जय जय सच्चिदानंदा श्रीहरी ।
कृपा करावी लौकरी । तुम्ही पदनताच्या वरी । कधीं न कठोर झालांत ॥१॥
हे सच्चिदानंद श्रीहरी, लवकरात लवकर कृपा करा; आपण शरण आलेल्यांवर कधीही कठोर होत नाही.
तूं करुणेचा सागर । तूं दीन जनाचें माहेर ।
तूं भक्तासी साचार । कल्पतरु वा चिंतामणी ॥२॥
तुम्ही करुणेचा अथांग सागर, दीनदुबळ्यांचे हक्काचे माहेरघर आणि भक्तांसाठी प्रत्यक्ष कल्पतरू वा चिंतामणी आहात.
ऐसा तुझा अगाध महिमा । संत गाती राघवा रामा ।
दासगणूसी पुरुषोत्तमा । पावा वेळ करूं नका ॥३॥
हे राघवा, संतांनी तुमचा असा अगाध महिमा गायिला आहे; हे पुरुषोत्तमा, या दासगणूवर कृपा करण्यास आता उशीर करू नका.
असो बंकटलाला घरीं । राहाते झाले साक्षात्कारी ।
दीन दुबळ्यांचे कैवारी । श्रीगजानन महाराज ॥४॥
दीनदुबळ्यांचे कैवारी असलेले साक्षात्कारी श्रीगजानन महाराज अशा प्रकारे बंकटलाल यांच्या घरी राहू लागले.
लांबलांबोनी भक्त येती । समर्थांतें वंदिती ।
मधु तेथें माशा जमती । न लगे करणें आमंत्रण ॥५॥
मध पाहून माशा जशा न बोलावता गोळा होतात, तसेच लांबून येणारे भक्त समर्थांच्या दर्शनासाठी न सांगता गर्दी करू लागले.
एके दिनी काय झालें । तें आतां सांगतों वहिलें ।
महाराज होते बसलेले । निजासनीं आनंदांत ॥६॥
एके दिवशी काय घडले ते मी आता सांगतो; महाराज आपल्या आसनावर परम आनंदात बसलेले होते.
ती प्रभातीची होती वेळा । प्राची प्रांत ताम्र झाला ।
पक्षी किलकिलाटाला । करूं लागले वृक्षावर ॥७॥
ती रम्य पहाटवेळ होती, पूर्व दिशा तांबूस झाली होती आणि झाडांवर पक्षांचा किलबिलाट सुरू झाला होता.
कुक्कुटाचे होती स्वप्न । मंदशीत वाहे पवन ।
वृद्ध करिती नामस्मरण । शय्येवरी बैसोनिया ॥८॥
कोंबडे आरवू लागले होते, थंड मंद वारा वाहत होता आणि वयोवृद्ध लोक बिछान्यावर बसून नामस्मरण करत होते.
उदयाचलीं नारायण । येऊं पाहे हर्षें करुन ।
तेणें तम पलायन । करूं लागला कंदरीसी ॥९॥
उदयाचलावर सूर्यनारायणाचे आगमन होत होते, त्यामुळे अंधार पळून जाऊन दऱ्याखोऱ्यांत लपायला लागला होता.
परम भाविक सुवासिनी । रत सडासंमार्जनीं ।
वत्स धेनूस पाहोनी । तोडूं लागलीं चर्‍हाटें ॥१०॥
भाविक सुवासिनी अंगणात सडा-संमार्जन करत होत्या आणि वासरे गायींना पाहून बांधलेली दोरी तोडू पाहत होती.
ऐशा त्या रम्य वेळेस । एक साधु शेगांवास ।
येतां झाला दर्शनास । श्रीगजानन साधूच्या ॥११॥
अशा त्या मनमोहक प्रहरी एक साधू श्रीगजानन महाराजांच्या दर्शनासाठी शेगावात आला.
तो भिकार गोसावी । मानमान्यता त्याची राहावी ।
कोठोनिया सांगा बरवी । श्रीमंताच्या मंडळींत ? ॥१२॥
श्रीमंत लोकांच्या गराड्यात त्या गरीब गोसाव्याला कोण मान देणार आणि त्याची काय प्रतिष्ठा उरणार?
भगवी चिंधी डोक्यास । झोळी वाम बगलेस ।
होती एक नेसण्यास । फाटकीसी लंगोटी ॥१३॥
त्याच्या डोक्यावर भगवी चिंधी, डाव्या काखेत झोळी आणि अंगावर नेसायला फक्त एक फाटकी लंगोटी होती.
मृगाजिनाचा गुंडाळा । पाठीवरी होता भला ।
ऐसा गोसावी बैसला । कोपर्‍यांत एकीकडे ॥१४॥
पाठीवर मृगाजिनाचे गाठोडे घेतलेला तो गोसावी एका कोपऱ्यात बाजूला जाऊन बसला.
दर्शनासी भीड फार । होवो लागली साचार ।
अशा स्थितींत मिळणार । सवड कशी त्या गोसाव्यास ? ॥१५॥
लोकांची दर्शनासाठी अतोनात गर्दी जमू लागल्यामुळे त्या गोसाव्याला पुढे जाण्यास कशी सवड मिळणार?
तों ठायींच बैसोन । करूं लागला चिंतन ।
म्हणे समर्थाचे चरण । दृष्टि पडणें कठीण मला ॥१६॥
तो तिथेच बसून विचार करू लागला की, अशा गर्दीत समर्थांच्या चरणांचे दर्शन होणे मला फार कठीण आहे.
समर्थांचा लौकिक भला । मी काशींत ऐकला ।
आवडीनें नवस केला । भांग स्वामीस अर्पिण्याचा ॥१७॥
समर्थांची महती मी काशीत ऐकली होती आणि अत्यंत आवडीने त्यांना भांग अर्पण करण्याचा नवस केला होता.
तो मम हेतु मनांत । जिरुन जाया पाहे येथ ।
या श्रीमान मंडळींत । माझ्या नवसास कोण पुसे ? ॥१८॥
माझा तो हेतू मनातल्या मनातच जिरून जाईल असे दिसते, कारण या श्रीमंत लोकांत माझ्या नवसाची कोण कदर करणार?
गांजाचें नांव काढितां । लोक मजला देतील लाथा ।
मी तो आलों फेडण्याकरितां । नवस गांजाचा शेगांवीं ॥१९॥
गांजाचे नाव काढताच लोक मला लाथा मारून हाकलतील, तरीही मी तोच नवस फेडण्यासाठी काशीहून शेगावात आलो आहे.
माझ्या नवसाची ती मात । सांगू तरी कवणाप्रत ? ।
येथें एकही ना दिसत । प्रेमी या शांभवीचा ॥२०॥
माझ्या या नवसाची गोष्ट मी कोणाला सांगू? कारण येथे या शांभवीचा (भांगेचा) कोणी चहाता दिसत नाही.
जी वस्तु ज्या आवडे खरी । तिचाच तो नवस करी ।
आणि मानी सर्वतोपरी । हीच वस्तु उत्तम ॥२१॥
माणसाला जी वस्तू स्वतःला आवडते तो तिचाच देवाला नवस करतो आणि तिलाच जगात सर्वोत्कृष्ट मानतो.
ऐसे नाना विचार । गोसावी करी साचार ।
झाला होता परम आतुर । दर्शन घ्याया समर्थांचें ॥२२॥
असे अनेक विचार करत तो गोसावी समर्थांचे दर्शन घेण्यासाठी मनातून अत्यंत व्याकुळ झाला होता.
तें त्याचें मनोगत । जाणते झाले समर्थ ।
बोलते झाले इतरांप्रत । आणा काशीचा गोसावी ॥२३॥
त्याचे ते मनोगत अंतर्ज्ञानी समर्थांनी ओळखले आणि इतरांना म्हणाले, "त्या काशीच्या गोसाव्याला इकडे घेऊन या."
तो पहा त्या कोपर्‍याला । आहे बिचारा दडून बसला ।
हें ऐकतां आनंद झाला । गोसाव्यास परमावधी ॥२४॥
तो पहा त्या कोपऱ्यात बिचारा लपून बसला आहे; हे शब्द ऐकताच गोसाव्याला पराकोटीचा आनंद झाला.
आणि बोलला मनांत । त्रिकालज्ञ हे खरेच संत ।
मी जें बोललों मनांत । तें सर्व यांनीं जाणलें ॥२५॥
तो मनात म्हणाला, हे संत खरोखरच त्रिकालज्ञ आहेत, कारण मी मनात जे जे विचार केले ते सर्व यांनी अचूक जाणले.
ज्ञानेश्वरींत षष्ठाध्यायीं । जी गोष्ट कथिली पाही ।
कीं स्वर्गलोकीच्या कथा त्याही । समजतात योगीवरा ॥२६॥
ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायात सांगितले आहे की श्रेष्ठ योग्यांना स्वर्गात घडणाऱ्या गोष्टीही सहज कळतात.
त्याचें आलें प्रत्यंतर । मला येथें साचार ।
धन्य धन्य हा साधुवर । त्रिकालज्ञ महात्मा ॥२७॥
त्या वचनाचा खरा प्रत्यय मला आज येथे आला; हे त्रिकालज्ञ महात्मा साधुश्रेष्ठ खरोखर धन्य आहेत.
न बोलतां माझा नवस । जाणतील हे पुण्य पुरुष ।
त्याचें प्रत्यंतर यावयास । अवधी उरला थोडका ॥२८॥
मी न सांगताच हे पुण्यपुरुष माझा नवस जाणतील, याची खात्री पटायला आता फार थोडा वेळ उरला आहे.
मंडळींनीं गोसाव्याला । पुढें आणोन उभा केला ।
तों महाराज वदले तयाला । काढ झोळीची पोटळी ॥२९॥
लोकांनी त्या गोसाव्याला आणून पुढे उभे केले, तेव्हा महाराज त्याला म्हणाले, "काढ तुझ्या झोळीतील ती गांजाची पोटळी."
जी तीन महिनेपर्यंत । रक्षण केलीस झोळींत ।
त्या पोटळीचें आज येथ । होवो दे गा पारणें ॥३०॥
तीन महिन्यांपासून तू जी पोटळी झोळीत सांभाळून ठेवली आहेस, तिच्या नवसाचे आज येथे पारणे होऊ दे.
गोसावी पदीं लागला । गहिंवर त्यासी दाटला ।
गडबडा लोळूं लागला । बालकापरी स्वामीपुढें ॥३१॥
हे ऐकून गलबललेला गोसावी महाराजांच्या पाया पडला आणि एखाद्या बालकाप्रमाणे त्यांच्यापुढे जमिनीवर लोळू लागला.
महाराज म्हणती गोसाव्यास । पुरे आतां उठोन बैस ।
पोटळीच्या बुटीस । काढ बाहेर झोळीच्या ॥३२॥
महाराज गोसाव्याला म्हणाले, "आता हे पुरे कर, उठून बैस आणि झोळीतली ती भांगेची पुडी बाहेर काढ."
नवस केलास ते वेळीं । नाहीं लाज वाटली ।
आणि आतां कां ही लाविली । चाळवाचाळवी निरर्थक ॥३३॥
नवस करताना तुला लाज वाटली नाही, मग आता अशी व्यर्थ टाळाटाळ कशाला करतोस?
गोसावी होता महा धूर्त । तो बोलला भीत भीत ।
जोडुनीया दोन्ही हात । ऐसें नम्र वाणीनें ॥३४॥
तो गोसावी अत्यंत चतुर होता; तो हात जोडून नम्रपणे घाबरत-घाबरत महाराजांना म्हणाला,
मी बुटी काढितों । नवस आपुला फेडितों ।
परि मागणें मागतों । एक तें द्या दीनाला ॥३५॥
मी ही भांग काढून माझा नवस फेडतो, पण या दीनाची एकच प्रार्थना आहे ती आपण मान्य करावी.
आठवण माझ्या बुटीची । नित्य राहावी आपणा साची ।
हीच इच्छा मानसींची । आहे ती पूर्ण करा ॥३६॥
माझ्या या नवसाच्या भांगेची आपल्याला नित्य आठवण राहावी, हीच माझी मनापासूनची इच्छा आपण पूर्ण करावी.
तुम्हां बुटीचें प्रयोजन । नाहीं हें मी जाणतों पूर्ण ।
परी बालकाची आठवण । राहाया बुटी स्वीकारा ॥३७॥
तुम्हाला या भांगेची काहीही गरज नाही हे मी पूर्णपणे जाणतो, तरी एका बालकाची आठवण म्हणून आपण तिचा स्वीकार करावा.
भक्त जी जी इच्छा करीत । ती ती ज्ञाता पुरवीत ।
अंजनीचा वृत्तान्त । आणा मनीं आपुल्या ॥३८॥
ज्ञानी संत आपल्या भक्तांची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करतात, आपण अंजनीमातेची ती कथा स्मरणात आणावी.
अंजनी होती वानरी । तिनें प्रार्थिला त्रिपुरारी ।
कीं तुम्हीं यावें माझ्या उदरीं । वानर होऊन शंकरा ! ॥३९॥
अंजनी ही वानरी होती; तिने शंकराला प्रार्थना केली होती की आपण माझ्या पोटी वानर रूप घेऊन जन्माला यावे.
तें हरानें मानिलें । महारुद्र पोटीं आले ।
अंजनीचे पुरविले । मनोरथ चंद्रमौळींनीं ॥४०॥
शंकराने तिची प्रार्थना मान्य करून तिच्या पोटी महारुद्र अवतारात जन्म घेतला आणि तिचे मनोरथ पूर्ण केले.
तेथें शंकराकारण । आड ना आलें वानरपण ।
तेवीं माझ्या बुटीची आठवण । राहाया तीतें स्वीकारा ॥४१॥
तेथे शंकराला वानर रूप घेण्याचा कमीपणा वाटला नाही, तसेच माझ्या स्मरणासाठी आपण या भांगेचा स्वीकार करावा.
त्यांतून तुम्ही कर्पूरगौर । साक्षात् आहां शंकर ।
म्हणून बुटीचा अव्हेर । करूं नको दयाळा ! ॥४२॥
त्यातही आपण प्रत्यक्ष कर्पूरगौर शंकर आहात, म्हणून हे दयाळा, या भांगेचा अनादर करू नका.
ज्ञानवल्ली शंकरानें । म्हटलें आहे इजकारणें ।
ही इतरा आणील उणें । परि भूषण तुम्हांला ॥४३॥
शंकराने हिला 'ज्ञानवल्ली' म्हटले आहे; ती इतरांसाठी दूषण असली तरी आपल्यासारख्या शिवासाठी भूषणच आहे.
महाराज किंचित् घोटाळले । परि अखेर होय म्हणाले ।
माय पुरवी बालक-लळे । वेडेवांकुडे असले जरी ॥४४॥
महाराज क्षणभर थबकले, पण शेवटी त्यांनी संमती दिली; कारण आई बालकाचे लाड ते वेडेवाकडे असले तरी पुरवतेच.
गोसाव्यानें बुटी काढिली । हातावरी घेवोन धुतली ।
चिलमींत घालून पाजिली । पुण्यपुरुष गजानना ॥४५॥
गोसाव्याने ती भांग बाहेर काढली, हातावर चोळून स्वच्छ केली आणि चिलमीत भरून पुण्यपुरुष गजाननांना पाजली.
ऐसा बुटीचा वृत्तान्त । कथिलीसे कारणासहित ।
तो आणून ध्यानांत । विचार करणें प्रत्येकीं ॥४६॥
अशा रीतीने समर्थांनी भांग स्वीकारण्यामागचे मूळ कारण मी सांगितले आहे, ते प्रत्येकाने शांतपणे लक्षात घ्यावे.
कांहीं दिवस राहोन । गेला गोसावी निघोन ।
आपणां धन्य मानोन । रामेश्वराकारणें ॥४७॥
तो गोसावी स्वतःला धन्य मानून काही दिवस तिथे राहिला आणि नंतर रामेश्वराच्या यात्रेसाठी निघून गेला.
ऐसी गांजाची पडली प्रथा । ते ठायीं तत्त्वतां ।
परी व्यसनाधीनता । नच आली समर्थांतें ॥४८॥
तेव्हापासून तेथे गांजा अर्पण करण्याची प्रथा पडली, परंतु समर्थांना कधीही त्याचे कोणतेही व्यसन जडले नाही.
पद्मपत्राचियेपरी । ते अलिप्त होते निर्धारी ।
नये कोणास त्याची सरी । खरेंच अती थोर ते ॥४९॥
कमळाचे पान पाण्यामध्ये राहूनही जसे अलिप्त असते, तसेच समर्थ सदैव अलिप्त राहिले; त्यांच्या थोरवीची बरोबरी कोणीही करू शकत नाही.
वेदऋचा अस्खलित । उदात्त-अनुदात्त स्वरांसहित ।
कधीं म्हणाव्या मुखीं सत्य । कधीं त्यांचें नांव नसे ॥५०॥
ते कधी उदात्त-अनुदात्त स्वरांसहित अस्खलित वेदऋचा मुखातून म्हणायचे, तर कधी वेदांचे नावही त्यांच्या तोंडी नसायचे.
वेदाक्षरें पडतां श्रवणीं । साशंक व्हावें वैदिकांनीं ।
याच एका अनुमानीं । गजानन होते ब्राह्मण ॥५१॥
त्यांच्या मुखातील वेदांचे उच्चार ऐकून वैदिक पंडितही चकित व्हायचे, आणि याच एकावरून गजानन महाराज ब्राह्मण असावेत असा कयास बांधला गेला.
कधीं गवयासमान । अन्य अन्य रागांतून ।
एकच पदातें गाऊन । दाखवावें निजलीलें ॥५२॥
कधी एखाद्या गायकाप्रमाणे वेगवेगळ्या रागांतून एकच पद गाऊन ते आपली लीळा दाखवत असत.
चंदन चावल बेलकी पतीया । प्रेम भारी या पदा ठाया ।
ते आनंदांत येवोनिया । वरच्यावरी म्हणावें ॥५३॥
चंदन चावल बेलकी पतीया या पदावर त्यांचे अत्यंत प्रेम होते, त्यामुळे आनंदाच्या भरात ते हे पद वारंवार म्हणायचे.
कधीं गणगणाचें भजन । कधीं धरावें नुसतें मौन ।
कधीं राहावें पडून । शय्येवरी निचेष्टित ॥५४॥
कधी 'गण गण गणात बोते'चे भजन करायचे, कधी केवळ मौन धारण करायचे, तर कधी बिछान्यावर पूर्णपणे निपचित पडून राहायचे.
कधीं वागावें पिशापरी । कधीं भटकावें कांतारीं ।
कधीं शिरावें जाऊन घरीं । एखाद्याच्या अवचीत ॥५५॥
कधी पिशाच्चासारखे वागायचे, कधी जंगलात एकटेच भटकायचे, तर कधी कोणाच्याही घरात अचानक जाऊन बसायचे.
असो त्या शेगांवांत । जानराव देशमुख विख्यात ।
होता त्याचा प्राणान्त । व्हावयाचा समय आला ॥५६॥
त्या शेगावात जानराव देशमुख नावाचे एक प्रतिष्ठित गृहस्थ होते, त्यांच्या प्राणाचा अंत होण्याची वेळ जवळ आली होती.
व्याधी शरीरीं वळावली । शक्ति पार निघून गेली ।
प्रयत्‍नांची कमाल केली । वैद्यांनीं ती आपुल्या ॥५७॥
त्यांच्या शरीरात रोगाने उग्र रूप धारण केले होते, अंगातील ताकद संपली होती आणि वैद्यांनी उपचारांची शर्थ केली होती.
नाडी पाहोन अखेर । आप्ता कळविला समाचार ।
प्रसंग आहे कठीण फार । नसे आशा वांचण्याची ॥५८॥
शेवटी नाडी तपासून वैद्यांनी नातेवाइकांना स्पष्ट सांगितले की, स्थिती अत्यंत नाजूक असून यांच्या जगण्याची कोणतीही आशा उरलेली नाही.
आम्हीं प्रयत्न केले अती । परी यश ना आलें तिळरती ।
यांना आतां घोंगडयावरती । काढोन ठेवा हेंच बरें ॥५९॥
आम्ही अतोनात प्रयत्न केले पण किंचितही यश आले नाही, आता यांना खाटेवरून घोंगडीवर खाली काढणेच योग्य ठरेल.
तें ऐकतां अवघे आप्त । दुःख करती अत्यंत ।
जानरावा आम्हां प्रत । सोडून तूं जाऊं नको ॥६०॥
ते ऐकून सर्व आप्तेष्ट अत्यंत दुःखाने आक्रोश करू लागले की, "जानराव, आम्हाला सोडून असे जाऊ नका."
तुझ्याप्रीत्यर्थ नवस केले । नाना दैवतांलागीं भले ।
परी न कोणी पावले । हाय हाय रे दुर्दैवा ॥६१॥
तुमच्या आरोग्यासाठी अनेक देवतांना नवस केले, पण एकाही देवाने आम्हाला पावलो नाही, हे आमचे मोठे दुर्दैव आहे.
वैद्यानें टेकिले हात । प्रयत्न झाले कुंठित ।
आतां अखेरच्या यत्‍नाप्रत । करोन पाहूं एक वेळा ॥६२॥
वैद्यांनी हात टेकले आणि सर्व उपाय संपले, तरीही आपण शेवटचा एक प्रयत्न म्हणून काय करता येईल ते पाहू या.
बंकटलालाचिये घरीं । आहेत एक साक्षात्कारी ।
यांच्या योगें शेगांव नगरी । झाली प्रती पंढरपूर ॥६३॥
बंकटलाल यांच्या घरी एक साक्षात्कारी महापुरुष राहत आहेत, ज्यांच्यामुळे हे शेगाव प्रतिपंढरपूर बनले आहे.
साधूनें आणिल्या मनांत । काय एक नाहीं होत ।
सच्चिदानंदबाबाप्रत । ज्ञानेश्वरानें उठविलें ॥६४॥
संतांनी मनात आणले तर जगात अशक्य असे काहीच नाही; ज्ञानेश्वरांनीही सच्चिदानंद बाबांना मृत्यूच्या दारातून जिवंत उठवले होते.
त्याचें पाहूं प्रत्यंतर । जा जा कोणी जोडा कर ।
नका करुं रे उगा उशीर । वेळ अंतसमायाची ॥६५॥
त्याच संतशक्तीचा प्रत्यय आपणही पाहू; कोणीतरी जाऊन हात जोडा आणि अंतसमयाची वेळ असल्याने उशीर करू नका.
तें ऐकोनी एक आप्त । आला बंकटसदनाप्रत ।
जानरावाची हकीकत । बंकटलाला कथन केली ॥६६॥
ते ऐकून एक नातेवाईक धावत बंकटलालांच्या वाड्यात आला आणि त्याने जानरावांची सर्व गंभीर परिस्थिती सांगितली.
जानराव देशमुखाचा । समय अंतकाळाचा ।
आला आहे जवळी साचा । म्हणून आलों तुम्हांकडे ॥६७॥
जानराव देशमुखांचा अंतकाळ अतिशय जवळ आला आहे, म्हणूनच मी अखेरची आशा घेऊन तुमच्याकडे आलो आहे.
महाराजांचें चरणतीर्थ । द्या कृपा करोनी मजप्रत ।
तें तीर्थ नोहे अमृत । होईल वाटे जानरावा ॥६८॥
महाराजांचे चरणतीर्थ मला कृपा करून द्या, ते तीर्थ जानरावांसाठी अमृतासमान संजीवनी ठरेल अशी माझी खात्री आहे.
बंकटलाल म्हणे त्यावरी । ही गोष्ट न माझ्या करीं ।
तुम्ही करावी अत्यादरीं । विनवणी आमुच्या वडिलाला ॥६९॥
त्यावर बंकटलाल म्हणाले की हा निर्णय माझ्या हातात नाही, तुम्ही अत्यंत आदराने आमच्या वडिलांना ही विनंती करा.
जसें त्यानें सुचविलें । तैसें आप्तें तात्काळ केलें ।
भवानीरामा विनविलें । द्याया तीर्थ समर्थांचें ॥७०॥
त्यांनी सुचवल्याप्रमाणे त्या नातेवाइकाने तात्काळ भवानीरामांना गाठून समर्थांचे चरणतीर्थ देण्याची विनंती केली.
भवानीराम सज्जन । होता मनाचा दयाळु पूर्ण ।
दुसर्‍याचें दुःख ऐकून । सज्जन तेच विव्हळ होती ॥७१॥
भवानीराम हे अंतःकरणाने अत्यंत सज्जन आणि दयाळू होते; दुसऱ्याचे दुःख ऐकून सज्जन माणसाचे हृदय नेहमीच द्रवून जाते.
प्याल्यामध्यें भरुन पाणी । समर्थांच्या लाविलें चरणीं ।
आणि केली विनवणी । तीर्थ देतो जानरावा ॥७२॥
त्यांनी एका पेल्यात पाणी भरून समर्थांच्या चरणांना लावले आणि जानरावांसाठी हे तीर्थ घेऊन जात आहे अशी प्रार्थना केली.
समर्थें तुकाविली मान । तीर्थ पाजिलें नेऊन ।
जानरावाकारण । घरघर घशाची बंद झाली ॥७३॥
समर्थांनी त्याला मान डोलावून संमती दिली; ते तीर्थ नेऊन पाजताच जानरावांच्या घशात सुरू झालेली घरघर तत्काळ थांबली.
हात हालवूं लागला । किंचित् डोळा उघडीला ।
उतार पडूं लागला । तीर्थप्रभावें देशमुखासी ॥७४॥
त्यांचा हात हलू लागला, त्यांनी किंचित डोळे उघडले आणि चरणतीर्थाच्या प्रभावाने देशमुखांच्या प्रकृतीत सुधारणा होऊ लागली.
तो पाहतां प्रकार । आनंदले नारीनर ।
सत्पुरुषाचा अधिकार । आला कळून सर्वांसी ॥७५॥
तो चमत्कार पाहून सर्व स्त्री-पुरुष आनंदित झाले आणि त्या सत्पुरुषाचे अलौकिक सामर्थ्य सर्वांना कळून चुकले.
मग औषधी बंद केली । तीर्थीं भिस्त ठेविली ।
ज्या-योगीं लाभती झाली । आरोग्यता जानरावा ॥७६॥
त्यानंतर औषधे देणे पूर्णपणे थांबवून केवळ तीर्थावरच विश्वास ठेवला गेला, ज्यामुळे जानरावांना पूर्ण आरोग्य प्राप्त झाले.
आठ दिवसांमाझारीं । जानराव झाला पहिल्यापरी ।
भवानीरामाचीये घरीं । आला दर्शना समर्थांच्या ॥७७॥
अवघ्या आठ दिवसांत जानराव पूर्वीसारखे धडधाकट झाले आणि भवानीरामांच्या घरी समर्थांच्या दर्शनासाठी स्वतः चालत आले.
पहा संतांचें चरणतीर्थ । साधनांत झालें अमृत ।
संत न ते साक्षात् । देव कलीयुगीचे ॥७८॥
संतांचे चरणतीर्थ हे असाध्य रोगांवर साक्षात अमृत ठरते; कलियुगामध्ये संत हेच प्रत्यक्ष चालतेबोलते देव आहेत.
येथें एक ऐसी शंका । उत्थान पावे सहज देखा ।
श्रीगजाननासारिखा संत होता शेगांवीं ॥७९॥
येथे सहज अशी एक शंका मनात निर्माण होऊ शकते की, श्रीगजाननांसारखे महान संत गावात असताना,
मग तो तेथें असतांना । गेलें न पाहिजे कोणी जाणा ।
यमाजी पंताचीया सदना । परि हाच आहे कुतर्क ॥८०॥
कोणीही यमाच्या घरी जाऊ नये म्हणजेच कोणी मरायलाच नको होते; परंतु असा विचार करणे हा निव्वळ कुतर्क आहे.
संत मृत्यु ना टाळिती । निसर्गाप्रमाणें वागती ।
परि संकटांतें वारिती । अगांतुक असल्यास ते ॥८१॥
संत निसर्गाचा नियम कधीही मोडत नाहीत आणि अटळ मृत्यू टाळत नाहीत; पण अचानक येणारे संकट (गंडांतर) मात्र ते निवारण करतात.
सच्चिदानंदबाबासी । ज्ञानेशें उठविलें नेवाशासी ।
परि ते अखेर आळंदीसी । देह ठेविते झाले हो ॥८२॥
ज्ञानेश्वरांनी नेवाशाला सच्चिदानंद बाबांना उठवले होते, तरी शेवटी आळंदीत त्यांनी आपला देह विसर्जित केलाच.
याचें रहस्य इतुकेंचि आहे । हें गंडांतर टाळिती पाहे ।
तें टाळणें कांहींच नोव्हे । अशक्य संत पुरुषाला ॥८३॥
याचे मर्म एवढेच आहे की संत केवळ तात्पुरते आलेले गंडांतर निवारतात, आणि असे गंडांतर टाळणे संतांना अशक्य नसते.
मृत्यूचे तीन प्रकार । आहेत जगीं साचार ।
त्यांचीं नांवें क्रमवार । देतों तुम्हांकारणें ॥८४॥
या जगात मृत्यूचे तीन प्रकार मानले गेले आहेत, त्यांची नावे मी तुम्हाला क्रमाने सांगतो.
आध्यात्मिक आधिभौतिक । आणि तिसरा तो आधिदैविक ।
त्या तिघांमाजीं बलिष्ठ देख । आध्यात्मिक मृत्यु असे ॥८५॥
आध्यात्मिक, आधिभौतिक आणि तिसरा आधिदैविक; या तिघांमध्ये आध्यात्मिक मृत्यू हा सर्वात बलवान आणि अटळ असतो.
आधिभौतिकाची तयारी । कुपथ्यानें होते खरी ।
नाना प्रकारच्या शरीरीं । व्याधि निर्माण होतात ॥८६॥
कुपथ्य आणि चुकीच्या राहणीमानामुळे आधिभौतिक मृत्यूची पूर्वतयारी होते, ज्यामुळे शरीरात अनेक विकार उत्पन्न होतात.
त्यांचा जोर झाल्यावर । मृत्यु येतो अखेर ।
त्या मृत्यूचा परिहार । करितां येतो औषधीनें ॥८७॥
त्या विकारांचा जोर वाढून शेवटी मृत्यू येतो; परंतु अशा आधिभौतिक मृत्यूचे निवारण औषधोपचारांनी करता येते.
मात्र औषधी देणारा । शास्त्रज्ञ असला पाहिजे पुरा ।
औषधीचा पसारा । आहे अवगत जयासी ॥८८॥
मात्र औषध देणारा वैद्य वैद्यकशास्त्राचा पूर्ण अभ्यास असलेला आणि औषधींचे गुणधर्म जाणणारा निष्णात असावा लागतो.
एसा वैद्य भेटल्यास । आधिभौतिकाचा होय नाश ।
तैसे आधिदैविकास । नवस सायास घालविती ॥८९॥
असा कुशल वैद्य लाभल्यास आधिभौतिक मृत्यू टळतो, तसेच आधिदैविक संकट हे नवस-सायास आणि अनुष्ठानांनी दूर होते.
हें गंडांतर रुपाचें । मृत्यु दोन प्रकारचे ।
भौतिक आणि दैविक साचे । हे आहेत ख्यात जगीं ॥९०॥
भौतिक आणि दैविक या दोन्ही प्रकारच्या मृत्यूंना जगात 'गंडांतर' असे मानले जाते.
मृत्यु जो कां आध्यात्मिक । तो कवणाच्यानें न टळे देख ।
पाहा अर्जुनाचा बालक । कृष्णासमक्ष पडला रणीं ॥९१॥
परंतु जो आध्यात्मिक (अटळ प्रारब्धाचा) मृत्यू असतो तो कोणाच्यानेही टाळता येत नाही; पहा प्रत्यक्ष श्रीकृष्णासमोर अर्जुनाचा मुलगा रणात मारला गेला.
तैसा जानरावाचा । मृत्यु गंडांतर स्वरुपाचा ।
होता तो टाळिला साचा । समर्थतीर्थ देवोनिया ॥९२॥
तद्वतच जानरावांचा मृत्यू हा गंडांतर स्वरूपाचा होता, म्हणूनच समर्थांचे चरणतीर्थ देऊन तो यशस्वीपणे टाळता आला.
म्हणजे गंडांतरा कारण । निवारिती साधुचरण ।
तेंच आलें घडोन । शेगांवामाझारीं ॥९३॥
तात्पर्य हेच की संतांचे पाय गंडांतराचे निवारण करतात, आणि तोच अनुभव शेगावमध्ये प्रत्येकाला आला.
कांहीं मृत्यु नवसांनीं । टाळिता येती या जनीं ।
परी तो नवस श्रद्धेनीं । केला पाहिजे विबुध हो ! ॥९४॥
काही मृत्यू नवस-सायासांनी टाळता येतात, परंतु तो नवस पूर्ण श्रद्धेने केलेला असणे अत्यंत गरजेचे आहे.
श्रद्धा पूर्ण असल्यावरी । तीच मृत्यु टाळी खरी ।
श्रद्धाच अवघ्या माझारीं । सर्व बाजूंनीं श्रेष्ठ असे ॥९५॥
मनात पूर्ण श्रद्धा असेल तर ती गंडांतर टाळू शकते; विश्वातील सर्व साधनांमध्ये खरी श्रद्धाच सर्व बाजूंनी श्रेष्ठ आहे.
चरणतीर्थ साधूचें । तेंही टाळी मृत्यु साचे ।
वरील दोन प्रकारचे । परी तो साधु पाहिजे ॥९६॥
संतांचे चरणतीर्थही वरील दोन प्रकारचे गंडांतरी मृत्यू टाळू शकते, पण ज्याचे तीर्थ घ्यायचे तो खरा साधू असला पाहिजे.
साधू असल्या वेषधारी । ऐसी न होय गोष्ट खरी ।
माती न होय कस्तूरी । हें ध्यानीं असूं द्या ॥९७॥
केवळ साधूचा वेष धारण करणाऱ्या पाखंड्याकडून असे कार्य कधीही होत नाही; मातीला सुगंध दिला तरी तिची कस्तुरी होत नसते.
षड्‌विकार धुतल्याविना । अंगीं साधुत्व येईना ।
आणि साधूविण होईना । अघटित कृत्य केव्हांही ॥९८॥
षड्विकारांचा मळ धुऊन काढल्याशिवाय अंगी खरे साधुत्व येत नाही, आणि खऱ्या साधूशिवाय अशा अलौकिक घटना कधीही घडू शकत नाहीत.
म्हणून बहुरुप्याकारण । जपणें आहे अवश्य जाण ।
उगीच पाहून पिवळेपण । सोनें पितळेस मानूं नका ॥९९॥
म्हणून केवळ बाह्य सोंग आणणाऱ्या बहुरूप्यांपासून सावध राहिले पाहिजे; केवळ पिवळे दिसते म्हणून पितळाला सोने मानू नये.
गजानन नव्हते वेषधारी । ते पूर्ण साक्षात्कारी ।
म्हणून तीर्थानें झाली बरी । व्याधि जानरावाची ॥१००॥
गजानन महाराज कोणतेही ढोंगी वा वेषधारी नसून पूर्ण साक्षात्कारी होते, म्हणूनच त्यांच्या तीर्थाने जानरावांचा असाध्य रोग बरा झाला.
देशमुख बरा झाल्यावर । भंडारा घातिला थोर ।
साधुप्रीत्यर्थ साचार । बंकटलालाचिये घरीं ॥१॥
देशमुख पूर्णपणे बरे झाल्यावर त्या साधुप्रीत्यर्थ बंकटलालांच्या घरी एक मोठा अन्नदान सोहळा (भंडारा) आयोजित करण्यात आला.
तीर्थें देशमुख बरा झाला । परी स्वामीशीं पेंच पडला ।
त्यांनीं मनासी विचार केला । तो ऐका येणेंरितीं ॥२॥
तीर्थाने देशमुख बरे तर झाले पण त्यामुळे स्वामींपुढे नवी अडचण निर्माण झाली, त्यांनी मनात काय विचार केला तो ऐका.
कडकपणा धरल्याविना । ही उपाधी टळेना ।
स्वार्थसाधु प्रापंचिकांना । साधुत्वाची चाड नसे ॥३॥
स्वतःमध्ये कडकपणा आणल्याशिवाय ही लौकिक उपाधी टळणार नाही; कारण स्वार्थी संसारी लोकांना संतांच्या आत्मज्ञानाची चाड नसते.
त्या दिवसापासून । आणूं लागलें अवसान ।
स्वामी महाराज दयाघन । वरपांगी कडक झाले ॥४॥
त्या दिवसापासून दयाघन स्वामी महाराजांनी शरीरात त्रागा आणून बाह्यतः अत्यंत कडक आणि उग्र रूप धारण केले.
हा त्यांचा कडकपणा । असह्य झाला इतरांना ।
परी त्यांच्या भक्तांना । कांहीं न त्याचें वाटलें ॥५॥
त्यांचा हा वरवरचा कडकपणा इतरांना असह्य वाटू लागला, परंतु त्यांच्या निष्ठावंत भक्तांना मात्र त्याचे कधीही भय वाटले नाही.
जेवीं नरसिंह अवतार । इतरांसी वाटला क्रूर ।
परी कयाधूचा कुमार । मुळीं न भ्याला त्या रुपा ॥६॥
जसा नृसिंह अवतार इतरांना अतिशय भयंकर वाटला, तरी कयाधूचा पुत्र प्रल्हाद त्या उग्र रूपाला मुळीच घाबरला नाही.
वाघीण इतरा भयंकर । परी तिचें जें का असेल पोर ।
तें तिच्याच अंगावर । निर्भयपणें क्रीडा करी ॥७॥
वाघीण इतरांसाठी अत्यंत भयानक असली, तरी तिचे स्वतःचे पिल्लू तिच्याच अंगावर अगदी निर्भयपणे खेळत असते.
असो आतां गोष्ट दुसरी । सांगतों मी तुम्हां खरी ।
कस्तुरीच्या शेजारीं । बसल्या माती मोल पावे ॥८॥
आता या संदर्भातील दुसरी एक खरी गोष्ट मी तुम्हाला सांगतो; कस्तुरीच्या शेजारी राहिली तर मातीलाही कस्तुरीचे मोल प्राप्त होते.
चंदनाचा शेजार । असला थोडा बहुत हिवर ।
वासित होतो साचार । हा न्याय निसर्गाचा ॥९॥
चंदनाच्या झाडाजवळ जर साधे हिवराचे झाड असले, तरी त्यालाही चंदनाचा सुवास लागतो हा निसर्गाचा नियमच आहे.
वासित हिवर झालेला । चंदन मानील आपणाला ।
तरी त्याच्या फजितीला । पारावार न राही पुढें ॥११०॥
परंतु सुवासित झालेले ते हिवराचे झाड जर स्वतःलाच मूळ चंदन मानू लागले, तर पुढे त्याच्या होणाऱ्या फजितीला मर्यादा उरत नाही.
जेथें ऊंस निपजतो । तेथेंच निवडुंग उगवतो ।
जेथें मोगरा वाढतो । तेथेंच येतो पिंगूळ ॥११॥
जिथे गोड ऊस पिकतो तिथेच काटेरी निवडुंगही उगवतो; जिथे मोगरा फुलतो तिथेच घाणेरी पिंगूळही वाढते.
जेथें साधु सज्जन । तेथेंच मैंद निर्माण ।
हिरे गारा एकवटून । खाणीमाजी राहाती ॥१२॥
जिथे साधू-संत राहतात तिथेच लबाड आणि धूर्त माणसेही निर्माण होतात; एकाच खाणीत हिरे आणि गारगोटी एकत्रच असतात.
स्थान एक म्हणून । किंमत नाहीं समान ।
तेज हिर्‍याचें हिर्‍यालागून । भूषवी न गारेला ॥१३॥
उत्पत्तीचे स्थान एक असले तरी दोघांची किंमत कधीही समान नसते; हिऱ्याचे तेज हिऱ्यालाच शोभते, ते गारगोटीला मिळत नाही.
गार ती गारची राही । पायाखालीं तुडविली जाई ।
ऐसी स्थिति कधीं न येई । अमोलिक हिर्‍याला ॥१४॥
गारगोटी ती गारगोटीच राहून लोकांच्या पायाखाली तुडवली जाते; अशी दुर्दैवी अवस्था त्या अमूल्य हिऱ्याची कधीही होत नाही.
श्रीगजाननाचे सन्निध । ऐसाच होता एक मैंद ।
संतसेवा हाच मद । अंगीं ज्याच्या भरला असे ॥१५॥
श्रीगजानन महाराजांच्या सान्निध्यात असाच एक लबाड माणूस होता, ज्याच्या मनात 'मी संतांचा सेवक आहे' याचाच मोठा गर्व भरला होता.
तो सेवा करी वरी वरी । भाव निराळा अंतरीं ।
मिठाई पेढे सावरी । समर्थांच्या नांवावर ॥१६॥
तो वरवर सेवा करायचा पण मनात वेगळाच स्वार्थ असायचा, आणि समर्थांच्या नावावर भाविकांकडून आलेली मिठाई व पेढे हडप करायचा.
भक्तगणांस ऐसे म्हणे । मी समर्थकृपेचें पोसणें ।
प्रत्येक काम माझ्याविणें । होत नाहीं ये ठायां ॥१७॥
तो भाविकांना सांगायचा की, "मी समर्थांच्या कृपेवर पोसला गेलेला खास माणूस आहे आणि माझ्याशिवाय येथे कोणतेही काम होत नाही."
कल्याण समर्थांचा । अत्यंत आहे आवडीचा ।
कधीं न खालीं जावयाचा । शब्द माझा त्यांच्यापुढें ॥१८॥
मी समर्थांचा अत्यंत लाडका शिष्य कल्याण आहे, त्यामुळे मी बोललेला शब्द महाराजांपुढे कधीही खाली पडत नाही.
चिलीम त्यांची मीच भरी । खाण्यापिण्याची तयारी ।
निजांगें मीच करी । अत्यंत मी आवडीचा ॥१९॥
त्यांची चिलम मीच भरतो आणि त्यांच्या खाण्यापिण्याची सर्व व्यवस्था स्वतः मीच करतो, म्हणून मी त्यांचा अतिशय आवडता आहे.
ऐसें लोकांस सांगतसे । आपला सवरात करीतसे ।
त्या अधमाचें नांव असें । माळी विठोबा घाटोळ ॥१२०॥
असे लोकांना सांगून तो स्वतःचा स्वार्थ साधत असे; त्या नीच वृत्तीच्या माणसाचे नाव विठोबा घाटोळ माळी असे होते.
महाराज स्वयमेव शंकर । हा बनला नंदिकेश्वर ।
हमेशा करी गुरगुर । आल्या गेल्या भक्तांवरी ॥२१॥
महाराज साक्षात शंकर होते तर हा त्यांचा नंदी बैल बनला होता, आणि येणाऱ्या-जाणाऱ्या भाविकांवर तो सतत डाफरायचा.
तें अंतर्ज्ञानांनीं । जाणिलें सर्व समर्थांनीं ।
कौतुक केलें एके दिनीं । तें ऐका विबुध हो ॥२२॥
त्याचे हे सर्व ढोंग समर्थांनी अंतर्ज्ञानाने पूर्ण ओळखले होते; एके दिवशी त्यांनी काय कौतुक केले ते सुजाण श्रोत्यांनी ऐकावे.
परस्थ कांहीं मंडळी । शेगांवीं दर्शना आली ।
तों मूर्ति होती निजलेली । समर्थांची शय्येवर ॥२३॥
काही परगावची मंडळी शेगावात दर्शनासाठी आली, तेव्हा मंदिरात समर्थ गादीवर झोपलेले होते.
हिय्या कुणाचा होईना । जागे करण्या समर्थांना ।
मंडळीस होती जाणा । त्वरा पुढें जाण्याची ॥२४॥
समर्थांना झोपेतून जागे करण्याचे धाडस कोणाचेही होईना, आणि त्या भाविकांना मात्र पुढे जाण्याची अत्यंत घाई झाली होती.
ते कुजबुज करुं लागले । विठोबाला विनविते झाले ।
विठोबा आम्हां पाहिजे गेलें । येथून आतांच परगांवा ॥२५॥
ते आपापसात कुजबुज करू लागले आणि विठोबाला विनंती करत म्हणाले, "विठोबा, आम्हाला तातडीने दुसऱ्या गावी जायचे आहे."
काम निकडीचें आहे फार । कैसा करावा विचार ।
महाराज तों शय्येवर । असती निद्रिस्त जाहले ॥२६॥
आमचे काम अतिशय महत्त्वाचे आणि निकडीचे आहे, पण महाराज तर बिछान्यावर निद्रिस्त आहेत आता काय करावे?
त्यांचें दर्शन घेतल्याविना । आमचा पाय निघेना ।
हें अवघड काम होईना । तुझ्यावांचून ये ठायीं ॥२७॥
महाराजांचे दर्शन घेतल्याशिवाय आमचे पाय निघत नाहीत, आणि हे अवघड काम तुझ्याखेरीज येथे दुसरे कोणीही करू शकत नाही.
तूं समर्थांच्या शिष्यांत । मुख्य धोरणी महा धूर्त ।
तुला आम्ही जोडितों हात । एवढें काम करावें ॥२८॥
तू समर्थांच्या सर्व शिष्यांमध्ये मुख्य, समजूतदार आणि चतुर आहेस; आम्ही हात जोडतो, आमचे एवढे काम कर.
ऐशा त्या स्तुतींनीं । विठोबा फुगून गेला मनीं ।
त्यानें जाऊन तत्‌क्षणीं । महाराजांस उठविलें ॥२९॥
अशा स्तुतीमुळे विठोबा मनात फार फुगला आणि त्याने लागलीच जाऊन महाराजांना जागे केले.
मंडळींचें काम झालें । परी संकट ओढवलें ।
घाटोळ विठोबावरी भले । कर्म जैसें तैसें फल ॥१३०॥
त्या भाविकांचे काम तर झाले पण विठोबा घाटोळावर मात्र मोठे संकट कोसळले; जशी करणी तसे फळ मिळते हेच खरे.
समर्थांच्या हातीं काठी । एक होती भली मोठी ।
तीच त्यांनीं घातली पाठीं । त्या विठोबा माळ्याच्या ॥३१॥
समर्थांच्या हातात एक भलीमोठी काठी होती, तीच काठी त्यांनी थेट त्या विठोबा माळ्याच्या पाठीत हाणली.
म्हणती बेटा माजून गेला । आपुली स्थिति विसरला ।
या लुच्च्यानें आरंभीला । उघड उघड व्यापार कीं ॥३२॥
महाराज ओरडले, "हा पोरगा फार माजला आहे आणि स्वतःची खरी पायरी विसरला आहे; या लबाडाने येथे उघड दुकान थाटले आहे."
मला लावितो उपाधी । घंटे आणून बांधितो मठीं ।
घुमारे घाली कधीं कधीं । ऐसा अती नीच हा ॥३३॥
हा मला उपाधी लावतो, मठात घंटा आणून बांधतो आणि अंगात आल्यासारखे कधीकधी घुमतो; हा अत्यंत नीच आहे.
त्या घुमर्‍याचें बक्षीस । घे मी देतों तुला खास ।
तुजवरी केल्या कृपेस । होईन प्रभूचा अपराधी ॥३४॥
तू अंगात आणून जो घुमतोस त्याचे बक्षीस घे, हेच मी तुला देतो; तुझ्यासारख्यावर कृपा केली तर मी ईश्वराचा अपराधी ठरेन.
सोमला साखर मानूं नये । विषा जवळ करुं नये ।
तस्करासी लेखूं नये । निजकंठींचा ताईत ॥३५॥
संखाविषाला साखर मानू नये, विषाला कधी जवळ करू नये आणि चोरावर विश्वास ठेवून त्याला गळ्यातील ताईत करू नये.
ऐशा रीतीं ठोकला । छडयाखालीं घाटोळाला ।
विठोबा तो पळाला । पुनः न आला मागुती ॥३६॥
अशा प्रकारे काठीने बदडून घाटोळाची खोड मोडली; मार खाऊन विठोबा असा पळाला की पुन्हा कधी परत आलाच नाही.
खरे जे कां असती संत । ते ते ऐसेंच करितात ।
ढोंगी मात्र जातात । अशाचिया करांमध्यें ॥३७॥
जे खरे संत असतात ते अशा ढोंगी लोकांची अशीच योग्य खोड मोडतात; केवळ ढोंगी गुरूच अशा लबाडांच्या जाळ्यात अडकतात.
म्हणजे अधिकारावांचून । ढोंगी बैसती होऊन ।
संत नादीं लावण्या जन । ऐसे प्रकार किती तरी ॥३८॥
आत्मिक अधिकाराशिवाय केवळ पैशासाठी ढोंगी लोक संत बनून बसतात आणि भोळ्या लोकांना नादी लावून ठकवतात.
मतलबी त्यांना साथ देती । उदो उदो त्यांचा करिती ।
भलभलते सांगताती । साक्षात्कार ढोंग्यांचे ॥३९॥
स्वार्थी लोक अशा भोंदूंची पाठराखण करतात, त्यांचा जयजयकार करतात आणि त्यांच्या खोट्या चमत्कारांच्या गप्पा पसरवतात.
तेणें दोघांचें काम होई । अपार पैसा मिळविला जाई ।
परी ही प्रथा बरी नाहीं । समाज जाईल रसातळा ॥१४०॥
त्यामुळे भोंदू साधू आणि स्वार्थी चेले दोघांचे काम भागून अमाप पैसा मिळवला जातो; पण ही प्रथा समाजाला अधोगतीकडे नेणारी आहे.
खरे जे कां असती संत । ईश्वराचे निःसीम भक्त ।
त्यांना न मुळीं आवडत । सान्निध्य त्या षंढाचें ॥४१॥
जे ईश्वराचे निःसीम भक्त आणि खरे संत असतात, त्यांना अशा नामर्द आणि लबाड लोकांचा सहवास अजिबात आवडत नाही.
पतिव्रतेसी शेजार । कसबिणीचा कां पटणार ? ।
सोन्याप्रती अलंकार । काय शोभती कथलाचे ? ॥४२॥
पतिव्रता स्त्रीला वेश्येचा शेजार कधी रुचेल का? किंवा सोन्याच्या दागिन्याला कथिलाचा मुलामा कधी शोभेल का?
संत शठातें राखिती । परी न त्याला महत्त्व देती ।
ती जगांतील एक व्यक्ति । कृतकर्म भोगण्या आली असे ॥४३॥
संत दुष्टांना आश्रय देतात पण त्यांना कधीही महत्त्व देत नाहीत; ही जगातील एक व्यक्ती असून स्वतःची कर्मे भोगायला आली आहे इतकेच ते मानतात.
ऐसें मानसीं समजून । त्याविषयीं धरिती मौन ।
जेवीं निवडुंगालागून । स्थान भूमी देते हो ॥४४॥
असे मनात समजून संत त्यांच्याबद्दल शांत राहतात; ज्याप्रमाणे ही भूमी निरुपयोगी निवडुंगालाही आपल्यावर स्थान देते.
मोगरा निवडुंग आणि शेर । हीं जमीनीचीं लेंकरं ।
परि किंमतीचा प्रकार । निरनिराळा तो तिघांचा ॥४५॥
मोगरा, निवडुंग आणि शेर ही तिन्ही जमिनीचीच लेकरे आहेत, परंतु त्या तिन्हींचे मूल्य आणि उपयोग अगदी वेगवेगळा आहे.
मोगर्‍याचें संरक्षण । करिती निवडुंगाचें दहन ।
चिलटांसाठीं बांधून । शेर ठेविती दारावरी ॥४६॥
लोक मोगऱ्याचे मनापासून जतन करतात, निवडुंग तोडून जाळून टाकतात आणि माशा-चिलटे घालवण्यासाठी शेराची झाडे दारावर बांधतात.
तेवीं संत भूमिपरी । रक्षण अवघ्यांचें करिती जरी ।
किंमतीमाजीं ठेविती परी । गुणांप्रमाणें भेद पाहा ॥४७॥
त्याचप्रमाणे संत भूमीसारखे सर्वांचे रक्षण करत असले, तरी गुणांच्या योग्यतेनुसार माणसांची पारख अचूक करतात.
नशीब विठोबा घाटोळाचें । अति खडतर होतें साचें ।
पाय लाभून साधूचें । दैवें दूर झालें कीं ॥४८॥
विठोबा घाटोळाचे नशीब खरोखर अत्यंत खडतर होते, कारण प्रत्यक्ष साधूचे पाय लाभूनही दुर्दैवाने तो त्यांना मुकला.
जरी तो ना ढोंग करिता । तरी योग्यतेप्रती चढता ।
संतांची ती योग्यता । त्यानें मुळीं ना जाणिली ॥४९॥
त्याने जर ढोंगाचा मार्ग पत्करला नसता तर त्याची आध्यात्मिक उन्नती झाली असती, पण संतांची खरी थोरवी त्याला ओळखताच आली नाही.
कल्पवृक्षाच्या तळवटीं । बसून इच्छिली गारगोटी ।
वा मागितली करवंती । कामधेनूपासून ॥१५०॥
कल्पवृक्षाच्या छायेत बसून एखाद्याने गारगोटीची इच्छा करावी, किंवा कामधेनूकडे जाऊन नारळाची करवंटी मागावी असा हा प्रकार घडला.
ऐसें न कोणी करावें । संतापासीं राहून बरवें ।
तेथें विचारा ठेवावें । अहर्निशीं जागृत ॥५१॥
संतांच्या सहवासात राहणाऱ्याने असा मूर्खपणा कधीही करू नये; तेथे राहताना आपला सदसद्विवेक रात्रंदिवस जागृत ठेवला पाहिजे.
हा दासगणूविरचित । श्रीगजाननविजय ग्रंथ ।
तारक होवो भवाब्धींत । अवघ्या भाविकांकारणें ॥१५२॥
दासगणूंनी रचलेला हा श्रीगजाननविजय ग्रंथ भवसागरातून पार होण्यासाठी सर्व भाविक भक्तांना तारणहार ठरो.