सूर्याची बारा नावे घेत त्याने महाराजांना बारा नमस्कार घातले.
शेवटीं आरती ओवाळिली । गजाननासी आदरें भली ।
न्यूनता ती नाहीं पडली । कशाचीही त्या ठायां ॥१२॥
शेवटी त्याने अत्यंत प्रेमाने गजानन महाराजांची आरती ओवाळली आणि त्या पूजेमध्ये कशाचीही उणीव राहू दिली नाही.
प्रार्थनापूर्वक नमस्कार । साष्टांग केला अखेर ।
मुखानें तें स्तवन थोर । महाराजाचें चाललें ॥१३॥
साष्टांग नमस्कार घालून त्याने प्रार्थना केली आणि मुखाने महाराजांचे मोठे स्तवन सुरू केले.
माझ्या तपाचरणाचें । फळ आजि मिळालें साचें ।
दर्शन दिव्य पायाचें । आज झालों धन्य मी ॥१४॥
आज माझ्या सर्व तपाचे खरे फळ मिळाले असून तुमच्या या दिव्य चरणांच्या दर्शनाने माझे जीवन धन्य झाले आहे.
नभोदरींच्या भास्कराला । देत होतों अर्घ्य भला ।
तों आज प्रत्यक्ष पाहिला । ज्ञाननिधि योगेश्वर ॥१५॥
मी आकाशातील सूर्याला अर्घ्य देत होतो, तोच प्रत्यक्ष भूतलावर चालणारा हा योगेश्वर ज्ञाननिधी मला दिसला.
(श्लोक) हे पूर्णब्रह्म जगचालक ज्ञानराशी । ऐसें युगायुगीं किती अवतार घेसी ? ।
झाल्यास दर्शने तुझें भवरोगचिंता । नासे गजाननगुरो, मज पाव आतां ॥१॥
हे पूर्णब्रह्म, जगाचे चालक आणि ज्ञानराशी प्रभू, तुम्ही प्रत्येक युगात अशी कितीतरी रूपे घेऊन अवतार घेता; तुमच्या दर्शनाने संसाराचे भय व चिंता नष्ट होते, हे गजानन गुरू, आता मला पावा!
ऐसी प्रार्थना करुन । संपविलें त्यानें स्तवन ।
योगेश्वरें या आलिंगन । दृढ दिधलें त्या दोन्ही करें ॥१६॥
अशी आर्त प्रार्थना करून त्याने आपले स्तवन संपवले, तेव्हा योगेश्वर महाराजांनी दोन्ही हातांनी त्याला दृढ आलिंगन दिले.
माय जैसी लेंकराला । प्रेमें धरी पोटाला ।
तेवीं व्रजभूषणाला । धरिते झाले महाराज ॥१७॥
आई जशी आपल्या लाडक्या बाळाला प्रेमाने पोटाशी धरते, तसेच महाराजांनी व्रजभूषणाला मायेने जवळ केले.
मस्तकावरी ठेविला कर । आशीर्वाद दिधला थोर ।
सर्वदा तुझा जयजयकार । होईल बाळा व्रजभूषणा ! ॥१८॥
त्याच्या मस्तकावर हात ठेवून महाराजांनी मोठा आशीर्वाद दिला की, बाळा व्रजभूषणा, तुझा सर्वत्र सदैव जयजयकार होईल!
कर्ममार्ग सोडूं नको । विधी निरर्थक मानूं नको ।
मात्र त्यांत होऊं नको । लिप्त बाळा केव्हांही ॥१९॥
तुझा हा कर्ममार्ग सोडू नकोस आणि शास्त्रोक्त विधी व्यर्थ मानू नकोस; फक्त त्या कर्मकांडात कधीही अहंकार बाळगू नकोस.
आचरुन कर्मफल । टाकितां भेटतो घननीळ ।
त्याच्या अंगीं न लागे मळ । या कर्माचा केव्हांही ॥१२०॥
सर्व कर्मे करून त्याचे फळ ईश्वराला अर्पण केले की परमात्मा भेटतो आणि त्या कर्माचा कोणताही लेप आत्म्याला लागत नाही.
तूं आतां आपुल्या सदनीं । माझे बोल ठेवी मनीं ।
प्रत्यहीं माझें तुला ध्यानीं । होत जाईल दर्शन ॥२१॥
आता तू आनंदाने घरी जा आणि माझे हे शब्द मनात ठेव; तुला ध्यानामध्ये नित्य माझे दर्शन घडत राहील.
ऐसें म्हणून प्रसाद दिला । श्रीफलाचा श्रोते भला ।
त्या व्रजभूषण पंडिताला । महाराज आले शेगांवीं ॥२२॥
असे म्हणून महाराजांनी त्या व्रजभूषण पंडिताला नारळाचा प्रसाद दिला आणि महाराज स्वतः शेगावला परत आले.
ह्या शेगांवाचें होतें नांव । पूर्वकालीं शिवगांव ।
अपभ्रंशें लाधला ठाव । शेगांव या शब्दाला ॥२३॥
या शेगावचे मूळ नाव पूर्वी 'शिवगाव' असे होते; पुढे अपभ्रंश होऊन त्याचे नाव 'शेगाव' असे रूढ झाले.
तेंच हल्लीं प्रचलीत । आहे बुधहो वर्‍हाडांत ।
सतरा पाटील होते सत्य । ह्या एकाच ग्रामाला ॥२४॥
तेच नाव आज वऱ्हाडात प्रचलित असून त्या काळी या एकाच गावात तब्बल सतरा पाटील राहत होते.
महाराज शेगांवासी आले । परी न स्थिर राहिले ।
हमेशा ते भटकत फिरले । मनास येईल त्या स्थला ॥२५॥
महाराज शेगावला आले खरे; पण ते एका जागेवर स्थिर न राहता मनास येईल त्याप्रमाणे सर्वत्र स्वच्छंद फिरत असत.
आकोट अकोलें मलकापूर । नांवें सांगावीं कुठवर ? ।
चांदण्यांची न होणार । मोजदाद कोणाही ॥२६॥
आकोट, अकोला, मलकापूर अशी किती गावांची नावे सांगावीत; आकाशातील ताऱ्यांची जशी मोजदाद करता येत नाही, तसेच त्यांचे भ्रमण होते.
ज्येष्ठ आषाढ महिना गेला । पुढें श्रावण मास आला ।
उत्सव होता सुरुं झाला । मारुतीच्या राऊळांत ॥२७॥
ज्येष्ठ आणि आषाढ महिना संपून पवित्र श्रावण महिना सुरू झाला आणि मारुतीच्या मंदिरात मोठा उत्सव सुरू झाला.
हें मारुतीचें मंदिर । शेगांवीं भव्य साचार ।
पाटील मंडळी थोर थोर । होती या भक्त देवाची ॥२८॥
शेगावचे हे मारुती मंदिर अतिशय भव्य असून गावातील बडे पाटील मंडळी या मारुतीरायाचे मोठे भक्त होते.
पेंडीलागीं जैसा आळा । तेवीं पाटील गांवाला ।
जें जें कांहीं आवडे त्याला । तिकडे लोकांचा कल होई ॥२९॥
पेंढ्या एकत्र बांधायला जसा दोर लागतो तसे हे पाटील गावाचे नेते होते; त्यामुळे त्यांची आवड हीच सर्व गावकऱ्यांची आवड बनत असे.
चाले उत्सव महिनाभर । अभिषेक पोथी कीर्तन गजर ।
अन्नदानाशीं येई पूर । अवघे लोक तृप्त होती ॥१३०॥
महिनाभर चालणाऱ्या या उत्सवात अभिषेक, पोथीवाचन, कीर्तन आणि जयघोष सुरू असे, तसेच अन्नाचा महापूर येऊन सर्व लोक तृप्त होत.
उत्सवाचा पुढारी । खंडू पाटील निर्धारी ।
जो गांवचा कारभारी । होता उदार मनाचा ॥३१॥
या उत्सवाचे प्रमुख नेतृत्व खंडू पाटील करत होते, जे गावचे कारभारी असून अत्यंत उदार अंतःकरणाचे होते.
श्रोते हें पाटीलपण । आहे वाघाचें पांघरुण ।
तें जो घेई त्याला जन । भिऊं लागती सहजची ॥३२॥
श्रोतेहो, हे पाटीलकीचे पद म्हणजे अंगावर वाघाचे कातडे पांघरण्यासारखे असते; त्यामुळे सर्वसामान्य लोक अशा व्यक्तीला सहज घाबरतात.
गांव करी तें राव न करी । ऐशी मराठी भितरीं ।
म्हण एक आहे साजरी । ती यथातथ्य असे ॥३३॥
'जे गाव करील ते राजाही करू शकत नाही' ही मराठीतील प्रसिद्ध म्हण अत्यंत खरी आणि सार्थ आहे.
त्या मारुई मंदिरासी । आले गजानन पुण्यराशी ।
श्रावणाच्या आरंभासी । उत्सव श्रीचा पाहावया ॥३४॥
त्या मारुती मंदिरातील उत्सव पाहण्यासाठी श्रावणाच्या सुरुवातीला पुण्यमूर्ती गजानन महाराज स्वतः तिथे आले.
बोलले बंकटलालासी । मी आतां या मंदिरासी ।
राहीन जाणा अहर्निशीं । त्याचा शोक करुं नको ॥३५॥
त्यांनी बंकटलालाला सांगितले की, मी आता नित्य या मंदिरातच राहणार आहे, तू त्याचा मुळीच शोक करू नकोस.
गोसावी संन्यासी फकीर । यांना कायमचें राहण्या घर ।
योग्य नाहीं साचार । तुम्हां प्रापंचिकाचें ॥३६॥
गोसावी, संन्यासी आणि फकीर यांना कायमचे राहण्यासाठी संसारी लोकांचे घर योग्य नसते.
मी परमहंस संन्यासी । आतां राहातों मंदिरासी ।
तूं बोलाविशी ज्या दिवशीं । तेवढयापुरता येईन तेथ ॥३७॥
मी पूर्ण परमहंस संन्यासी असल्याने आता मंदिरातच राहीन; तू जेव्हा मला आग्रहाने बोलावशील, तेवढ्यापुरता मी तुझ्या घरी येईन.
हें अंतरींचें गुह्य तुला । कथन केलें बंकटलाला ।
स्वामी शंकराचार्याला । भ्रमण करणें भाग आलें ॥३८॥
हे बंकटलाला, मी हे आंतरिक रहस्य तुला सांगितले; कारण आद्य शंकराचार्यांनाही संन्यास धर्मामुळे अखंड भ्रमण करावे लागले होते.
गोसावी मच्छिंद्र जालंदर । हेही राहिले निरंतर ।
प्रापंचिकाचें वगळून घर । काननामाजीं वृक्षातळीं ॥३९॥
मच्छिंद्रनाथ आणि जालंधरनाथ यांसारखे थोर नाथसिद्धही संसारी घरांचा त्याग करून जंगलात वृक्षांखालीच राहिले.
छत्रपती राजा शिवाजी । जो रणबहादूर वीरगाजी ।
ज्यानें हिंदूची रक्षिली बाजी । दंडून दुष्ट यवनांना ॥१४०॥
दुष्ट शत्रूंचे पारपत्य करून हिंदवी स्वराज्याची शान राखणारे वीर पराक्रमी छत्रपती शिवाजी महाराज होते.
त्या शिवाजीचें प्रेम फार । होतें रामदासावर ।
परी सज्जनगडावर । स्वामी होते वस्तीला ॥४१॥
त्या छत्रपती शिवाजी महाराजांचे समर्थ रामदासांवर अतोनात प्रेम होते; तरीही समर्थ सज्जनगडावरच वास्तव्यास राहिले.
याचा विचार करावा । हट्ट मुळीं ना धरावा ।
माझ्या म्हणण्यास मान द्यावा । यांत कल्याण तुझें असे ॥४२॥
या सर्व गोष्टींचा विचार कर, बालहट्ट करू नकोस आणि माझ्या शब्दाचा मान ठेव; यातच तुझे अंतिम कल्याण आहे.
निरुपाय होऊन अखेर । देता झाला रुकार ।
तो बंकटलाल सावकार । गजाननाचें म्हणण्याला ॥४३॥
शेवटी दुसरा कोणताही उपाय न उरल्याने बंकटलाल सावकाराने महाराजांच्या या निर्णयाला होकार दिला.
मंदिरीं स्वामी समर्थ येतां । हर्ष झाला समस्तां ।
भास्कर पाटील शुश्रूषेकरितां । जवळ राही निरंतर ॥४४॥
समर्थ मंदिरात मुक्कामी आल्यामुळे सर्व भक्तांना अतिशय आनंद झाला आणि भास्कर पाटील अहोरात्र त्यांच्या सेवेत हजर राहू लागला.
हा दासगणूविरचित । गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
मुमुक्षूला दावो पथ । संतचरणसेवेचा ॥१४५॥
दासगणूंनी रचलेला हा 'गजाननविजय' ग्रंथ सर्व मुमुक्षू साधकांना संतचरणांच्या अखंड सेवेचा खरा मार्ग दाखवो!