हे सर्वसाक्षी सर्वेश्वरा । नीलकंठा गंगाधरा ।
महाकाल त्र्यंबकेश्वरा । श्रीओंकारा पाव मशी ॥१॥
हे सर्वसाक्षी, जगाचे स्वामी, नीलकंठ, गंगाधर, महाकाळ, त्र्यंबकेश्वर आणि प्रणवरूप शंकरा, माझ्यावर कृपा कर.
आणि रुक्मिणीशा । एक तत्त्व आहां खास ।
तोय वारी म्हटल्यास । काय जलीं भेद होतो ? ॥२॥
तू आणि रुक्मिणीपती विठ्ठल तत्त्वतः एकच आहात; 'तोय' आणि 'वारी' म्हटले तरी पाण्यामध्ये मुळीच भेद नसतो.
तैसी तुमची आहे स्थिती । तंतोतंत जगत्पति ।
जैसी ज्याची मानेल मति । तैसा तो तुज बाहत ॥३॥
तशीच हे जगत्पते, तुझी स्थिती आहे; ज्याची जशी बुद्धी असते, तसा तो तुला आळवत असतो.
अनन्यभावें बाहतां । तूं पावसी आपुल्या भक्तां ।
माता न धरी निष्ठुरता । आपल्या वत्साविषयीं कधीं ॥४॥
अनन्यभावाने हाक मारली की तू आपल्या भक्तांना पावतोस; आई आपल्या बाळाविषयी कधीही निष्ठुर होत नाही.
मी तुझें अजाण लेंकरुं । नको माया पाताळ करुं ।
तूं साक्षात् कल्पतरु । इच्छा पूर्ण करी हरा ॥५॥
मी तुझे अजाण बाळ आहे, तुझी माया माझ्यावर ढळू देऊ नकोस; तू साक्षात कल्पतरू आहेस, माझी इच्छा पूर्ण कर.
बंकटलालाचे घरांत । असतां स्वामी समर्थ ।
प्रकार एक अघटीत । आला ऐसा घडोनी ॥६॥
बंकटलालाच्या घरात स्वामी समर्थ गजानन महाराज असताना एक विलक्षण प्रकार घडून आला.
शाख शुद्ध पक्षासी । अक्षयतृतीयेचिया दिवशीं ।
पितरार्थ उदककुंभासी । देती श्राद्ध करोनिया ॥७॥
वैशाख शुद्ध पक्षातील अक्षय्यतृतीयेच्या दिवशी लोक पितरांच्या स्मरणार्थ श्राद्ध करून पाण्याचे घट दान करतात.
अक्षयतृतीयेचा दिवस । वर्‍हाडांतील लोकांस ।
विशेष वाटे प्रत्येकास । मोठा सण मानिती हा ॥८॥
हा अक्षय्यतृतीयेचा सण वऱ्हाडातील लोकांना अतिशय महत्त्वाचा आणि विशेष मोठा वाटतो.
दिवशीं काय झालें । तें पाहिजे श्रवण केलें ।
महाराज पोरांत बैसले । कौतुकें लीला करावया ॥९॥
त्या दिवशी काय घडले ते ऐका; महाराज मुलांमध्ये बसून कौतुकाने एक लीला करू लागले.
लोक म्हणती गजानन । चिलीम द्यावी भरुन ।
तंबाखूची मजकारण । विस्तव वरी ठेवोनिया ॥१०॥
मुलांना गजानन महाराज म्हणाले की, माझ्यासाठी वर विस्तव ठेवून तंबाखूची चिलीम भरून द्या.
सकाळपून ऐसाच बसलों । चिलीम मुळीं नाहीं प्यालों ।
त्यामुळें हैराण झालों । भरा चिलीम मुलांनो ! ॥११॥
सकाळपासून मी असाच बसलो आहे, चिलीम प्यायलो नसल्याने हैराण झालो आहे, मुलांनो चिलीम भरा.
ऐसी आज्ञा ऐकतां भली । पोरें अवघीं आनंदलीं ।
चिलीम भरुं लागलीं । तंबाखू आंत घालुनिया ॥१२॥
महाराजांची ही आज्ञा ऐकून सर्व मुले आनंदली आणि चिलमीत तंबाखू भरू लागली.
विस्तवाचा तपास केला । तो न सदनीं मिळाला ।
कां कीं चूल पेटण्याला । अवकाश होता विबुध हो ॥१३॥
घरात विस्तवाचा शोध घेतला पण तो सापडला नाही, कारण चूल पेटायला अजून अवकाश होता.
पोरें चित्तीं विचार करिती । आपापसांत निश्चिती ।
कशी करावी यासी युक्ति । विस्तव पाहिजे चिलिमीला ॥१४॥
चिलिमीला विस्तव कसा मिळवावा या विचारात मुले आपापसात युक्ती करू लागली.
मुलें पाहून चिंतातुर । बंकट करी मधुरोत्तर ।
अरे जानकीराम सोनार । आहे वेटाळीं आपुल्या ॥१५॥
मुलांना चिंतातूर पाहून बंकटलाल प्रेमाने म्हणाले की, आपल्या आळीत जानकीराम सोनार राहतो.
त्याच्याकडे तुम्ही जावें । विस्तवासी मागून घ्यावें ।
दुकान तें चालण्या बरवें । विस्तव लागतो आधीं त्या ॥१६॥
तुम्ही त्याच्या दुकानाकडे जावे आणि विस्तव मागून आणावा, कारण दुकान सुरू करण्यासाठी त्याला आधी विस्तव लागतोच.
आधीं पेटते बागेसरी । त्याच्यापुढें दुकानदारी ।
ही सोनाराची रीत खरी । आहे ठावें कीं तुम्हांला ॥१७॥
दुकानदारी सुरू करण्याआधी सोनाराची भट्टी पेटते, ही सोनारांची रीत तुम्हाला ठाऊकच आहे.
पोरांनीं तें ऐकिलें । जानकीरामाकडे आले ।
विस्तव मागूं लागले । समर्थांच्या चिलमीस ॥१८॥
मुलांनी ते ऐकले आणि जानकीरामाकडे जाऊन महाराजांच्या चिलिमीसाठी विस्तव मागू लागले.
जानकीराम रागावला । लेंकरासी बोलता झाला ।
अक्षयतृतीयेच्या सणाला । दे न कोणा विस्तव मी ॥१९॥
जानकीराम रागावला आणि मुलांवर ओरडला की, अक्षय्यतृतीयेच्या सणाला मी कोणालाही विस्तव देणार नाही.
पोरें म्हणालीं त्यावर । जोडोनी आपले दोन्ही कर ।
नको करुं हा अविचार । विस्तव पाहिजे समर्थाला ॥२०॥
मुले दोन्ही हात जोडून म्हणाली की, असा अविचार करू नकोस, हा विस्तव महाराजांसाठी हवा आहे.
महाराज श्रीगजानन । देवाचेही देव जाण ।
त्यांच्या चिलमीकारण । विस्तव हा जातसे ॥२१॥
श्रीगजानन महाराज हे देवांचेही देव आहेत आणि त्यांच्या चिलिमीसाठीच हा विस्तव आम्ही मागत आहोत.
साधुप्रती कांहीं देतां । तेथें अशुभाचि नसे वार्ता ।
उगीच व्यावहारिक कथा । सांगत आम्हां बसूं नको ॥२२॥
संतांना काही देण्यात कसलेही अशुभ नसते, त्यामुळे तू आम्हाला उगीच व्यावहारिक गोष्टी सांगू नकोस.
आम्ही आहों मुलें लहान । तूं मोठा आमच्याहून ।
ऐसें साच असून । हें न कैसें कळे तुला ? ॥२३॥
आम्ही लहान मुले आहोत आणि तू मोठा आहेस, तरीही तुला हे साधे सत्य कसे समजत नाही?
विस्तव तूं देशील जरी । भाग्य येईल तुझ्या घरीं ।
चिलीम पिऊन तृप्त जरी । झाला गजानन महाराज ॥२४॥
महाराज चिलीम पिऊन तृप्त झाले तर तुझ्या घरी भाग्य चालून येईल, म्हणून तू विस्तव दे.
तें सोनारें न ऐकिलें । अद्वातद्वा भाषण केलें ।
ज्याचें जवळ मरण आलें । त्याचे पाय खोलाकडे ॥२५॥
सोनाराने त्यांचे म्हणणे ऐकले नाही आणि उलटसुलट बोलू लागला; ज्याचा विनाश जवळ येतो त्याची बुद्धी भ्रष्ट होते.
सोनार म्हणे बालकांसी । गजानन कशाचा पुण्यराशी ? ।
त्या चिलमीबहाद्दरासी । साधु म्हणून सांगूं नका ! ॥२६॥
सोनार मुलांना म्हणाला की, गजानन कसला पुण्याचा साठा? त्या चिलीम पिणाऱ्याला साधू म्हणू नका.
गांजा तमाखू पीत बसतो । नग्न गांवांत हिंडतो ।
वेड्यापरी चाळे करितो । पितो पाणी गटाराचें ॥२७॥
तो गांजा-तंबाखू पित बसतो, गावात नग्न फिरतो, वेड्यासारखे चाळे करतो आणि गटाराचे पाणी पितो.
जात गोत नाहीं त्याला । ऐशा वेड्यापिशाला ।
मी साधु मानण्याला । नाहीं मुळीं तयार ॥२८॥
ज्याला जात-गोत काहीच ठाऊक नाही, अशा वेड्या माणसाला मी साधू मानण्यास मुळीच तयार नाही.
बंकटलाल खुळावला । नादीं त्याच्या लागला ।
नाहीं देत विस्तवाला । मी तयाचे चिलमीसी ॥२९॥
बंकटलाल वेडा होऊन त्याच्या नादाला लागला आहे, मी त्याच्या चिलिमीसाठी अजिबात विस्तव देणार नाही.
तो आहे ना साक्षात्कारी । मग विस्तव कशाला पाहिजे तरी ? ।
आपुल्या कर्तृत्वें कां न करी । विस्तवातें निर्माण ? ॥३०॥
तो जर साक्षात्कारी आहे तर त्याला विस्तवाची काय गरज; त्याने स्वतःच्या सामर्थ्याने विस्तव का निर्माण करू नये?
साधु नाथ जालंदर । पीत होते चिलीम फार ।
परी विस्तवासाठीं घरघर । ना हिंडले कदा ते ॥३१॥
जालिंदरनाथ हे साधू खूप चिलीम प्यायचे, पण ते विस्तवासाठी कधी दारोदार फिरले नाहीत.
जा जा उभे न राहा येथ । विस्तव ना मिळे तुम्हांप्रत ।
नाहीं मला किंमत । त्या तुमच्या पिशाची ॥३२॥
इथे मुळीच उभे राहू नका, तुम्हाला विस्तव मिळणार नाही; मला तुमच्या त्या वेड्या माणसाची काही किंमत नाही.
पोरें विन्मुख परत आलीं । महाराजांसी निवेदिली ।
हकीकत जी कां झाली । सोनाराचे दुकानांत ॥३३॥
मुले निराश होऊन परत आली आणि सोनाराच्या दुकानात जे काही घडले ते त्यांनी महाराजांना सांगितले.
ती ऐकतां हास्यवदन । करिते झाले दयाघन ।
नाहीं आपणां प्रयोजन । मुळींच त्याच्या विस्तवाचें ॥३४॥
ते ऐकून दयाळू गजानन महाराज हसले आणि म्हणाले की, आपल्याला मुळीच त्याच्या विस्तवाची गरज नाही.
ऐसें म्हणोन घेते झाले । चिलीम आपुल्या हातीं भले ।
बंकटलालासी बोलले । काडी एक वरती धरी ॥३५॥
असे म्हणून महाराजांनी चिलीम हातात घेतली आणि बंकटलालाला तिच्यावर एक काडी धरण्यास सांगितले.
बंकट म्हणे गुरुराया । थोडें थांबा परम सदया ।
विस्तव देतों करुनिया । काडी घासून आतां मी ॥३६॥
बंकटलाल म्हणाले की दयाघना, थोडे थांबा, मी आताच काडी घासून विस्तव तयार करून देतो.
काडी घासल्यावांचूनी । कदां न प्रगटे अग्नि ।
म्हणून केली विनवणी । ती मनास आणा समर्था ॥३७॥
काडी घासल्याशिवाय अग्नी कधीही प्रगट होत नाही, म्हणून ही प्रार्थना मान्य करावी.
महाराज बोलले त्यावर । उगी न करी चरचर ।
नुसती काडी धरणें वर । तिला मुळींच घासूं नको ॥३८॥
त्यावर महाराज म्हणाले की व्यर्थ वाद घालू नकोस, काडी न घासता फक्त चिलिमीवर धरून ठेव.
बंकटलालें तैसें केलें । नुसत्या एका काडीस धरिलें ।
चिलमीचिया वरती भले । समर्थ-आज्ञा म्हणून ॥३९॥
समर्थांची आज्ञा मानून बंकटलालाने तसेच केले आणि एक न घासलेली काडी चिलिमीवर नुसती धरून ठेवली.
तों काय झाला प्रकार । ऐका तुम्ही श्रोते चतुर ।
प्रगट झाला वैश्वानर । काडी नुसती धरतां वरी ॥४०॥
त्या वेळी काय आश्चर्य घडले ऐका; चिलिमीवर नुसती काडी धरताच प्रत्यक्ष अग्नी प्रकट झाला.
काडीप्रती विस्तवाचा । अंशही नव्हता साचा ।
हा प्रभाव शक्तीचा । महाराजांच्या लोकोत्तर ॥४१॥
त्या काडीवर विस्तवाचा कणही नव्हता, हा महाराजांच्या अलौकिक शक्तीचा आणि सिद्धीचाच प्रभाव होता.
काडी तैसीच राहिली । चिलीम तीही पेटली ।
कशाचीही नाहीं उरली । जरुर खर्‍या साधूला ॥४२॥
काडी तशीच राहिली आणि चिलीमही पेटली; खऱ्या साधूला प्रपंचातील कशाचीही गरज उरत नाही.
याचें नांव साधुत्व । उगीच नव्हतें थोतांड मत ।
आतां सोनाराचे घरांत । काय झालें तें ऐका ॥४३॥
यालाच खरे साधुत्व म्हणतात, हा कोणताही ढोंग किंवा पाखंड नव्हता; आता सोनाराच्या घरात काय झाले ते ऐका.
या अक्षयतृतियेला । मान विशेष चिंचवण्याला ।
जेवीं वर्षप्रतिपदेला । महत्त्व निंब फुलांचें ॥४४॥
गुढीपाडव्याला जसे कडुनिंबाच्या फुलांचे महत्त्व असते, तसेच अक्षय्यतृतीयेला चिंचवण्याला विशेष मान असतो.
असो भोजना बैसली पंगत । चिंचवणें वाढलें द्रोणांत ।
तों प्रकार ऐसा अघटीत । घडून आला तो ऐका ॥४५॥
सोनाराच्या घरी जेवणाची पंगत बसली आणि द्रोणात चिंचवणे वाढले गेले, तेव्हा एक भयंकर घटना घडली.
त्या चिंचवण्यामाझारीं । अळ्या दिसल्या नानापरी ।
बुजबुजाट झाला भारी । किळस वाटली सर्वांला ॥४६॥
त्या चिंचवण्यामध्ये नाना प्रकारच्या अळ्यांचा प्रचंड बुजबुजाट दिसू लागला आणि सर्वांना किळस वाटली.
लोक उठले पात्रांवरुन । अवघ्या अन्नातें टाकून ।
सोनार बसला अधोवदन । कारण कांहीं उमजेना ॥४७॥
वाढलेले सर्व अन्न तसेच टाकून लोक पानावरून उठले आणि कारण न समजल्याने सोनार खाली मान घालून बसला.
चिंचवण्याच्या संगें भलें । अवघें अन्न वायां गेलें ।
मग त्या कोडें उमगलें । ऐसें व्हाया मीच कारण ॥४८॥
चिंचवण्यामुळे सर्व अन्न वाया गेले, तेव्हा हे सर्व घडण्यामागे आपलाच अपराध कारणीभूत असल्याचे सोनाराला उमगले.
मी न साधूंसी विस्तव दिला । त्याचा प्रत्यय तात्काळ आला ।
गजाननाची अगाध लीला । मीं न खचित जाणिली ॥४९॥
मी संतांना विस्तव दिला नाही त्याचाच हा तात्काळ प्रत्यय आला; गजानन महाराजांची अगाध लीला मला समजलीच नाही.
गजानन जान्हवी नीर । मीं त्या मानिलें थिल्लर ।
गजानन राजराजेश्वर । मीं त्या भिकारी मानिलें ॥५०॥
गजानन महाराज गंगेचे पवित्र पाणी असताना मी त्यांना डबके मानले आणि ते राजराजेश्वर असताना मी त्यांना भिकारी मानले.
त्रिकालज्ञ गजानन । मीं त्या मानिलें वेडा पूर्ण ।
कल्पतरुकारण । मीं बाभळ मानिली ॥५१॥
त्रिकालज्ञ गजाननांना मी वेडा समजलो आणि कल्पतरू असलेल्या महाराजांना मी निव्वळ बाभळीचे झाड मानले.
गजानन हा चिंतामणी । मीं लेखिली गार जाणी ।
गजानन हा कैवल्यदानी । मी ढोंगी मानिला हो ॥५२॥
चिंतामणी असलेल्या गजाननांना मी गारगोटी समजलो आणि मोक्ष देणाऱ्या महाराजांना मी ढोंगी मानले.
हाय हाय रे दुर्दैवा । त्वां कैसा साधिला दावा ।
माझ्या हातून संतसेवा । होवो ना तूं दिलीस ॥५३॥
माझ्या दुर्दैवाने माझ्याशी असा डाव साधला की मला संतसेवा घडू दिली नाही.
मसी असो हा धिक्कार । मी भारभूत साचार ।
जन्म पावलों भूमीवर । द्वय पायांचा पशु मी ॥५४॥
माझा धिक्कार असो, मी पृथ्वीवर केवळ भारभूत ठरलो असून दोन पायांचा निव्वळ पशूच जन्माला आलो.
आज माझ्या भाग्यकाळीं । बुद्धि कशी चळती झालि ।
सुयोगाचि दवडिली । वेळ आलेली म्यां करें ॥५५॥
माझ्या भाग्योदयाच्या वेळी माझी बुद्धी कशी भ्रष्ट झाली आणि चालून आलेली संतांची सुवर्णसंधी मी गमावली.
कांहीं असो आतां जाऊं । समर्थांचे पाय पाहूं ।
पदीं त्यांच्या अनन्य होऊं । क्षमा मंतूची मागावया ॥५६॥
काहीही झाले तरी आता जाऊन समर्थांचे पाय धरावे आणि अनन्यभावाने त्यांची क्षमा मागावी.
ऐसा विचार करुनी । सवें घेऊन चिंचवणी ।
बंकटलालाच्या सदनीं । आला हकीकत सांगावया ॥५७॥
असा विचार करून ते किडे पडलेले चिंचवणे सोबत घेऊन तो सर्व हकीकत सांगायला बंकटलालाच्या घरी आला.
अहो शेटजी बंकटलाला । आज माझा घात झाला ।
पाहा या चिंचवण्याला । आंत किडे पडले बहु ॥५८॥
तो म्हणाला, अहो बंकटलाल शेठजी, आज माझा मोठा घात झाला, पाहा या चिंचवण्यात खूप किडे पडले आहेत.
माणसें उठलीं उपोषित । तेणें झाला श्राद्धघात ।
हें ऐसें व्हावया कृत्य । माझा मीच कारण असे ॥५९॥
पाहुणे उपाशी उठल्याने माझे श्राद्ध वाया गेले आणि हे घडण्यास मी स्वतःच कारणीभूत आहे.
आज सकाळीं चिलिमीला । मीं नाहीं विस्तव दिला ।
पोरें मागत असतां मला । समर्थांच्या चिलिमीस्तव ॥६०॥
सकाळी समर्थांच्या चिलिमीसाठी मुले विस्तव मागत असताना मी तो त्यांना दिला नाही.
त्याचेंच हें आहे फळ । चिंचवणी नासलें सकळ ।
तें ऐकून बंकटलाल । बोलूं लागला येणें रितीं ॥६१॥
संतांचा अपमान केल्याचेच हे फळ असून त्यामुळे माझे सर्व चिंचवणे नासून गेले आहे; ते ऐकून बंकटलाल म्हणाले,
तुम्हीं न चिंचोके पाहिले । ते असतील किडलेले ।
म्हणून हे नासते झाले । तुमचें चिंचवणी वाटे मला ॥६२॥
तुम्ही चिंचोके नीट पाहिले नसतील, ते किडलेले असल्यामुळेच तुमचे चिंचवणे नासले असावे.
सोनार म्हणे ऐसी शंका । शेटजी तुम्ही घेऊं नका ।
नवी चिंच होती देखा । मग चिंचोके किडके कसे ? ॥६३॥
सोनार म्हणाला की शेठजी अशी शंका घेऊ नका, चिंच नवी होती, मग त्यातील चिंचोके किडके कसे असतील?
जी मीं चिंच फोडिली । तिचीं टरफलें अजून पडलीं ।
चिंचोक्यांची रास झाली । मर्जी असल्या पाहा चला ॥६४॥
मी फोडलेल्या चिंचेची टरफले आणि चिंचोक्यांची रास अजूनही तिथेच पडली आहे, हवी तर जाऊन खात्री करा.
आतां इतुकीच विनंती । आहे शेटजी तुम्हांप्रती ।
मला नेऊन पायांवरतीं । घाला शीघ्र समर्थांच्या ॥६५॥
आता माझी एवढीच विनंती आहे की, मला त्वरित समर्थांच्या चरणी नेऊन घालावे.
क्षमा मंतूची मागेन । अनन्यभावें करुन ।
साधु दयेचे परिपूर्ण । सागर मूळचेच आहेत कीं ॥६६॥
मी शरण जाऊन आपल्या अपराधांची क्षमा मागेन, कारण साधू हे मुळातच दयेचे पूर्ण सागर असतात.
समर्थांपुढें भीत भीत । जानकीराम गेला त्वरित ।
घातलें त्यानें दंडवत । अष्टांगेंसी समर्था ॥६७॥
जानकीराम सोनार अत्यंत भीत भीत समर्थांपुढे गेला आणि त्याने महाराजांना साष्टांग दंडवत घातले.
आणि म्हणाला दयाघना ! । तुला येवो माझी करुणा ।
मीं अपराध केले नाना । त्यांची क्षमा करावी ॥६८॥
तो म्हणाला, हे दयाघना, माझ्यावर दया कर, माझ्याकडून अनेक अपराध झाले आहेत ते सर्व क्षमा कर.
तूं साक्षात् उमानाथ । नांदसी या शेगांवांत ।
ज्यांची होती मजला भ्रांत । ती त्वां आज निवटीली ॥६९॥
तू साक्षात उमापती शिवशंकर असून शेगावात वास करत आहेस; माझ्या मनातील भ्रम तू आज नाहीसा केलास.
माझे अपराधरुपीं अवघें तृण । जाळी कृपाकृशानें करुन ।
समर्था आजपासोन । मी न टवाळी तुझी करी ॥७०॥
माझ्या अपराधांचे गवत तुझ्या कृपारूपी अग्नीने जाळून भस्म कर, आजपासून मी तुझी निंदा कधीही करणार नाही.
जी शिक्षा आज केली । तेवढीच मजसी पुरे झाली ।
तूं अनाथांचा आहेस वाली । आतां अंत पाहूं नको ॥७१॥
आज जी शिक्षा झाली तेवढी मला पुरेशी झाली आहे, तू अनाथांचा कैवारी आहेस, आता माझा अंत पाहू नकोस.
महाराज बोलले त्यावर । खोटें न सांगे तिळभर ।
तुझें चिंचवणी आहे मधुर । किडे न पडले त्यामध्यें ॥७२॥
त्यावर महाराज म्हणाले की, मी तिळमात्र खोटे सांगत नाही, तुझे चिंचवणे गोड आहे आणि त्यात किडे पडलेले नाहीत.
तें ऐकतां अवघ्यांनीं । पाहिलें तें चिंचवणी ।
पहिला प्रकार मावळोनी । गेला होता तेधवां ॥७३॥
महाराजांचे बोलणे ऐकताच सर्वांनी चिंचवणे पाहिले, तर त्यातील किड्यांचा प्रकार आधीच नाहीसा झाला होता.
अवघ्यांप्रती आश्चर्य झालें । समर्थांचें महत्त्व कळलें ।
हां हां म्हणतां पसरलें । वृत्त हें त्या गांवामध्यें ॥७४॥
हे पाहून सर्वांना अतीव आश्चर्य वाटले, समर्थांचे अलौकिक सामर्थ्य कळले आणि ही बातमी क्षणार्धात संपूर्ण गावात पसरली.
ज्यांच्या त्यांच्या तोंडीं मात । हीच निघूं लागली सत्य ।
कस्तुरीचा नाहीं येत । वास झांकाया कवणातें ॥७५॥
प्रत्येकाच्या मुखात हीच चर्चा रंगू लागली, कारण कस्तुरीचा सुगंध कधीही कोणाला लपवून ठेवता येत नाही.
चंदुमुकीन नांवाचा । गृहस्थ एक शेगांवाचा ।
निःसीम भक्त समर्थांचा । त्याची कथा ऐका ही ॥७६॥
त्या शेगावमध्ये चंदू मुकीन नावाचा एक गृहस्थ होता, जो समर्थांचा निस्सीम भक्त होता, त्याची कथा ऐका.
श्रोते ज्येष्ठ मासांत । सभोंवार बसले भक्त ।
अति आदरें जोडोन हात । दृष्टि ठेवून पायावरी ॥७७॥
ज्येष्ठ महिन्यात सर्व भक्तगण आदरपूर्वक हात जोडून आणि समर्थांच्या चरणांवर दृष्टी ठेवून बसले होते.
कोणी आंबे कापिती । कोणी फोडी हातांत देती ।
कोणी पंख्यानें घालिती । वारा समर्थांकारणें ॥७८॥
कोणी आंबे कापत होते, कोणी आंब्यांच्या फोडी हातात देत होते, तर कोणी समर्थांना पंख्याने वारा घालत होते.
कोणी वांटिती खडीसाखर । कोणी गळ्यांत घालिती हार ।
कोणी चंदन थंडगार । लाविती अंगीं साधूच्या ॥७९॥
कोणी खडीसाखर वाटत होते, कोणी गळ्यात हार घालत होते, तर कोणी महाराजांच्या अंगाला थंडगार चंदन लावत होते.
तयीं महाराज म्हणाले चंदूला । हे आंबे नकोत मला ।
दोन कान्होले उतरंडीला । आहेत तुझ्या ते आण जा ॥८०॥
त्या वेळी महाराज चंदूला म्हणाले की, मला हे आंबे नकोत, तुझ्या उतरंडीत असलेले दोन कान्होले जाऊन घेऊन ये.
चंदू बोले कर जोडून । आतां कान्होले कोठून ? ।
इच्छा असल्या तळून । ताजे आणितों गुरुराया ॥८१॥
चंदू हात जोडून म्हणाला की, आता इतक्या दिवसांनी कान्होले कुठून असणार? इच्छा असेल तर मी ताजे तळून आणतो.
तईं महाराज वदले वाचें । नाहीं कारण ताज्याचें ।
पाहिजेत तुझ्या उतरंडीचे । कान्हवले मज खावया ॥८२॥
तेव्हा महाराज म्हणाले की, मला ताज्या कान्होल्यांचे काही कारण नाही, खाण्यासाठी तुझ्या उतरंडीतीलच हवेत.
जा वेळ करुं नको । उगीच सबबी सांगूं नको ।
गुरुपाशीं बोलूं नको । खोटें वेडया यत्किंचित् ॥८३॥
उगीच वेळ दवडू नकोस, खोट्या सबबी सांगू नकोस आणि गुरूशी किंचितही खोटे बोलू नकोस.
त्या मुकिनचंदूप्रती । लोक आघे बोलती ।
जा ये पाहून शीघ्रगती । खोटी न होय संतवाणी ॥८४॥
तेव्हा जमलेले लोक चंदू मुकीनला म्हणाले की, संतांचे वचन कधी खोटे ठरत नाही, तू लगेच घरी जाऊन पाहून ये.
चंदू घराप्रती गेला । कांतेस पुसूं लागला ।
दोन कान्हवले उतरंडीला । आहेत काय रंभोरु ? ॥८५॥
चंदू घरी गेला आणि आपल्या पत्नीला विचारू लागला की, उतरंडीत दोन कान्होले शिल्लक आहेत का?
तैं बोले अंगना । होऊन गेला एक महिना ।
आतां कान्हवले आपुल्या सदना । मिळतील कशाचे ? ॥८६॥
त्यावर पत्नी म्हणाली की, सण होऊन महिना उलटून गेला, आता आपल्या घरात कान्होले कुठून मिळणार?
अक्षयतृतीया दिवशीं भले । कान्हवले मीं पतिराया केले ।
ते न आतां राहिले । संपून गेले त्याच दिनीं ॥८७॥
अक्षय्यतृतीयेच्या दिवशी मी कान्होले केले होते, पण ते आता उरले नसून त्याच दिवशी संपून गेले.
मर्जी असल्या नवे करितें । समर्थास्तव तळून देतें ।
ही पहा मी ठेवितें । कढई नाथा चुलीवर ॥८८॥
इच्छा असेल तर मी समर्थांसाठी ताजे कान्होले तळून देते, ही पहा मी चुलीवर कढई चढवत आहे.
तुम्ही थांबा क्षणभर । सामान अवघें तयार ।
नको पाहाण्या बाजार । कान्हवल्याच्या साहित्यासी ॥८९॥
तुम्ही क्षणभर थांबा, घरात सर्व साहित्य तयार आहे, कान्होल्यांच्या साहित्यासाठी बाजारात जाण्याची गरज नाही.
चंदू बोले त्यावरी । ताजे नकोत सुंदरी ।
जे तूं उतरंडी माझारीं । दोन ठेविले तेच दे ॥९०॥
चंदू त्यावर म्हणाला की, ताजे नको आहेत, जे दोन तू उतरंडीत ठेवले होतेस तेच आणून दे.
समर्थांनीं ऐसेंच कथिलें । तेंच मी तुज निवेदिलें ।
आठवण करुन चांगलें । पाहा कांहीं येधवां ॥९१॥
समर्थांनी मला अगदी तसेच सांगितले आहे आणि तेच मी तुला सांगत आहे, नीट आठवून घरात शोध घे.
ऐसे ऐकतां पतिवचन । कांता गेली घोटाळून ।
करुं लागली शोधन । कान्हवल्याचे चित्तांतरीं ॥९२॥
पतीचे असे बोलणे ऐकून पत्नी गोंधळून गेली आणि कान्होल्यांबद्दल मनात विचार करू लागली.
कान्हवल्यांचा शोध करितां । आठवण झाली तत्त्वतां ।
उघड म्हणे थांबा नाथा । सत्य गिरा समर्थांची ॥९३॥
विचार करता करता तिला खरोखर आठवले आणि ती म्हणाली, थांबा समर्थांचे बोलणे अगदी खरे आहे.
दोन कान्हवले होते उरले । ते मी उतरंडीस ठेविले ।
त्यांचें स्मरण नाहीं उरलें । सगळ्या महिन्यांत मजलागीं ॥९४॥
त्या दिवशी दोन कान्होले उरले होते ते मी उतरंडीत ठेवले होते, पण महिनाभर मला त्यांची आठवणच राहिली नाही.
त्यास महिना होऊन गेला । असेल बुरसा वरी आला ।
ते खाण्याच्या उपयोगाला । राहिले नसतील अणुमात्र ॥९५॥
त्यांना महिना उलटून गेल्याने त्यावर बुरशी आली असेल आणि ते खाण्यायोग्य मुळीच राहिले नसतील.
ऐसें बोलून तात्काळ उठली । उतरंड सर्व धांडोळली ।
कान्हवले ते ठेवलेली । कळशी होती खापराची ॥९६॥
असे बोलून ती लगबगीने उठली आणि तिने उतरंड तपासली, तेव्हा कान्होले ठेवलेली खापराची गाडगी तिला दिसली.
आंत जों पाहिलें न्याहाळून । तों दृष्टी पडले तिच्या दोन ।
कान्हवले जे सुकोन । गेले होते थोडके ॥९७॥
आत डोकावून पाहिले असता, तिला थोडे सुकलेले पण व्यवस्थित असलेले दोन कान्होले दिसले.
बुरसा मुळींच नाहीं आला । श्रोते त्या कान्हवल्याला ।
बट्टा संतवाणीला । नाहीं लागला कधीं जगीं ॥९८॥
श्रोतेहो, त्या कान्होल्यांना अजिबात बुरशी आली नव्हती; संतांच्या वचनाला जगात कधीही बाधा येत नाही.
कान्हवल्यातें पाहोन । उभयतांचें हर्षलें मन ।
धन्य साधु गजानन । महा समर्थ सिद्धयोगी ॥९९॥
ते कान्होले पाहून दोघांचेही मन आनंदाने भरून आले; महाराज गजानन हे खरोखरच धन्य सिद्धयोगी आहेत.
चंदू कान्हवले घेऊन आला । समर्थांसी अर्पिता झाला ।
लोक करती आश्चर्याला । त्याच्या कृतीतें पाहून ॥१००॥
चंदूने ते कान्होले आणून समर्थांना अर्पण केले, तेव्हा ही घटना पाहून सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.
लोक म्हणती गजानन । खचित असती त्रिकालज्ञ ।
भूत भविष्य वर्तमान । यांसी अवघे कळतसे ॥१॥
लोक म्हणू लागले की गजानन महाराज खरोखर त्रिकालज्ञानी असून त्यांना भूत, भविष्य आणि वर्तमान सर्व ज्ञात आहे.
चंदूच्या त्या कान्हवल्यांसी । सेविते झाले पुण्यराशी ।
राम शबरीच्या बोरांसी । जेवीं झाला भक्षिता ॥२॥
श्रीरामाने ज्याप्रमाणे शबरीची उष्टी बोरे खाल्ली, त्याप्रमाणे त्या पुण्यराशी महाराजांनी चंदूचे कान्होले आनंदाने खाल्ले.
शेगांवच्या दक्षिणेसी । चिंचोली गांव परियेसी ।
तेथील एक रहिवासी । माधव नामें विप्र होता ॥३॥
शेगावच्या दक्षिणेस चिंचोली नावाचे गाव होते, तेथे माधव नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता.
वय ज्याचें साठावर । अवयव झाले क्षीण फार ।
तरुणपणीं संसार । हेंच होतें ब्रह्म ज्याचें ॥४॥
त्याचे वय साठ वर्षांच्या वर झाले होते आणि शरीर अत्यंत क्षीण झाले होते; तरुणपणात संसार हेच त्याचे सर्वस्व होते.
प्रारब्धाच्या पुढारी । कोण जातो भूमिवरी ? ।
ब्रह्मदेवें जीं कां खरीं । लिहिलीं अक्षरें तेंच होय ॥५॥
प्रारब्धापुढे या पृथ्वीवर कोणाचेही काही चालत नाही; ब्रह्मदेवाने नशिबात जे लिहिले असते तेच घडते.
माधवासी न कोणी उरले । कांतापुत्र मरुन गेले ।
म्हणून विरक्त जाहलें । मन तयाचें संसारीं ॥६॥
माधवाची पत्नी आणि मुले मरण पावल्याने त्याला कोणीच उरले नाही, त्यामुळे त्याचे मन संसारातून विरक्त झाले.
जी का होती चीजवस्त । ती अवघी केली फस्त ।
म्हणे आतां माझी गत । होईल कैशी देवदेवा ? ॥७॥
घरातील सर्व धनदौलत व वस्तू नष्ट झाल्या, तेव्हा तो व्याकुळ होऊन देवाकडे भविष्याची चिंता करू लागला.
म्यां हमाधुमीचा संसार केला । तो आतां अवघा निमाला ।
आठविलें कधीं नाहीं तुला । एक क्षणही दीनबंधो ! ॥८॥
मी संसारात इतका गढून गेलो होतो की तो संपल्यावर मला जाणीव झाली; हे दीनबंधू, मी तुला क्षणभरही आठवले नाही.
आतां माझा वाली कोण ? । दीनदयाळा तुजवांचून ।
माझें हें अरण्यरोदन । तुजविण देवा कोण ऐके ? ॥९॥
हे दीनानाथा, तुझ्याशिवाय आता माझा वाली कोण आहे आणि माझे हे अरण्यरुदन तुझ्याविना कोण ऐकणार?
ऐसा अनुताप धरुन पोटीं । शेगांवीं आला शेवटीं ।
गजाननाच्या द्वारवंटीं । हट्ट धरुन बैसला ॥११०॥
असा तीव्र पश्चात्ताप मनात धरून तो शेगावात आला आणि गजानन महाराजांच्या दारात उपोषणाचा हट्ट धरून बसला.
आरंभिलें उपोषण । अन्नपाण्यातें त्यागून ।
वदनीं वदे नारायण । खंड न पडे तयाला ॥११॥
त्याने अन्नपाण्याचा त्याग करून उपोषण सुरू केले आणि अखंडपणे मुखाने नारायणाचे नामस्मरण करू लागला.
ऐशापरी एक गेला । दिवस परी नाहीं उठला ।
तईं महाराज वदले तयाला । हें करणें उचित नसे ॥१२॥
अशा प्रकारे एक दिवस उलटून गेला तरी तो उठला नाही, तेव्हा महाराज त्याला म्हणाले की असे करणे योग्य नाही.
हेंच हरीचें नामस्मरण । कां न केलें मागें जाण ।
प्राण देहातें सोडून । जातां वैद्य बोलाविसी ! ॥१३॥
हेच हरिनामाचे स्मरण तू तरुणपणात का केले नाहीस? प्राण कंठाशी आल्यावर वैद्याला बोलावण्यात काय अर्थ?
तरुणपणीं ब्रह्मवारी । म्हातारपणीं करिसी नारी ।
अरे वेळ गेल्यावरी । नाहीं उपयोग साधनाचा ॥१४॥
तारुण्यात ब्रह्मचर्य पाळायचे सोडून म्हातारपणात प्रपंच मांडू पाहणाऱ्यासारखे आहे हे; वेळ निघून गेल्यावर साधनेचा काही उपयोग नसतो.
जें करणें तें वेळेवर । करावें कीं साचार ।
घर एकदां पेटल्यावर । कूप खणणें निरर्थक ! ॥१५॥
जे करायचे ते योग्य वेळीच केले पाहिजे; घर पेटून जळून गेल्यावर विहीर खणणे व्यर्थ असते.
ज्या कन्यापुत्रांसाठीं । तूं केलीस आटाआटी ।
ते अवघे गेले शेवटीं । टाकोनिया तुजलागीं ॥१६॥
ज्या मुले-बाळांसाठी तू आयुष्यभर खटाटोप केलास, ती सर्व शेवटी तुला सोडून निघून गेली.
अशाश्वताचें पोषण । केलें शाश्वता विसरुन ।
त्या कर्माचीं तुजलागून । फळें भोगणें भाग असे ॥१७॥
अशाश्वत संसाराचे पोषण शाश्वत ईश्वराला विसरून केलेस, त्यामुळे त्या कर्माची फळे तुला भोगणे भागच आहे.
तीं फळें भोगिल्याविना । सुटका तुझी होईना ।
दे हा टाकून हट्टीपणा । विवेक कांहीं करी मनीं ॥१८॥
कर्मफळे भोगल्याशिवाय तुझी सुटका होणार नाही, म्हणून हा हट्टीपणा सोडून दे आणि मनात काहीतरी सारासार विचार कर.
तें न माधवें ऐकिलें । हट्टासि ना सोडिलें ।
यत्‍न लोकांचे वायां गेले । त्यासी भोजन घालण्याचे ॥१९॥
माधवाने महाराजांचे ते सांगणे ऐकले नाही आणि आपला हट्ट सोडला नाही; लोकांनी त्याला जेवू घालण्याचे केलेले सर्व प्रयत्न वाया गेले.
शेगांवचा कुलकर्णी । करुं लागला विनवणी ।
भोजनास चला सदनीं । अन्नाविण राहूं नका ॥१२०॥
शेगावचे कुलकर्णी त्याला विनवणी करू लागले की, आमच्या घरी भोजनास चला आणि उपाशी राहू नका.
तेंही म्हणणें माधवाला । नाहीं पटलें तसाच बसला ।
समर्थांच्या सान्निध्याला । नाम घेत हरीचें ॥२१॥
तेही म्हणणे माधवाला पटले नाही आणि तो हरिनामाचा जप करत समर्थांच्या सान्निध्यात तसाच बसून राहिला.
रात्र झाली दोन प्रहर । तमें आक्रमिलें अंबर ।
निशीचा तो शब्द किर्र । होऊं लागला वरच्यावरी ॥२२॥
मध्यरात्र झाली, आकाशात सर्वत्र काळोख दाटला आणि रात्रीचा किर्र असा भयाण आवाज वाढू लागला.
आसपास कोणी नाहीं । ऐसें पाहून केलें कांहीं ।
कौतुक तें लवलाही । स्वामी गजाननांनीं ॥२३॥
आसपास कोणीही नाही असे पाहून स्वामी गजाननांनी तात्काळ एक लीला करण्याचे ठरवले.
रुप धरिलें भयंकर । दुसरा यमाजी भास्कर ।
आ पसरुन माधवावर । धांवून आले भक्षावया ॥२४॥
साक्षात यमराजासारखे अत्यंत भयंकर रूप धारण करून महाराज आ वासून माधवावर धावून गेले.
तेणें माधव पळाला । घेऊन आपला जीव भला ।
धडकी भरली चित्ताला । छाती उडे धडधड ॥२५॥
ते पाहून माधव स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी पळाला; त्याच्या मनात भीतीची प्रचंड धडकी भरली आणि छाती धडधडू लागली.
बुडबुडा आला तोंडासी । शब्द फुटेना वाचेसी ।
ऐशा पाहोन स्थितीसी । समर्थें धरिलें सौम्य रुप ॥२६॥
त्याच्या तोंडाला फेस आला आणि भीतीने तोंडातून शब्द फुटेनासा झाला; त्याची अशी अवस्था पाहून समर्थांनी सौम्य रूप धारण केले.
आणि बोलले गर्जोन । हेंच कां तुझें धीटपण ।
तूं काळाचें भक्ष्य जाण । असाच खाईल काळ तुला ॥२७॥
आणि महाराज गर्जून म्हणाले की, हेच का तुझे धैर्य? तू काळाचे भक्ष्य आहेस आणि काळ तुला असाच गिळंकृत करील.
त्याची चुणूक दाखविली । पुढची स्थिति जाणविली ।
तेथें पळाया नाहीं उरली । यमलोकांत जागा तुला ॥२८॥
तुला पुढची स्थिती कळावी म्हणून त्याची ही छोटीशी झलक दाखवली; यमलोकात पोहोचल्यावर तुला पळायला जागा उरणार नाही.
माधव ऐसें ऐकतां । झाला विनयें बोलतां ।
यमलोकाची नको वार्ता । तेवढी माझी टाळा हो ॥२९॥
ते ऐकून माधव अत्यंत नम्रतेने बोलू लागला की, यमलोकाची वार्ता नको, तेवढे माझे संकट टाळा.
नको नको हें जीवित । द्या धाडून वैकुंठांत ।
हीच विनंति आपणांप्रत । महाराज माझी शेवटची ॥१३०॥
मला आता हे जीवित नको आहे, मला वैकुंठाला पाठवून द्या, हीच माझी आपल्या चरणी शेवटची प्रार्थना आहे.
यमलोकीं जें दिसणार होतें । तें तुम्हीं दाविलें येथें ।
आतां या लेंकरातें । यमलोकीं धाडूं नका ॥३१॥
यमलोकात जे भोगावे लागणार होते ते आपण मला इथेच दाखवले, आता या लेकराला यमलोकात पाठवू नका.
माझ्या पातकाच्या राशी । आहेत जरी बहुवशी ।
परी त्या जाळणें तुम्हांसी । नाहीं मुळीं अशक्य ॥३२॥
माझ्या पापांचे डोंगर जरी खूप मोठे असले, तरी ते जाळून भस्म करणे आपल्यासाठी मुळीच कठीण नाही.
कांहीं सुकृत पदरीं होतें । म्हणून पाहिलें तुम्हांतें ।
संतभेटी ज्याला होते । यमलोक ना तयासी ॥३३॥
माझ्या पदरी थोडे तरी पुण्य होते म्हणूनच मला आपले दर्शन झाले; ज्याला संतांची भेट होते त्याला यमलोक भोगावा लागत नाही.
ऐसें ऐकतां भाषण । समर्थें केलें हास्यवदन ।
महापतीता पावन । साधूच एक करिती कीं ॥३४॥
त्याचे हे बोलणे ऐकून समर्थ मंद हसले; कारण महापातक्याला पावन करण्याचे सामर्थ्य केवळ साधूमध्येच असते.
श्रीमन्नारायण नारायण । ऐसेंच माधवा करी भजन ।
जवळ आलें तुझें मरण । आतां गाफील राहूं नको ॥३५॥
महाराज म्हणाले, हे माधवा, तू असाच 'श्रीमन्नारायण नारायण' असा जप करत राहा; तुझे मरण जवळ आले असल्याने आता गाफील राहू नकोस.
किंवा अजून वांचण्याची । आस आहे तुला साची ।
ती असल्यास आयुष्याची । वाढ तुझ्या करितों मी ॥३६॥
किंवा तुला अजूनही जगण्याची खरी इच्छा असेल, तर मी तुझे आयुष्य वाढवून देतो.
माधव म्हणे गुरुराया । नको मला आयुष्य सदया ।
ओखटी ही प्रपंचमाया । त्यांत पुन्हां गोवूं नको ॥३७॥
माधव म्हणाला, हे दयाळू गुरुराया मला आता आयुष्य नको; ही प्रपंचाची माया वाईट असून त्यात मला पुन्हा अडकवू नका.
तथास्तु ऐसें महाराज वदले । तूं जें मागसी तें मीं दिलें ।
आतां तुला नाहीं उरलें । जन्मास येणें भूमीवर ॥३८॥
तथास्तु असे म्हणून महाराज म्हणाले की तू जे मागितलेस ते मी दिले, आता तुला या पृथ्वीवर पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही.
ऐशा रीतीं दोघांचा । संवाद गुप्त स्वरुपाचा ।
झाला त्या वर्णण्या वाचा । नाहीं माझी समर्थ ॥३९॥
अशा प्रकारे त्या दोघांमध्ये एक गुप्त स्वरूपाचा संवाद घडला, ज्याचे वर्णन करण्यास माझी वाणी असमर्थ आहे.
इहलोकीचें देहभान । माधवाचें निमालें जाण ।
कित्येक बोलूं लागले जन । उपवासें फिरलें मस्तक ॥१४०॥
माधवाचे या जगातील देहभान नाहीसे झाले, तेव्हा उपासमार झाल्यामुळे याचे डोके फिरले आहे असे लोक बोलू लागले.
म्हणून वेडेचार करी । जनकल्पना नानापरी ।
उठत्या झाल्या त्या अवसरीं । त्या किती म्हणून वर्णाव्या ? ॥४१॥
त्यामुळे तो वेड्यासारखा वागत आहे अशा नाना प्रकारच्या लोकांच्या कल्पना त्यावेळी पसरू लागल्या, त्यांचे वर्णन काय करावे?
असो माधवाचें देहावसान । समर्थासन्निध झालें जाण ।
चुकलें त्याचें जन्ममरण । गजाननाच्या कृपेनें ॥४२॥
असो, समर्थांच्या सान्निध्यात माधवाने देह ठेवला आणि गजानन महाराजांच्या कृपेने त्याचे जन्म-मरणाचे फेरे कायमचे चुकले.
असो एक्या समयीं भली । समर्थांसी इच्छा झाली ।
ती त्यांनीं निवेदिली । आपुल्या शिष्यवर्गातें ॥४३॥
एका वेळी समर्थांच्या मनात एक सुंदर इच्छा निर्माण झाली आणि त्यांनी ती आपल्या शिष्यमंडळींना बोलून दाखवली.
वैदिक ब्राह्मण बोलवा । मंत्रजागर येथें करवा ।
वेदश्रवणें देवदेवा । आनंद होतो अतिशय ॥४४॥
ते म्हणाले की, येथे वेदसंपन्न ब्राह्मणांना बोलावून मंत्रजागर करावा, कारण वेदश्रवणाने ईश्वराला अतिशय आनंद होतो.
पन्हें पेढे बरफी खवा । भिजल्या डाळीस मीठ लावा ।
एकेक रुपया तो द्यावा । घनपाठी ब्राह्मणातें ॥४५॥
पन्हे, पेढे, बर्फी, खवा तयार ठेवावा, भिजवलेल्या डाळीला मीठ लावावे आणि घनपाठी ब्राह्मणांना प्रत्येकी एक रुपया दक्षिणा द्यावी.
ऐसें भाषण ऐकिलें । शिष्य विनवूं लागले ।
ऐसे वैदिक नाहीं उरले । या आपुल्या शेगांवीं ॥४६॥
हे बोलणे ऐकून शिष्य विनंती करू लागले की, आपल्या शेगावात आता असे वेद जाणणारे ब्राह्मण राहिलेले नाहीत.
सांगाल तो करुं खर्च । परी अडचण आहे हीच ।
ब्राह्मण मिळविण्याचि साच । आमचा उपाय यातें नसे ॥४७॥
आपण सांगाल तितका खर्च करू पण अडचण हीच आहे की, असे विद्वान ब्राह्मण शोधून आणणे आमच्या हातात नाही.
महाराज म्हणाले त्यावरी । करा उद्यां तयारी ।
ब्राह्मण धाडील श्रीहरी । तुमच्या वसंतपूजेला ॥४८॥
त्यावर महाराज म्हणाले की, तुम्ही उद्याची तयारी करा, वसंतपूजेसाठी साक्षात श्रीहरीच ब्राह्मणांची सोय करेल.
मग काय विचारितां । अवघे हर्षले तत्त्वतां ।
झाली तयारी हां हां म्हणतां । रुपये शंभर झाले जमा ॥४९॥
मग काय, सर्वांना अतिशय आनंद झाला आणि पाहता पाहता पूजेची तयारी होऊन शंभर रुपये जमा झाले.
सामान सर्व आणिलें । चंदनाचें उटणें केलें ।
आंत केशर कालविलें । तैसाच आणखी कापुर ॥१५०॥
पूजेचे सर्व सामान आणले, चंदनाचे उटणे तयार करून त्यात केशर व कापूर कालवला गेला.
दोन प्रहरचे समयाला । ब्राह्मण आले शेगांवाला ।
जे पदक्रम जटेला । जाणत होते विबुध हो ! ॥५१॥
दुपारच्या वेळी शेगावात अचानक असे ब्राह्मण आले, जे पद, क्रम आणि जटा या वेदांच्या क्लिष्ट पाठांचे उत्तम जाणकार होते.
थाटांत वसंतपूजा झाली । ब्राह्मण मंडली आनंदली ।
दक्षिणा घेऊनी गेली । अन्य ग्रामाकारणें ॥५२॥
अत्यंत थाटामाटात वसंतपूजा संपन्न झाली, ब्राह्मण मंडळी संतुष्ट झाली आणि दक्षिणा घेऊन दुसऱ्या गावी गेली.
संतांच्या जें मनीं येत । तें तें पुरवी रमानाथ ।
कमी न पडे यत्किंचित । ऐसा प्रभाव संतांचा ॥५३॥
संतांच्या मनात जी जी इच्छा येते ती लक्ष्मीपती नारायण स्वतः पूर्ण करतो, संतांचा असा अलौकिक प्रभाव असतो.
बंकटलाल प्रतिवर्षी । व्रत हें चालवी अतीहर्षी ।
अजून परी शेगांवींसी । वंशज त्याचे करिती हें ॥५४॥
बंकटलाल हे व्रत दरवर्षी मोठ्या आनंदाने करत असत आणि आजही शेगावात त्यांचे वंशज ही परंपरा पुढे चालवत आहेत.
हा दासगणूविरचित । गजाननविजय नामें ग्रंथ ।
साधकासी दावो पथ । विमलशा हरिभक्तीचा ॥१५५॥
दासगणूंनी रचलेला हा 'गजाननविजय' नावाचा ग्रंथ सर्व साधकांना निर्मळ हरिभक्तीचा मार्ग दाखवो.