हे अज अजित अद्वया । सच्चिदानंदा करुणालया ।
दासगणू लागला पायां । आतां अभय असूं दे ॥१॥
हे जन्मातीत, अजिंक्य, अद्वैत, सच्चिदानंद दयाघना, दासगणू तुमच्या चरणी लीन झाला असून त्याला सदैव तुमचे अभय लाभू दे.
मी हीन दीन पातकी नर । नाहीं कोणता अधिकार ।
सर्व बाजूंनीं लाचार । आहें मी देव देवा ॥२॥
देवा, मी कोणताही अधिकार नसलेला हीन, दीन, पापी आणि सर्व बाजूंनी अत्यंत लाचार असा मनुष्य आहे.
परी अत्यंत हीनावरी । थोर सर्वदा कृपा करी ।
पाहा अंगीं लाविली खरी । विभूति श्रीशंकरानें ॥३॥
परंतु श्रेष्ठ व्यक्ती नेहमीच अत्यंत दुर्बलांवर कृपा करतात, ज्याप्रमाणे खुद्द भगवान शंकरांनी अंगाला भस्म लावले आहे.
तो हीनांचा हीनपणा । थोरा न आणि कमीपणा ।
हें जाणोन नारायणा । गणू हा ठेवा संग्रहीं ॥४॥
दुर्बलांचे दुर्बलपण श्रेष्ठ व्यक्तींचा मोठेपणा कधीही कमी करत नाही, म्हणून हे नारायणा, या गणूला आपल्या आश्रयाला ठेवावे.
सर्व लाड लेंकराचे । माता ती पुरवि साचे ।
आहे दासगणूचें । ओझें सर्व तुझ्या शिरीं ॥५॥
ज्याप्रमाणे माता आपल्या बालकाचे सर्व लाड पुरवते, त्याप्रमाणे या दासगणूची सर्व चिंता आणि भार देवा, तुमच्याच शिरावर आहे.
जैसें करशील तैसें करी । परी दया असूं दे अंतरीं ।
देवा तुझ्या बळावरी । दासगणूच्या सार्‍या उडया ॥६॥
तुम्हाला योग्य वाटेल तसे तुम्ही करावे, पण मनात केवळ दया असू द्यावी; कारण तुमच्याच बळावर या दासगणूच्या सर्व उड्या आहेत.
गजानन असतां शेगांवीं । यात्रा येई नित्य नवी ।
ती कोठवरी वर्णावी ? । पार न लागे तियेचा ॥७॥
महाराज गजानन शेगावात असताना तेथे नित्य नवी यात्रा भरू लागली, तिचे वर्णन शब्दांत करणे अशक्य होते.
महिमा तो वाढला फार । म्हणून गजानन साधुवर ।
ती उपाधी करण्या दूर । भटकूं लागले काननीं ॥८॥
त्यांचा महिमा अत्यंत वाढल्याने ती लौकिक उपाधी दूर करण्यासाठी ते श्रेष्ठ साधू वनांमध्ये भटकू लागले.
महिना महिना तिकडेच राहावें । वाटेल तेथेंच बैसावें ।
कोणाशीं न उमगूं द्यावें । चरित्र आपुलें येतुलेंही ॥९॥
महिनान् महिना जंगलात राहावे, वाटेल तेथे बसावे आणि आपले चरित्र कोणालाही समजू देऊ नये, असा त्यांचा क्रम होता.
श्रोते एका समयासी । महाराज पिंपळगांवासी ।
गेले तेथें गोष्ट कैसी । झाली ते अवधारा ॥१०॥
श्रोतेहो, एकदा गजानन महाराज पिंपळगावात गेले असता तेथे कोणती घटना घडली, ती लक्षपूर्वक ऐका.
त्या पिंपळगांवच्या शिवारांत । होतें एक अरण्यांत ।
शंकराचें मंदिर सत्य । जुनें पुराणें हेमाडपंती ॥११॥
त्या पिंपळगावच्या शिवारात एका निर्जन रानात एक अतिशय जुने, ऐतिहासिक हेमाडपंती महादेवाचे मंदिर होते.
ऐशा त्या मंदिरीं । येते झाले साक्षात्कारी ।
बैसले शिवाच्या गाभारीं । लावोनिया पद्मासन ॥१२॥
अशा त्या प्राचीन मंदिरात साक्षात्कारमूर्ती गजानन महाराज आले आणि शिवाच्या गाभाऱ्यात पद्मासन घालून स्थिर बसले.
गुराखी त्या गांवचे । आपापले कळप गुरांचे ।
घेऊनिया निघाले साचे । अस्तमानीं गांवाकडे ॥१३॥
संध्याकाळच्या वेळी त्या गावातील गुराखी आपापले गुरांचे कळप घेऊन गावाच्या दिशेने परत निघाले होते.
मंदिरापुढें तत्त्वतां । एक लहान ओढा होता ।
तेथें पाणी पाजण्याकरितां । गुरें गुराखी पातले ॥१४॥
त्या मंदिरासमोर एक लहान पाण्याचा ओढा असल्याने जनावरांना पाणी पाजण्यासाठी गुराखी तेथे आले.
कोणी सहज मंदिरांत । गेले वंदण्या शिवाप्रत ।
तों तेथें पाहोन समर्थ । आश्चर्यचकित जाहले ॥१५॥
काही मुले सहजच शिवाला वंदन करण्यासाठी मंदिरात गेली, तेव्हा तेथे समर्थांना पाहून ती पूर्णपणे थक्क झाली.
मुलें म्हणती या मंदिरीं । कोणी न पाहिला आजवरी ।
पुरुष बसलेला निर्धारी । अस्तमानाचे समयाला ॥१६॥
मुले आपापसात म्हणाली की, या मंदिरात सूर्यास्ताच्या वेळी असा पुरुष बसलेला आपण आजवर कधीही पाहिला नाही.
कांहीं गुराखी बाहेर आले । इतरां बोलावूं लागले ।
कांहीं तेथेंच बैसले । सत्पुरुषाचे समोर ॥१७॥
त्यातील काही मुले बाहेर येऊन इतरांना बोलावू लागली, तर काही गुराखी त्या सत्पुरुषासमोरच शांत बसून राहिले.
परी साधु बोलेना । डोळे मुळींच उघडीना ।
याचें कारण कळेना । त्या गुराखी अर्भकांसी ॥१८॥
परंतु साधू काहीही बोलत नव्हते आणि डोळेही उघडत नव्हते, याचे कारण त्या गुराख्यांच्या मुलांना समजेनासे झाले.
कोणी म्हणती थकलेला । हा साधु दिसतो भला ।
शक्ति मुळीं नुरली त्याला । बोलावयाकारणें ॥१९॥
कदाचित हा भला साधू खूप थकलेला दिसतो आहे आणि अशक्तपणामुळेच त्याला बोलता येत नसेल, असा अंदाज काहींनी वर्तवला.
कोणी म्हणती उपवासी । असावा निश्चयेसी ।
थोडी भाकर तयासी । देऊं आपण खावया ॥२०॥
कोणी म्हणाले की, हे नक्कीच उपाशी असावेत, म्हणून आपण त्यांना खाण्यासाठी थोडी भाकर देऊ या.
ऐसें म्हणून भाकर । धरली मुखासमोर ।
भाविक मुळचीं गुराखी पोरें । हलवूं लागलीं समर्थाला ॥२१॥
असा विचार करून त्यांनी भाकर त्यांच्या मुखासमोर धरली आणि ती निष्पाप भाविक मुले समर्थांना हलवू लागली.
परी साधु हालेना । मुखीं शब्द बोलेना ।
म्हणून सार्‍या गुराख्यांना । नवल वाटलें विशेष ॥२२॥
परंतु साधू अजिबात हलले नाहीत आणि मुखातून शब्दही उच्चारला नाही, त्यामुळे सर्व मुलांना मोठे आश्चर्य वाटले.
गुराखी आपसांत बोलती । याची मुळीं ना कळे स्थिती ।
जरी मेला म्हणावा निश्चिती । तरी आहे बसलेला ॥२३॥
गुराखी आपापसात बोलू लागले की, यांची स्थिती समजत नाही; मृत म्हणावे तर हे ताठ बसलेले आहेत.
अंग ना झालें थंडगार । ऊन आहे साचार ।
यावरुन हा जिवंत नर । आहे आहे शंका नको ॥२४॥
त्यांचे शरीर थंडगार पडलेले नसून अगदी ऊबदार आहे, यावरून हा माणूस जिवंत आहे यात शंका नाही.
कोणी म्हणे असेल भूत । मायावी रुप दावित ।
कोणी म्हणे हें तर सत्य । शिवापुढें ना भूत येई ॥२५॥
कोणी म्हणाले हे मायावी रूप दाखवणारे भूत असेल, तर लगेच दुसरे म्हणाले की शंकराच्या पिंडीपुढे भूत कधीही येत नाही.
कोणी म्हणती स्वर्गीचा । देव हा असावा साचा ।
लाभ त्याच्या दर्शनाचा । झाला आपणां हेंच भाग्य ॥२६॥
कोणी म्हणाले की, हा साक्षात स्वर्गातील देव असावा आणि त्याचे दर्शन घडणे हेच आपले थोर भाग्य आहे.
याचें आतां पूजन । करुं अवघे आपण ।
जा स्नानालागून । पाणी आणा ओढयाचें ॥२७॥
आता आपण सर्वांनी मिळून यांची पूजा करू या, म्हणून तुम्ही ओढ्यातून स्नानासाठी पाणी घेऊन या.
पोरें गेलीं ओढयावरी । गेळ्यामध्यें आणिलें वारी ।
परमभावें पायांवरी । घालिते झाले समर्थांच्या ॥२८॥
मुले ओढ्यावर गेली, त्यांनी स्वच्छ पात्रात पाणी आणले आणि अत्यंत श्रद्धेने ते समर्थांच्या चरणांवर वाहिले.
कोणी वन्यपुष्पें आणिलीं । माळ त्यांची तयार केली ।
कंठामध्यें घातिली । गुराख्यांनीं साधूच्या ॥२९॥
काहींनी रानातील फुले आणून त्यांची सुंदर माळ तयार केली आणि त्या साधूच्या गळ्यात प्रेमाने घातली.
कोणी कांदाभाकर । नैवेद्यार्थ साचार ।
दिली ठेवून समोर । एका वडाच्या पानावरी ॥३०॥
काहींनी नैवेद्य म्हणून कांदा आणि भाकर वडाच्या पानावर वाढून खरोखरच समर्थांपुढे ठेवली.
गुराख्यांनीं केलें नमन । आदरें भाव धरुन ।
कांहीं वेळ केलें भजन । पुढें बसून समर्थांच्या ॥३१॥
गुराख्यांनी अत्यंत आदराने व भक्तीने नमन केले आणि समर्थांपुढे बसून काही वेळ आनंदाने भजन केले.
ऐसा आनंद चालला । तों गुराखी एक बोलला ।
अरे वेळ बहु झाला । चला आतां गांवाकडे ॥३२॥
हा सगळा आनंद सुरू असतानाच एक गुराखी म्हणाला, अरे फार वेळ झाला आहे, आता गावाकडे निघायला हवे.
दिवस गेला मावळून । कां न आलीं रानांतून ।
मुलें गुरांना घेऊन । ऐसें लोक म्हणतील कीं ॥३३॥
सूर्य पूर्ण मावळून गेला तरी मुले गुरे घेऊन रानातून का परतली नाहीत, म्हणून गावातील लोक काळजी करतील.
कदाचित्‌ आपणांसी । पाहण्या येतील काननासी ।
तान्ही वांसरें घरांसी । लागलीं असतील हुंबरावया ॥३४॥
कदाचित ते आपल्याला शोधायला रानात येतील आणि घरी भुकेलेली तान्ही वासरेही हंबरत असतील.
या साधूची हकीकत । आपण सांगूं गांवांत ।
शहाण्या वडील माणसांप्रत । म्हणजे येईल कळून कीं ॥३५॥
या साधूची सर्व हकीकत आपण गावातील समजूतदार आणि वडीलधाऱ्या लोकांना सांगू, म्हणजे योग्य तो निर्णय होईल.
तें अवघ्यांसी मानवलें । गुराखी सर्व निघून गेले ।
गांवामाजीं कळविलें । मंदिराचें अवघे वृत्त ॥३६॥
हा विचार सर्वांना पटला, गुराखी गुरे घेऊन निघाले आणि त्यांनी गावात जाऊन मंदिरातील ती सर्व घटना सांगितली.
पुढें श्रोते प्रातःकाळीं । आली गांवची मंडळी ।
समर्थांसी पाहाण्या भली । गुराख्यांच्या बरोबर ॥३७॥
दुसऱ्या दिवशी सकाळी गुराख्यांना सोबत घेऊन गावातील सर्व मंडळी समर्थांचे दर्शन घेण्यासाठी मंदिरात आली.
जैसा काल होता बसला । तैसाच आतां पाहिला ।
भाकरीसी ना स्पर्श केला । ती जशीच्या तशीच आहे कीं ॥३८॥
काल ज्या स्थितीत महाराज बसले होते अगदी तसेच ते दिसले आणि त्यांनी भाकरीला स्पर्शही न केल्याने ती तशीच होती.
म्हणूं लागले गांवकरी । हा योगी पुरुष कोणी तरी ।
आहे बैसला मंदिरीं । सांप्रत या शंकराच्या ॥३९॥
हे दृश्य पाहून गावकरी म्हणू लागले की, या शंकराच्या मंदिरात सध्या बसलेला हा पुरुष कोणीतरी महान योगी आहे.
कोणी ऐसें बोलले । शिव पिंडीच्या बाहेर आले ।
आपणां दर्शन द्याया भले । चला नेऊं या गांवांत ॥४०॥
काही जण म्हणाले की, प्रत्यक्ष शंकरच पिंडीतून बाहेर आले आहेत; चला, आपण यांना वाजतगाजत गावात घेऊन जाऊ.
हा समाधी उतरील । तेव्हां कांहीं बोलेल ।
ती उतरण्या आहे वेळ । त्याला त्रास देऊं नका ॥४१॥
हे जेव्हा समाधी उतरवतील तेव्हाच बोलतील, ती समाधी उतरण्यास अजून वेळ असल्याने त्यांना त्रास देऊ नका, असे काहींनी सुचवले.
बंगाल देशीं जालंदर । बारा वर्षें झाले स्थिर ।
समाधीच्या जोरावर । गर्तेमाजीं ख्यात हें ॥४२॥
बंगाल प्रांतातील जालिंदरनाथ समाधीच्या बळावर जमिनीखाली खड्ड्यात सलग बारा वर्षे स्थिर राहिले होते, ही गोष्ट प्रसिद्ध आहे.
ऐसी भवति न भवति झाली । एक पालखी आणविली ।
त्यांत उचलून ठेविली । समर्थांची मूर्ति पाहा ॥४३॥
अशी बरीच चर्चा झाल्यानंतर त्यांनी एक पालखी मागवली आणि आदरपूर्वक समर्थांना उचलून त्या पालखीत बसवले.
ग्रामांतील नारीनर । अवघे होते बरोबर ।
पुढें वाजंत्र्यांचा गजर । होत होता विबुध हो ! ॥४४॥
गावातील सर्व स्त्री-पुरुष पालखीसोबत चालत होते आणि पुढे वाजंत्र्यांचा मोठा गजर होत होता.
मधून मधून तुळशीफुलें । पौर टाकीत होते भले ।
समर्थाचें अंग झालें । गुलालानें लाली लाल ॥४५॥
गावातील लोक वाटेत तुळशी आणि फुले उधळत होते, त्यामुळे समर्थांचे शरीर गुलालाने संपूर्ण लाल झाले होते.
घंटाघडयाळें वाजती । लोक अवघे भजन करिती ।
जय जय योगिराज मूर्ति । ऐसें उंच स्वरानें ॥४६॥
घंटा-घड्याळांचे नाद घुमत होते आणि सर्व लोक मोठ्या आवाजात 'जय जय योगिराज' असा जयघोष करत भजन करत होते.
मिरवणूक आली गांवांत । मारुतीच्या मंदिरांत ।
बसविले आणून सद्‌गुरुनाथ । एका भव्य पाटावरी ॥४७॥
मिरवणूक गावात आल्यावर समर्थ सद्गुरूंना मारुतीच्या मंदिरात आणून एका भव्य पाटावर बसवण्यात आले.
तोही दिवस तैसाच गेला । मग लोकांनीं विचार केला ।
आपण करुं स्तवनाला । उपाशी बसून याच्यापुढें ॥४८॥
तो संपूर्ण दिवसही तसाच गेला, तेव्हा लोकांनी विचार केला की आपण यांच्यापुढे उपाशी बसून देवाचे स्तवन करू या.
ऐसा जो तो विचार करिती । तों आले देहावरती ।
गजानन श्रीसद्‌गुरुमूर्ति । मुगुटमणी योग्यांचे ॥४९॥
गावातील लोक असा विचार करत असतानाच, योग्यांचे मुकुटमणी सद्गुरू गजानन महाराज समाधीतून देहभानावर आले.
मग काय विचारतां । आनंद झाला समस्तां ।
प्रत्येक स्त्रीपुरुष ठेवी माथा । स्वामीचिया चरणांवरी ॥५०॥
महाराज जागे झालेले पाहताच सर्वांना अपार आनंद झाला आणि प्रत्येक स्त्री-पुरुषाने स्वामींच्या चरणांवर मस्तक टेकवले.
नैवेद्याची धूम झाली । ज्यानें त्यानें आणिलीं ।
पात्रें तीं वाढून भलीं । मारुतीच्या मंदिरांत ॥५१॥
गावामध्ये नैवेद्याची मोठी गडबड उडाली आणि ज्याने त्याने ताटे भरून मारुतीच्या मंदिरात समर्थांसाठी आणली.
त्या अवघ्यांचा स्वीकार । समर्थें केला थोडाफार ।
हाळोपाळींत साचार । ही वार्ता श्रुत झाली ॥५२॥
समर्थांनी त्या सर्व नैवेद्यांचा थोडा थोडा स्वीकार केला आणि ही बातमी आजूबाजूच्या खेड्यापाड्यांत सर्वत्र पसरली.
पुढें दुसर्‍या मंगळवारीं । पिंपळगांवचे गांवकरी ।
आले बाजारा निर्धारीं । शेगांवाकारणें ॥५३॥
त्यानंतर पुढच्या मंगळवारी पिंपळगावचे ग्रामस्थ आठवडी बाजाराच्या निमित्ताने शेगावला आले.
ते शेगांवच्या लोकांसी । सहज बोलले प्रेमेसी ।
आमच्याही गांवासी । आला एक अवलिया ॥५४॥
तेथे ते प्रेमाने शेगावच्या लोकांना सहज म्हणाले की, आमच्या गावीसुद्धा एक साक्षात्कारी अवलिया आले आहेत.
अवलिया थोर अधिकारी । प्रत्यक्ष आहे श्रीहरी ।
धन्य पिंपळगांव नगरी । पाय लागले साधूचे ॥५५॥
ते अवलिया अत्यंत थोर अधिकारी असून प्रत्यक्ष साक्षात श्रीहरी आहेत; त्यांचे चरण लागल्याने आमचे पिंपळगाव धन्य झाले.
आम्ही तया योगीवरा । कोठें न जाऊं देऊं खरा ।
निधि चालत आला घरा । त्यातें कोण दवडी हो ? ॥५६॥
आम्ही त्या श्रेष्ठ योग्याला आता गावातून कुठेही जाऊ देणार नाही; चालून आलेली संपत्ती कोणी घरातून घालवून देत नाही.
शेगांवचे बाजारांत । जिकडे तिकडे हीच मात ।
बंकटलाला झालें श्रुत । वर्तमान तें अवलियाचें ॥५७॥
शेगावच्या बाजारात सर्वत्र हीच चर्चा सुरू होती, तेव्हा बंकटलाल यांच्या कानावर त्या अवलियाची हकीकत पडली.
बंकटलाल पत्‍नीसहित । गेला पिंपळगांवांत ।
समर्थासी जोडोन हात । विनवूं लागला नानापरी ॥५८॥
बातमी समजताच बंकटलाल आपल्या पत्नीसह पिंपळगावात गेले आणि हात जोडून समर्थांची नाना प्रकारे विनवणी करू लागले.
आतां येतो म्हणून । निघून गेलात आपण ।
त्यास झाले पंधरा दिन । याचा विचार करा हो ॥५९॥
महाराज, 'आता येतो' असे सांगून तुम्ही निघून गेलात आणि त्याला आज पंधरा दिवस उलटले, याचा जरा विचार करा.
गुरुराया तुम्हांवीण । भणभणीत दिसे सदन ।
शेगांवचे अवघे जन । चिंतातुर झाले हो ॥६०॥
हे गुरुराया, तुमच्याशिवाय आमचे घर भणभणत ओसाड वाटते आहे आणि शेगावचे सर्व लोक तुमच्या विरहाने चिंतातूर झाले आहेत.
गाडी आणिली आपणांसाठीं । चला शेगांवीं ज्ञानजेठी ।
मायलेका होणें तुटी । हें कांहीं बरें नसे ॥६१॥
हे ज्ञानश्रेष्ठा, मी खास आपल्यासाठी गाडी आणली आहे, चला शेगावला; आई आणि लेकराची अशी ताटातूट होणे योग्य नाही.
कित्येक दयाळा आपुले भक्त । राहिले असती उपोषित ।
त्या शेगांव शहरांत । नित्य दर्शन घेणारे ॥६२॥
हे दयाळा, शेगाव शहरात आपले नित्य दर्शन घेणारे कित्येक निष्ठावंत भक्त तुमच्या विरहाने उपाशी राहिले आहेत.
म्ही न आल्या शेगांवीं । मी ही तनु त्यागीन वरवी ।
आमुची सांगा पुरवावी । आळ कोणी गुरुवर्या ? ॥६३॥
तुम्ही शेगावला न आल्यास मी हे शरीर त्याग करीन; हे गुरुवर्या, तुम्ही नाही तर आमचे लाड कोण पुरवणार?
बंकटलाल ऐसें वदले । महाराज गाडीवरी बसले ।
शेगांवासी निघाले । पिंपळगांवा सोडून ॥६४॥
बंकटलालांचे हे व्याकूळ शब्द ऐकून महाराज गाडीत बसले आणि पिंपळगाव सोडून शेगावकडे जाण्यास निघाले.
जैसा मागें गोकुळाला । न्याया कृष्णा अक्रूर आला ।
तैसा बंकटलाल भासला । अक्रूर पिंपळगांवातें ॥६५॥
पूर्वी गोकुळातून श्रीकृष्णाला मथुरेला नेण्यासाठी ज्याप्रमाणे अक्रूर आला होता, तसाच तो बंकटलाल पिंपळगावकरांना भासला.
पिंपळगांवच्या लोकांप्रती । बंकटलाल समजाविती ।
नका होऊं दुःखित चित्तीं । जाती न कोठें लांब साधु ॥६६॥
बंकटलाल पिंपळगावच्या लोकांना समजावून म्हणाले की, मनात दुःखी होऊ नका, साधू काही कुठे लांब जात नाहीत.
वाटेल तेव्हां दर्शना यावें । हेतु आपुले पुरवावे ।
जेथल्या तेथें असूं द्यावें । या अमोल मूर्तीला ॥६७॥
जेव्हा वाटेल तेव्हा शेगावला दर्शनाला यावे आणि आपले मनोरथ पूर्ण करावेत, पण या अमूल्य संतांना त्यांच्या मूळ स्थानी राहू द्यावे.
बहुतेक पिंपळगांवाचा । बंकटलाल साहुकार साचा ।
मनोभंग साहूचा । करण्या कुळांची छाती नसे ॥६८॥
पिंपळगावातील बहुतेक शेतकऱ्यांचे बंकटलाल हे मोठे सावकार असल्याने त्या सावकाराचा शब्द मोडण्याची कुळांची हिंमत नव्हती.
चुरमुर्‍याचे लाडू खात । पिंपळगांव बसलें स्वस्थ ।
महाराज बसून गाडींत । जाऊं लागले शेगांवा ॥६९॥
चुरमुऱ्याचे लाडू खाऊन पिंपळगावचे लोक शांत बसले आणि महाराज गाडीत बसून शेगावकडे जाऊ लागले.
पथीं जातां गुरुमूर्ति । बोलली बंकटलालाप्रती ।
ही का साहूची होय रीति । माल दुसर्‍याचा बळें न्यावा ! ॥७०॥
वाटेत जात असताना समर्थ बंकटलालांना म्हणाले की, दुसऱ्याचा माल जबरदस्तीने पळवून नेणे ही सावकाराची कोणती रीत आहे?
मशी यावया तुझ्या घरीं । भय वाटतें अंतरीं ।
तुझ्या घरचि नाहीं बरी । रीत हें मी पाहतों ॥७१॥
तुझ्या घरी येण्यास माझ्या मनात भीती वाटते, कारण मी पाहतो आहे की तुझ्या घरची पद्धत काही बरी नाही.
लक्ष्मी जी लोकमाता । महाविष्णूची होय कांता ।
जिची असे अगाध सत्ता । तिलाही त्वां कोंडिलें ॥७२॥
जी महाविष्णूची पत्नी आणि सर्व जगाची माता लक्ष्मी आहे, जिची सत्ता अगाध आहे, तिलाही तू तिजोरीत कोंडून ठेवलेस.
तेथें माझा पाड कोण ? । म्हणून गेलों पळोन ।
जगदंबेचे पाहून । हाल माझें चित्त भ्यालें ॥७३॥
तिथे माझ्यासारख्याची काय किंमत, म्हणून मी तेथून पळून गेलो; जगदंबेचे ते हाल पाहून माझे मन भयभीत झाले.
ऐसें ऐकतां हंसूं आलें । बंकटलालाप्रती भलें ।
विनयानें भाषण केलें । तें ऐका सावचित्तें ॥७४॥
हे ऐकून बंकटलालांना हसू आले आणि त्यांनी अत्यंत नम्रपणे महाराजांना उत्तर दिले, ते लक्षपूर्वक ऐका.
बंकट बोले गुरुनाथा । माझ्या कुलपा न भ्याली माता ।
आपुला वास तेथें होता । म्हणून झाली स्थीर ती ॥७५॥
बंकटलाल म्हणाले, हे गुरुनाथा, ती जगन्माता माझ्या कुलपाला घाबरली नाही, तर आपला वास तिथे होता म्हणून ती स्थिर राहिली.
जेथें बाळ तेथें आई । तेथें दुज्याचा पाड काई ? ।
आपुल्या पायापुढें नाहीं । मला धनाची किंमत ॥७६॥
जिथे बाळ असते तिथेच आई राहते, तिथे दुसऱ्या कोणाचा काय पाड; आपल्या चरणांपुढे मला या संपत्तीची काहीही किंमत नाही.
तेंच माझें धन थोर । म्हणून आलों इथवर ।
माझें न उरलें आतां घर । तें सर्वस्वीं आपुलें ॥७७॥
तुमचे पाय हेच माझे खरे श्रेष्ठ धन आहे म्हणून मी इथवर धावत आलो; आता ते घर माझे उरले नसून सर्वस्वी तुमचेच झाले आहे.
घरमालकाकारण । शिपाई आडवी कोठून ? ।
जैसें तुमचें इच्छील मन । तैसेंच तुम्ही वागावें ॥७८॥
घराच्या मूळ मालकाला अडवण्याची शिपायाची काय हिंमत; आपले मन जसे सांगेल तसेच आपण स्वच्छंदपणे राहावे.
इतकीच माझी विनंती । शेगांवीं असो वस्ती ।
धेनू काननातें जाती । परी येती घरीं पुन्हां ॥७९॥
माझी एवढीच नम्र प्रार्थना आहे की आपली वस्ती शेगावात असावी; गाई चरायला रानात जातात तरी शेवटी घरीच परततात.
तसेंच तुम्हीं करावें । अवघ्या जगां उद्धरावें ।
परी आम्हां न विसरावें । शेगांवीं यावें वरचेवर ॥८०॥
त्याप्रमाणे तुम्ही जगताचा उद्धार करण्यासाठी कुठेही फिरावे, पण आम्हांला विसरू नये आणि शेगावला वारंवार येत जावे.
ऐसी समजूत घालून । शेगांवीं आणले गजानन ।
तेथें कांहीं दिवस राहून । निघून गेले पुनरपि ॥८१॥
अशी प्रेमाने समजूत काढून त्यांनी गजानन महाराजांना शेगावी आणले; तेथे काही दिवस राहून महाराज पुन्हा तेथून निघून गेले.
ती ऐकावी तुम्ही कथा । सांगतों मी इथें आतां ।
अडगांव नामें ग्राम होता । एक तया वर्‍हाड प्रांतीं ॥८२॥
त्यानंतर घडलेली कथा मी आता येथे सांगतो, ती ऐका; वऱ्हाड प्रांतात 'अडगाव' नावाचे एक गाव होते.
त्या ग्रामाकारण । जाया निघाले दयाघन ।
प्रातःकाळीं चुकवून । नजर शेगांवकरांची ॥८३॥
त्या गावाकडे जाण्यासाठी दयाघन गजानन महाराज शेगावकरांची नजर चुकवून भल्या पहाटे निघाले.
महाराजांची चालगती । वायुचिया समान होती ।
अंजनी-तनय मारुती । आला काय वाटे पुन्हां ॥८४॥
महाराजांची चालण्याची गती वाऱ्यासारखी वेगवान होती; ती पाहून जणू अंजनीपुत्र मारुतीच पुन्हा अवतरला की काय असे वाटत होते.
मास होता वैशाख । सोळा कलांनीं तपे अर्क ।
क्वचित्‌ कोठें न राहिलें उदक । ऐसा प्रखर उन्हाळा ॥८५॥
तो वैशाख महिना असल्याने सूर्य प्रचंड तापत होता आणि प्रखर उन्हाळ्यामुळे कुठेही पाण्याचा थेंब शिल्लक नव्हता.
माध्यान्हीच्या समयाला । अकोली गांवापासी आला ।
हा योगयोगेश्वर साधु भला । गजानन महाराज ॥८६॥
दुपारच्या रणरणत्या उन्हात हे श्रेष्ठ योगेश्वर गजानन महाराज अकोली गावाजवळ येऊन पोहोचले.
तों काय घडलें वर्तमान । समर्थांसी लागली तहान ।
करिती चौफेर अवलोकन । तों उदक कोठें दिसेना ॥८७॥
तेव्हा अशी घटना घडली की समर्थांना तीव्र तहान लागली, त्यांनी चौफेर पाहिले पण कुठेही पाणी दिसत नव्हते.
अंगावाटे चालल्या धारा । घामाच्या त्या एकसरा ।
अधरोष्ठ तो सुकला खरा । उदकाविण समर्थांचा ॥८८॥
अंगातून घामाच्या अखंड धारा वाहत होत्या आणि पाण्याअभावी समर्थांचे ओठ कोरडे पडले होते.
ऐशा दुपारच्या अवसरीं । भास्कर नामें शेतकरी ।
घालीत होता पाळी खरी । आपुल्या त्या शेताला ॥८९॥
अशा दुपारच्या वेळी भास्कर नावाचा शेतकरी आपल्या शेतात पाळी घालत होता.
शेतकर्‍याची पाहतां स्थिति । हें अवघ्यांत मुख्य असती ।
कृषीवल हा निश्चिती । अन्नदाता जगाचा ॥९०॥
शेतकऱ्याचे स्थान जगात सर्वश्रेष्ठ आहे, कारण हा शेतकरीच साऱ्या जगाचा खरा अन्नदाता आहे.
अंगीं ऐसें मोठेंपण । परी सोशी यातना दारुण ।
बिचार्‍यांना ऊन ताहान । सोसणें भाग असे कीं ॥९१॥
अंगात एवढा मोठेपणा असूनही त्याला अत्यंत कष्ट सोसावे लागतात; त्या बिचाऱ्याला कडक ऊन आणि तहान सहन करावीच लागते.
त्या अकोलीच्या शिवारांत । जलाचें दुर्भिक्ष्य अत्यंत ।
एक वेळा मिळेल घृत । परि अभाव पाण्याचा ॥९२॥
त्या अकोली गावाच्या परिसरात पाण्याची इतकी भीषण टंचाई होती की, तिथे तूप सहज मिळेल पण पिण्याचे पाणी मिळणे कठीण होते.
आपणांतें प्यावयासी । भास्करानें शेतासी ।
आणिलें खापराच्या घागरीसी । उदक होतें गांवांतून ॥९३॥
भास्कराने स्वतःला शेतात पिण्यासाठी गावातून एका खापराच्या मडक्यात पाणी आणून ठेवले होते.
पाठीसी ती भाकर । डोईं जलाची घागर ।
ऐसा होता प्रकार । शेतामाजीं येण्याचा ॥९४॥
भाकरी पाठीशी बांधलेली आणि डोक्यावर पाण्याची घागर, अशा तयारीने तो सकाळी शेतात आला होता.
ती घागर झुडुपाखालीं । होती भास्करें ठेविली ।
त्या ठिकाणीं स्वारी आली । भास्करा जल मागावया ॥९५॥
ती घागर भास्कराने एका झुडुपाच्या सावलीत ठेवली होती, नेमके त्याच ठिकाणी समर्थ पाणी मागण्यासाठी आले.
समर्थ म्हणती भास्कराला । तहान लागली मला ।
पाणी दे बा प्यावयाला । नाहीं ऐसें म्हणूं नको ॥९६॥
समर्थ भास्कराला म्हणाले, मला फार तहान लागली आहे, अरे बाळा मला थोडे पाणी दे, नाही म्हणू नकोस.
पुण्य पाणी पाजण्याचें । आहे बापा थोर साचें ।
पाण्यावांचून प्राणाचें । रक्षण होणें अशक्य ॥९७॥
तहानलेल्याला पाणी पाजण्याचे पुण्य फार मोठे आहे; कारण पाण्याशिवाय प्राणांचे रक्षण होणे केवळ अशक्य आहे.
धनिक पाणपोया घालिती । हमरस्त्याच्या पथावरती ।
याचें कारण शोध चित्तीं । म्हणजे येईल कळोन ॥९८॥
श्रीमंत लोक मुख्य रस्त्यांवर पाणपोया का लावतात, याचा जरा मनात विचार कर म्हणजे तुला त्याचे महत्त्व समजेल.
भास्कर बोले त्यावर । तूं नंगा धूत दिगंबर ।
तुला दांडग्या पाजितां नीर । पुण्यलाभ कशाचा ? ॥९९॥
त्यावर भास्कर उद्धटपणे म्हणाला, तू उघडाबोबडा दांडगा माणूस आहेस, तुझ्यासारख्या धष्टपुष्टाला पाणी पाजून कसले पुण्य मिळणार?
अनाथ-पंगू-दुबळ्यांसाठीं । त्या पुण्याच्या शोभती गोष्टी ।
वा जो समाजहितासाठीं । झटे त्यासी साह्य करा ॥१००॥
अनाथ, पांगळे आणि दुर्बलांना मदत करताना पुण्याच्या गोष्टी शोभतात किंवा जो समाजासाठी कष्ट करतो त्याला साह्य करावे.
ऐसें शास्त्राचें आहे वचन । तुझ्यासारख्या मैंदाकारण ।
आम्ही पाजितां जीवन । तें उलटें पाप होय ॥१॥
शास्त्रात असे वचन सांगितले आहे, त्यामुळे तुझ्यासारख्या ऐदी माणसाला पाणी पाजणे म्हणजे उलट पाप पदरात पाडून घेणे होय.
भूतदयेच्या तत्त्वें भला । सर्प कोणी कां पोसला ? ।
वा जागा चोरटयाला । देती सदनीं काय कोणी ? ॥२॥
भूतदयेच्या तत्त्वावर कोणी विषारी सापाला दूध पाजून पोसतो का, किंवा घरामध्ये चोराला कोणी कधी आसरा देतो का?
तूं भीक मागून घरोघर । केलेंस पुष्ट शरीर ।
भारभूत साचार । झालास आपुल्या कृतीनें ॥३॥
तू घरोघर भीक मागून स्वतःचे शरीर धष्टपुष्ट केले आहेस आणि स्वतःच्या अशा वागण्याने तू पृथ्वीला भार झाला आहेस.
मीं माझ्यासाठीं घागर । आणिली सकाळीं डोक्यावर ।
त्या आयत्या पिठावर । रेघोटया तूं ओढूं नको ॥४॥
मी सकाळी डोक्यावरून कष्टाने स्वतःसाठी पाण्याची घागर आणली आहे, त्या आयत्या पिठावर तू रेघोट्या मारू नकोस.
तुला ना देणार पाणी । नको करुं रे विनवणी ।
जा जा करी येथोनी । काळें आपलें चांडाळा ॥५॥
मी तुला अजिबात पाणी देणार नाही, उगीच विनवण्या करू नकोस; अरे चांडाळा, येथून ताबडतोब आपले काळे कर.
तुझ्यासारिखे निरुद्योगी । जन्मले आमच्यांत जागजागीं ।
म्हणून झालों अभागी । आम्ही चहूं खंडांत ॥६॥
तुझ्यासारखे निरुद्योगी लोक आपल्यात जागोजागी जन्माला आले, म्हणूनच आपण आज सर्व जगात अभागी ठरलो आहोत.
हें भास्कराचें भाषण । समर्थांनीं ऐकून ।
थोडें करुनी हास्यवदन । निघोन गेले तेथोनिया ॥७॥
भास्कराचे हे कटू बोलणे शांतपणे ऐकून घेऊन समर्थ थोडेसे हसले आणि तेथून मुकाट्याने निघून गेले.
थोडया दूर अंतरावर । एक होती साच विहीर ।
तिकडे धांव अखेर । घेतली स्वामीरायांनीं ॥८॥
थोड्या अंतरावर खरोखरच एक विहीर होती, स्वामींनी शेवटी त्या विहिरीच्या दिशेने धाव घेतली.
स्वामी तिकडे जाऊं लागतां । भास्कर झाला बोलतां ।
उच्च स्वरें वेडया वृथा । तिकडे कशाला जातोस ? ॥९॥
स्वामी तिकडे जाऊ लागताच भास्कर मोठ्याने ओरडून म्हणाला, अरे वेड्या, तिकडे व्यर्थ कशाला जातोस?
ती कोरडी ठणठणीत । आहे विहीर जाण सत्य ।
पाणी या एक कोसांत । नाहीं कोठें जाण पिशा ॥११०॥
ती विहीर आतून कोरडी ठणठणीत आहे आणि या संपूर्ण परिसरात एक कोसापर्यंत कुठेही पाणी नाही, हे लक्षात ठेव.
समर्थ बोलले त्यावरी । ही सत्य तुझी वैखरी ।
विहिरींत पाणी नाहीं जरी । परी करितों प्रयत्न ॥११॥
त्यावर समर्थ म्हणाले, तुझे बोलणे खरे आहे; विहिरीत जरी पाणी नसले, तरी मी ते मिळवण्याचा प्रयत्न करतो.
तुझ्यासारखे बुद्धिमान । जलनिं होती हैराण ।
तें मी नयनीं पाहून । स्वस्थ ऐसा बसलों जरी ॥१२॥
तुझ्यासारखे ज्ञानी लोक पाण्यासाठी हैराण झालेले डोळ्यांनी पाहूनही जर मी असाच स्वस्थ बसून राहिलो,
तरी समाजहितासाठीं । काय मी केली सांग गोष्टी ।
साह्य होतो जगजेठी । हेतु शुद्ध असल्यावर ॥१३॥
तर मग मी समाजहितासाठी काय केले, हे तूच सांग; हे लक्षात ठेव की हेतू शुद्ध असेल तर परमेश्वर नक्की साह्य करतो.
समर्थ आले विहिरीपाशीं । तों थेंब नाहीं तियेशीं ।
हताश होऊन वृक्षापाशीं । बसले एका दगडावर ॥१४॥
समर्थ विहिरीजवळ आले आणि पाहतात तो आत पाण्याचा थेंबही नव्हता; मग ते विहिरीकाठच्या झाडाखालील एका दगडावर बसले.
डोळे मिटून केलें ध्यान । चित्तीं सांठविला नारायण ।
जो सच्चिदानंद दयाघन । दीनोद्धार जगद्‌गुरु ॥१५॥
त्यांनी डोळे मिटून ध्यान लावले आणि सच्चिदानंद, दयाघन, दीनोद्धारक अशा जगद्गुरू नारायणाला आपल्या चित्तात साठवले.
समर्थ म्हणती देवदेवा । हे वामना वासुदेवा ।
प्रद्युम्ना राघवा । हे विठ्ठला नरहरी ! ॥१६॥
समर्थ प्रार्थना करू लागले, हे देवा, हे वामना, वासुदेवा, प्रद्युम्ना, राघवा, हे विठ्ठला, नरहरी धावून ये.
देवा ही आकोली । पाण्यावांचून त्रस्त झाली ।
वोलही ना राहिली । कोठेंच देवा विहिरींतून ॥१७॥
देवा, हे अकोली गाव पाण्याअभावी अत्यंत त्रस्त झाले आहे आणि या विहिरींमध्ये पाण्याचा ओलावाही उरलेला नाही.
मानवी यत्‍न अवघे हरिले । म्हणून तुजला प्रार्थिलें ।
पाव आतां जगन्माउले । पानी दे या विहिरीला ॥१८॥
माणसाचे सर्व प्रयत्न आता संपले आहेत म्हणूनच तुला आळवत आहे; हे जगन्माउली, आता धावून ये आणि या विहिरीला पाणी दे.
तुझी करणी अघटीत । जें न घडें तें घडविसी सत्य ।
मांजरें जळत्या आव्यांत । पांडुरंगा ! तूं रक्षिलीं ॥१९॥
तुझी लीला अगाध आहे, जे कधी घडू शकत नाही ते तू घडवून आणतोस; हे पांडुरंगा, जळत्या आव्यात तू मांजराच्या पिल्लांचे रक्षण केलेस.
प्रल्हाद भक्त करण्या खरा । स्तंभीं प्रगटलास जगदोद्धारा ।
बारा गांव वैश्वानरा । भक्षिलें त्वां गोकुळांत ॥१२०॥
प्रल्हाद या भक्ताचे वचन खरे करण्यासाठी तू खांबातून प्रकट झालास आणि गोकुळात बारा गावांतील वणवा तू प्राशन केलास.
कर नखाग्रीं धरिला गिरी । तूंच कीं रे मुरारी ।
तुझ्या कृपेची न ये सरी । जगत्रयीं कवणास ॥२१॥
हाताच्या नखावर गोवर्धन पर्वत तोलून धरणारा तूच तो श्रीकृष्ण आहेस; तुझ्या कृपेची बरोबरी या तिन्ही लोकांत कोणाशीही होऊ शकत नाही.
दामाजीपंत ठाणेदार । त्याच्यासाठीं झालास महार ।
चोख्यासाठीं ओढीलीं ढोरं । पांखरें रक्षिलीं माळ्याचीं ॥२२॥
दामाजीपंत या ठाणेदारासाठी तू स्वतः महार झालास, चोखोबांसाठी जनावरे ओढलीस आणि सावता माळ्याच्या मळ्यातील पिकांचे रक्षण केलेस.
उपमन्यूसाठीं भला । क्षीरसमुद्र तुवां दिला ।
तहान नामदेवाला । मारवाडांत लागली जैं ॥२३॥
उपमन्यू या बालकासाठी तू दुधाचा समुद्र निर्माण केलास आणि मारवाडच्या वाळवंटात नामदेवाला तहान लागली असता,
तैं तुम्ही कौतुक केलें । निर्जलता प्रांतीं भलें ।
नाम्यासाठीं भरविलें । जल हें आण ध्यानांत ॥२४॥
तेव्हा तू मोठे नवल केलेस आणि त्या निर्जल प्रांतात केवळ नामदेवासाठी पाण्याचा झरा निर्माण केलास, हे देवा आठव.
ऐसें विनवितां ईश्वरा । विहिरीलागीं फुटला झरा ।
उफाळ्याचा साजिरा । विहीर भरली क्षणामध्यें ॥२५॥
अशी समर्थांनी ईश्वराला आर्त विनवणी करताच, त्या कोरड्या विहिरीला पाण्याचा एक प्रचंड आणि सुंदर झरा उसळून फुटला व ती क्षणात भरून गेली.
साह्य झाल्या जगन्नाथ । काय एक ना तें होत ।
ईश्वरी सत्ता अगाध सत्य । जें ना घडे तेंच घडवी ॥२६॥
जगन्नियंता ईश्वर जेव्हा साह्य करतो तेव्हा काय अशक्य असते; ईश्वराची सत्ता अगाध असून जे कधी घडत नाही तेच तो घडवून दाखवतो.
तेथ पाणी समर्थ प्याले । तें भास्करानें पाहिलें ।
चित्त त्याचें घोटाळलें । कांहीं नच चाले तर्क त्याचा ॥२७॥
समर्थांनी तेथील पाणी पिऊन तृप्त झाले आणि हे सर्व भास्कराने पाहिल्यावर त्याची बुद्धी चकित झाली, त्याचा काहीच तर्क चालेना.
वर्षें झालीं द्वादश । जल नाहीं या विहिरीस ।
तिलाच एका घटकेस । यानें जलमय केली कीं ॥२८॥
ज्या विहिरीला गेली बारा वर्षे पाण्याचा थेंब नव्हता, ती विहीर या माणसाने अवघ्या एका घटकेत पाण्याने तुडुंब भरली.
यावरुन हा कोणीतरी । खचित आहे साक्षात्कारी ।
बळेंच फिरतो पिशापरी । हें आतां समजलें ॥२९॥
यावरून हा साधासुधा नसून नक्कीच कोणीतरी साक्षात्कारी महापुरुष आहे, जो उगीच वेड्यासारखा फिरत आहे हे आता त्याला समजले.
शेतीचें काम सोडून । भास्कर आला धांवून ।
धरितां झाला दृढ चरण । मुखें स्तोत्र आरंभिलें ॥१३०॥
शेतीचे काम टाकून भास्कर धावत आला, त्याने समर्थांचे पाय घट्ट धरले आणि मुखाने त्यांची स्तुती गाण्यास सुरुवात केली.
हे नरदेहधारी परमेश्वरा । हे दयेच्या सागरा ।
लेंकरासी कृपा करा । अर्भक मी तुमचें असें ॥३१॥
हे मानवरूपात अवतरलेल्या परमेश्वरा, हे दयेच्या सागरा, मी तुमचे अजाण बाळ आहे, या लेकरावर कृपा करा.
तुम्हांतें ना जाणून । मी बोललों टाकून ।
आतां पस्तावा झाला पूर्ण । क्षमा त्याची करा हो ॥३२॥
मी आपले खरे स्वरूप न ओळखल्यामुळे आपल्याला अत्यंत उद्धट बोललो, मला त्याचा पूर्ण पश्चात्ताप झाला असून मला क्षमा करा.
टाकून बोलतां गौळणी । रागावला ना चक्रपाणी ।
दयाळा बाह्य वेषांनीं । तुझ्या मजला ठकविलें ॥३३॥
गोकुळातील गवळणी टाकून बोलल्या तरी चक्रपाणी श्रीकृष्ण त्यांच्यावर रागावले नाहीत; हे दयाळा, तुमच्या बाह्य वेषाने मला भुलवले.
त्याचें तूंच निरसन । केलें चमत्कार दाखवून ।
भगवंताचें देवपण । कृतीनेंच कळलें कीं ॥३४॥
माझा तो गैरसमज तुम्हीच हा अद्भूत चमत्कार दाखवून दूर केलात; कारण भगवंताचे देवपण हे त्याच्या कृतीतूनच सिद्ध होते.
तैसा तुझा अधिकार । केवढा तरी आहे थोर ।
तें कळलें साचार । या जलाच्या कृतीनें ॥३५॥
त्याचप्रमाणे तुमचा अधिकार केवढा महान आहे, हे या कोरड्या विहिरीत पाणी निर्माण करण्याच्या कृतीने मला स्पष्ट समजले.
कांहीं असो सद्गुरुनाथा । मी न सोडी तुम्हां आतां ।
लेंकरानें भेटतां । माये कोठें न रहावें कीं ॥३६॥
आता काहीही झाले तरी हे सद्गुरुनाथा, मी आपले चरण सोडणार नाही; लेकराची भेट झाल्यावर मातेने त्याला अंतर देऊ नये.
खोटी ही प्रपंच माया । आले आज कळोनिया ।
आतां परते न लोटा या । दीना अर्भकाकारणें ॥३७॥
हा प्रपंच आणि ही माया किती खोटी आहे हे मला आज उमगले; आता या दीन बालकाला आपल्या चरणांपासून दूर लोटू नका.
भास्करासी समर्थ म्हणती । ऐसा न होई दुःखित चित्तीं ।
आतां घागर डोक्यावरती । गांवांतून आणूं नको ॥३८॥
तेव्हा समर्थ भास्कराला म्हणाले, तू मनात असा दुःखी होऊ नकोस; आता तुला गावातून पाण्यासाठी डोक्यावर घागर आणावी लागणार नाही.
तुझ्यासाठीं हें जीवन । विहिरींत केलें निर्माण ।
आतां कशाची नुरली वाण । मग का प्रपंच टाकिशी ? ॥३९॥
खास तुझ्यासाठी मी या विहिरीत पाणी निर्माण केले आहे, आता कशाचीही कमतरता उरली नसताना तू प्रपंचाचा त्याग का करतोस?
पाणी आलें तुझ्याकरितां । बगीचा तो लाव आतां ।
भास्कर म्हणे गुरुनाथा । हें आमीष दावूं नका ॥१४०॥
तुझ्यासाठीच हे पाणी आले आहे, तेव्हा आता शेतात छान बाग फुलव; त्यावर भास्कर म्हणाला, गुरुनाथा मला हा प्रपंचाचा मोह दाखवू नका.
माझा निश्चय हीच विहीर । कोरडी ठणठणीत साचार ।
होती दयाळा आजवर । थेंब नव्हता पाण्याचा ॥४१॥
माझा निश्चय या विहिरीसारखाच होता, जी आजवर कोरडी ठणठणीत पडली होती आणि ज्यात ज्ञानाचा थेंबही नव्हता.
ती विहीर फोडण्याला । तुम्हीच हा प्रयत्न केला ।
साक्षात्काराचा लाविला । सुरुंग खडक फोडावया ॥४२॥
ती कठीण विहीर फोडण्यासाठी तुम्हीच कृपा केलीत आणि माझ्या मनाचा खडक फोडण्यासाठी साक्षात्काराचा सुरुंग लावलात.
तेणें हा फुटला खडक । भावाचें लागलें उदक ।
आतां मला निःशंक । भक्तिपंथाचा लावीन मी ॥४३॥
त्या सुरुंगाने संशयाचा खडक फुटला आणि तिथे शुद्ध भक्तीचा जिवंत झरा लागला; आता मी निःशंकपणे भक्तीच्या मार्गाला लागेन.
वृत्तीच्या मेदिनी ठायीं । फळझाडें तीं लावीन पाही ।
सन्नीतीची माझे आई । तुझ्या कृपेंकरुन ॥४४॥
माझ्या अंतःकरणाच्या भूमीत मी तुमच्या कृपेने सदाचाराची व नीतिमत्तेची सुंदर फळझाडे लावीन.
सत्कर्माचीं फुलझाडें । लावीन मी जिकडे तिकडे ।
हे क्षणैक बैलवाडे । यांचा संबंध आतां नको ॥४५॥
मी जिकडे तिकडे केवळ सत्कर्माची फुलझाडे फुलवीन; या क्षणभंगुर संसाराशी आणि जनावरांच्या गोठ्याशी मला आता संबंध नको.
पहा श्रोते संतसंगति । क्षणैक घडतां भास्कराप्रती ।
केवढी झाली उपरति । याचा विचार करा हो ॥४६॥
श्रोतेहो पहा, क्षणभर संतांचा सहवास घडताच भास्कराच्या मनात केवढा मोठा वैराग्याचा भाव जागा झाला, याचा विचार करा.
खर्‍या संताचें दर्शन । आगळें सर्व साधनांहून ।
तुकारामें केलें वर्णन । "संतचरणरजा" चे अभंगीं ॥४७॥
खऱ्या संतांचे दर्शन हे जगातील इतर सर्व साधनांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, याचेच सुंदर वर्णन संत तुकारामांनी 'संतचरणरज' या अभंगात केले आहे.
तो अभंग पहावा । चित्तीं विचार करावा ।
आणि त्याचा अनुभव घ्यावा । निजहिताकारणें ॥४८॥
तो अभंग शांतपणे पाहावा, त्याचा मनात सखोल विचार करावा आणि आपल्या आत्मिक कल्याणासाठी त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यावा.
पाणी लागलें विहिरीस । ही वार्ता आसपास ।
पसरतां जन दर्शनास । धांवूं लागले स्वामीच्या ॥४९॥
त्या कोरड्या विहिरीला गोड पाणी लागले ही बातमी परिसरात पसरताच लोक मोठ्या संख्येने स्वामींच्या दर्शनासाठी धावू लागले.
मधूचा लागतां सुगावा । जैशा मक्षिका घेती धांवा ।
वा साखरेचा पाहून रवा । मुंग्या येती धांवून ॥१५०॥
मध सापडताच ज्याप्रमाणे मधमाश्या झेपावतात किंवा साखरेचा कण दिसताच मुंग्या धाव घेतात,
तैसे श्रोते तेथ आले । लोक अपार मिळाले ।
विहिरीचें पाणी पाहिलें । पिऊन त्यांनीं तेधवां ॥५१॥
त्याप्रमाणे अगणित लोक तेथे गोळा झाले आणि त्यांनी त्या विहिरीचे पाणी पिऊन प्रत्यक्ष अनुभव घेतला.
उदक निर्मळ शीत मधुर । गोड अमृताहून फार ।
करुं लागले जयजयकार । गजाननाचा लोक सारे ॥५२॥
ते पाणी अत्यंत निर्मळ, थंड, अमृतापेक्षाही गोड आणि रुचकर होते; ते पिताच सर्व लोक गजानन महाराजांचा जयजयकार करू लागले.
असो पुढें भास्करासहित । अडगांवासी न जातां परत ।
महाराज आले शेगांवांत । श्रीगजानन सिद्धयोगी ॥५३॥
असो, पुढे भास्कराला सोबत घेऊन महाराज अडगावला न जाता शेगावच्या दिशेने परत फिरले.
स्वस्ति श्रीदासगणूविरचित । हा गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
होवो जगासी आदर्शभूत । संतमहिमा जाणावया ॥१५४॥
दासगणू महाराजांनी रचलेला हा 'गजानन विजय' ग्रंथ संत महात्म्य जाणून घेण्यासाठी जगाला सदैव आदर्श आणि मार्गदर्शक ठरो.