जयजय अज अजिता सर्वेश्वरा । हेचंद्रभागातटविहारा ।
पूर्णब्रह्मा रुक्मिणीवरा । दीनबंधो पाहि माम् ॥१॥
हे अजन्मा, अजिंक्य, सर्वांचे ईश्वर, चंद्रभागेच्या तीरावर विहार करणाऱ्या, पूर्णब्रह्म रुक्मिणीपती दीनबंधू श्रीहरी, माझा सांभाळ व रक्षण करा.
तुझ्या वशिल्यावांचून । अवघेंच देवा आहे शीण ।
कुडीमाजीं नसल्या प्राण । कोण विचारी मढयातें ॥२॥
हे भगवंता, तुझ्या कृपेशिवाय सर्व प्रयत्न निष्फळ आहेत. शरीरात प्राण नसेल तर त्या मृत शरीराला कोणी विचारत नाही.
सरोवराची दिव्य शोभा । तोयामुळें पद्मनाभा ।
रसभरीत आंतला गाभा । टरफलातें महत्त्व आणी ॥३॥
जशी सरोवराची खरी शोभा पाण्यामुळे असते, आणि फळाच्या आतील मधुर गाभ्यामुळे बाहेरील सालीला महत्त्व येते;
तुझी कृपा त्याच परी । शरणांगतातें समर्थ करी ।
पाप ताप दैन्य वारी । हेंच आहे मागणें ॥४॥
तशीच तुझी कृपा शरणागताला समर्थ बनवते, आणि त्याचे सर्व पाप, संताप व दारिद्र्य दूर करते; तुझ्याकडे हेच मागणे आहे.
मागले अध्यायीं झालें कथन । समर्थ गेले निघून ।
तेणें बंकटलाला लागून । हुरहूर वाटूं लागली ॥५॥
मागील अध्यायात वर्णन केल्याप्रमाणे महाराज निघून गेल्यामुळे बंकटलाल यांच्या मनात मोठी हुरहूर व काळजी निर्माण झाली.
गोड न लागे अन्नपाणी । समर्थांचा ध्यास मनीं ।
न हाले दृष्टीपासोनी । गजाननाचें रुप तें ॥६॥
त्यांना अन्न-पाणी गोड लागेनासे झाले, मनात सतत समर्थांचाच ध्यास जडला आणि डोळ्यांसमोरून गजानन महाराजांचे ते तेजस्वी रूप हटेना.
जिकडे पहावें तिकडे भास । होवो लागला त्यांचा खास ।
याचें नांव श्रोते ध्यास । उग्या नसती पोरचेष्टा ॥७॥
त्यांना सर्वत्र गजानन महाराजांचाच भास होऊ लागला. श्रोतेहो, यालाच खरा ध्यास म्हणतात, ही काही केवळ पोरचेष्टा नव्हती.
चुकलेल्या धेनूची । वत्स शुद्धि करी साची ।
तैसी बंकटलालाची । स्थिति झाली विबुध हो ! ॥८॥
चुकलेल्या गाईचा शोध जसे वासरू घेते, तशीच अवस्था बंकटलाल यांची झाली होती.
हें हितगुज सांगावया । जागा नव्हती कोठें तया ।
वडिलांपासीं बोलावया । छाती त्याची होईना ॥९॥
आपल्या मनातील ही अवस्था कोणाला सांगावी असा त्यांना प्रश्न पडला; वडिलांना सांगावे तर तेवढे धाडस होत नव्हते.
ऐशा रीति चित्तीं भलें । विचाराचें काहूर झालें ।
शेगांव अवघें धुंडाळिलें । परी न पत्ता लागला ॥१०॥
अशा विचारांचे काहूर मनात माजले असता, त्यांनी संपूर्ण शेगाव धुंडाळून काढले; पण महाराजांचा काही पत्ता लागला नाही.
घरीं येतां वडील पुसती । भवानी राम सन्मती ।
बाळा तुझी आज वृत्ती । का रे झाली चंचळ ॥११॥
बंकटलाल घरी आल्यावर त्यांचे वडील भवानीराम यांनी विचारले, 'बाळा, आज तुझे चित्त इतके चंचल का झाले आहे?
चित्तीं उत्साह दिसेना । वदनीं दिसे म्लानपणा ।
ऐशा असह्य यातना । होती कशाच्या सांग मज ? ॥१२॥
तुझ्या चेहऱ्यावर उत्साह दिसत नसून म्लानपणा का आहे? तुला कशाचे एवढे असह्य दुःख होत आहे ते मला सांग.
तूं पोर्‍या तरणा ज्वान । नाहीं कशाची तुला वाण ।
ऐसें साच असोन । चिंतातुर दिसतोसी ॥१३॥
तू तर तरुण आणि धडधाकट आहेस, तुला कशाचीही कमतरता नाही; तरीही तू इतका चिंतातूर का दिसतोस?
किंवा शरीरीं कांहीं व्याधी । होतसे ती सांग आधीं ।
चोरुन पुत्र ठेवी न कधीं । गोष्ट कोणती पित्याला ॥१४॥
की शरीरात काही आजार आहे? पुत्राने आपल्या पित्यापासून कधीही कोणतीही गोष्ट लपवून ठेवू नये.'
कांहीं तरी सांगून । केलें पित्याचें समाधान ।
पुन्हा शोधाकारण । फिरुं लागला शेगांवीं ॥१५॥
बंकटलालांनी काहीतरी कारण सांगून वडिलांचे समाधान केले आणि ते पुन्हा शेगावात महाराजांचा शोध घेऊ लागले.
बंकटलालाचे शेजारीं । एक होते सदाचारी ।
घरीं होती जमेदारी । परी अभिमान नसे त्याचा ॥१६॥
बंकटलालांच्या शेजारी एक सदाचारी जमीनदार रामाजीपंत देशमुख राहत होते; संपत्ती असूनही त्यांना जराही गर्व नव्हता.
ते देशमुख रामाजीपंत । वयानें वृद्ध अत्यंत ।
बंकटलालानें इत्यंभूत । हकीकत त्यांना निवेदिली ॥१७॥
रामाजीपंत वयाने खूप वृद्ध होते. बंकटलालांनी महाराजांची सर्व हकीकत त्यांना सविस्तर सांगितली.
ते बोलले बंकटलाला । तुझा वृत्तान्त मी ऐकिला ।
तूं जो पुरुष कथिसी मला । तो योगी असावा कोणीतरी ॥१८॥
तेव्हा रामाजीपंत म्हणाले, 'बाळा, तू जे सांगतोस त्यावरून तो कोणीतरी श्रेष्ठ व उच्च कोटीचा सिद्धयोगी पुरुष असला पाहिजे.
योग्यावांचुनी ऐशा क्रिया । मिळती न कोठें पाहावया ।
पूर्वसुकृता वांचोनिया । होणें न दर्शन अशाचें ॥१९॥
कारण अशा लीला योग्याशिवाय इतर कोणाकडूनही घडणे शक्य नाही. पूर्वजन्मीचे मोठे भाग्य असल्याशिवाय अशा संतांचे दर्शन होत नाही.
तूं घेतलें दर्शन । जन्म तुझा धन्य धन्य ।
भेटतां ते तुजलागून । ने मलाही दर्शना ॥२०॥
तुला त्यांचे दर्शन झाले हे तुझे मोठे भाग्य आहे; आता पुन्हा ते तुला भेटले तर मलाही त्यांच्या दर्शनाला नक्की घेऊन चल.'
ऐशा स्थितींत दिवस चार । गेले निघून साचार ।
बंकटलालासी तीळभर । विसर न पडे तयाचा ॥२१॥
अशा शोधाशोध आणि विरहात चार दिवस निघून गेले; परंतु बंकटलालांना महाराजांचा तिळमात्रही विसर पडला नाही.
गोविंदबुवा टाकळीकर । होते एक कीर्तनकार ।
ज्यांच्या कीर्तनीं शारंगधर । प्रसन्नचित्त होतसे ॥२२॥
त्या दिवसांत गोविंदबुवा टाकळीकर नावाचे एक प्रसिद्ध कीर्तनकार होते, ज्यांच्या कीर्तनाने प्रत्यक्ष भगवंतही प्रसन्न होत असत.
लौकिक यांचा वर्‍हाडांत । होता मोठया प्रमाणांत ।
ते आले फिरत फिरत । कीर्तन कराया शेगांवीं ॥२३॥
वऱ्हाड प्रांतात त्यांची कीर्ती खूप मोठी होती. ते कीर्तन करण्यासाठी शेगावात आले.
शंकराच्या मंदिरीं । झाली कीर्तनाची तयारी ।
धांवो लागल्या नरनारी । कीर्तन ऐकायाकारणें ॥२४॥
महादेवाच्या मंदिरात कीर्तनाची जय्यत तयारी झाली आणि कीर्तन ऐकण्यासाठी गावातील स्त्री-पुरुष धावून आले.
बंकटलालही तेथें आला । कीर्तन श्रवणासाठीं भला ।
मध्यें शिंपी भेटला । पितांबर नाम ज्याचें ॥२५॥
बंकटलालसुद्धा कीर्तन ऐकण्यासाठी आले असता, वाटेत त्यांना पितांबर नावाचा शिंपी भेटला.
हा शिंपी पितांबर । भोळां भाविक होता फार ।
त्यासी समर्थाचा समाचार । बंकटलालें कथन केला ॥२६॥
हा पितांबर शिंपी अतिशय भोळा आणि भाविक होता. बंकटलालांनी त्याला समर्थ गजानन महाराजांची सर्व हकीकत सांगितली.
दोघे कीर्तना चालले । तों अवचित समर्थ पाहिले ।
मागल्या बाजूस बसलेले । फरसावरी तेधवां ॥२७॥
दोघेही कीर्तनाला निघाले असता, अचानक त्यांना मागच्या बाजूला फरशीवर गजानन महाराज बसलेले दिसले.
मग कशाचें कीर्तन । गेले उभयतां धांवून ।
जेवीं द्रव्य-घटातें पाहून । कृपण जाय हपापोनी ॥२८॥
महाराजांना पाहताच ते कीर्तन विसरून त्यांच्याकडे धावले; जसा धनाचा हंडा पाहून लोभी मनुष्य धावतो,
वा चातकातें स्वातिघन । वा मोरासी मेघदर्शन ।
किंवा तो रोहिणीरमण । चकोर पाहातां आनंदें ॥२९॥
किंवा चातकाला स्वातीचे नक्षत्र, मोराला ढगांचे दर्शन आणि चकोराला चंद्र पाहून जो आनंद होतो,
तैसें उभयतांसी झालें । दूर उभे राहिले ।
विनयानें बोलूं लागले । कांहीं आणूं का खावया ? ॥३०॥
तसा आनंद दोघांना झाला. ते लांब उभे राहून नम्रतेने म्हणाले, 'महाराज, खाण्यासाठी काही आणू का?'
महाराज बोलले त्यावरी । तुला गरज असेल जरी ।
आण झुणकाभाकरी । माळणीच्या सदनांतून ॥३१॥
त्यावर महाराज म्हणाले, 'तुला जर गरज वाटत असेल, तर त्या माळणीच्या घरातून झुणका-भाकरी घेऊन ये.'
बंकटलालें सत्वरीं । चून अर्धी भाकरी ।
आणोन ठेविली हातावरी । तया योगेश्वराच्या ॥३२॥
बंकटलालांनी लगेच माळणीच्या घरातून पिठले (चून) आणि अर्धी भाकरी आणून त्या योगेश्वराच्या हातावर ठेवली.
चून भाकरी खात खात । वदले पितांबरासी समर्थ ।
जा जावोनी ओढयाप्रत । तुंबा भरोनी आण पाणी ॥३३॥
ती भाकरी खात असताना महाराज पितांबराला म्हणाले, 'जा, ओढ्यातून हा तुंबा पाण्याने भरून घेऊन ये.'
पितांबर बोले गुरुराया । ओढयास पाणी अल्प सदया ।
पाण्यांत तुंबा बुडावया । मुळीं नाहीं अवसर ॥३४॥
पितांबर म्हणाला, 'गुरुराया, ओढ्यात पाणी फार थोडे आहे; त्यात हा तुंबा बुडेल इतकी जागाही नाही.
इतुकें असून तें पाणी । खराब केलें गुरुंनीं ।
तेवीं जाणार्‍या येणार्‍यांनीं । नाहीं पिण्याच्या योग्य तें ॥३५॥
त्यातही जनावरांनी आणि येणाऱ्या-जाणाऱ्या लोकांनी ते पाणी अत्यंत दूषित केले आहे, ते पिण्यायोग्य नाही.
मर्जी असल्या दुसरीकडून । पाणी आणितों तुंबा भरुन ।
तैं बोलले गजानन । दुसरें पाणी आम्हां नको ॥३६॥
आपली मर्जी असल्यास मी दुसऱ्या ठिकाणाहून स्वच्छ पाणी आणतो.' त्यावर महाराज म्हणाले, 'आम्हाला दुसरे पाणी नको.
नाल्याचेंच आण पाणी । आंत तुंबा बुडवोनी ।
उगीच ओंजळी-ओंजळींनीं । तुंब्यांत पाणी भरुं नको ॥३७॥
त्याच नाल्याचे पाणी आण आणि तुंबा पाण्यात पूर्ण बुडवून आण; नुसत्या हाताच्या ओंजळीने पाणी भरू नकोस.'
तुंबा घेऊन पितांबर । तात्काळ गेला नाल्यावर ।
तुंबा भरेल ऐसें नीर । कोठें न त्यानें पाहिलें ॥३८॥
पितांबर तुंबा घेऊन त्वरित नाल्यावर गेला; परंतु तुंबा बुडून भरेल इतके पाणी त्याला कुठेच दिसले नाही.
तळवे पदाचे भिजतील । इतुकेंच तेथें होतें जल ।
करुन हातांची ओंजळ । तुंब्यांत पाणी भरणें नसे ॥३९॥
फक्त पायाचे तळवे भिजतील इतकेच पाणी होते; आणि हाताने ओंजळीने भरण्यास महाराजांनी नकार दिला होता.
ऐसी झाली आड विहीर । चिंतावला पितांबर ।
हिय्या करुन अखेर । तुंवें स्पर्श केला जला ॥४०॥
पितांबर मोठ्या धर्मसंकटात पडला; शेवटी हिंमत करून त्याने तुंबा त्या अल्प पाण्याला टेकवला.
तों ऐसें झालें अघटीत । तुंबा ठेवावा जेथ जेथ ।
तो बुडे तेथ तेथ । खळगा पाहून ओढयाला ॥४१॥
आश्चर्य असे घडले की, जिथे जिथे त्याने तुंबा ठेवला, तिथे तिथे ओढ्यात आपोआप मोठा खोल खड्डा तयार होऊन तुंबा बुडू लागला!
नाल्याचें घाण जीवन । तुंब्यांत स्फटिकासमान ।
आल तैसें पाहोन । शिंपी चित्तीं चकित झाला ॥४२॥
नाल्यातील ते गलिच्छ पाणी तुंब्यामध्ये स्फटिकासारखे अत्यंत स्वच्छ व निर्मळ झाले; हे पाहून पितांबर थक्क झाला.
तो म्हणे ही ऐशी स्थिति । कीं आज झाली निश्चिती ।
ती योगेश्वराची साच शक्ति । संशय येथें धरणें नको ॥४३॥
तो मनात म्हणाला, 'हा प्रत्यक्ष योगेश्वराचाच चमत्कार आहे, यात कसलाही संशय नाही.'
तुंबा आणून ठेविला । योगेश्वराचे सान्निध्याला ।
त्याचा समर्थें स्वीकार केला । झुणकाभाकर सेविल्यावर ॥४४॥
त्याने तो पाण्याचा तुंबा आणून महाराजांसमोर ठेवला; झुणका-भाकर खाल्ल्यावर समर्थांनी ते पाणी आनंदाने प्राशन केले.
बंकटलालासी सुपारी । मागते झाले साक्षात्कारी ।
अरे माळिणीच्या भाकरीवरी । माझी सेवा करतोस कां ? ॥४५॥
त्यानंतर महाराजांनी बंकटलालांकडे सुपारी मागितली आणि म्हणाले, 'माळणीच्या भाकरीवरच माझी सेवा भागवणार आहेस का?
काढ सुपारी खिशांतून । फोडोन देई मजकारण ।
तें ऐकतां समाधान । बंकटलालास झालें बहु ॥४६॥
खिशातील सुपारी फोडून मला दे.' हे ऐकून बंकटलालांना अतिशय आनंद झाला.
सुपारीच्या बरोबरी । दोन पैसे हातावरी ।
ठेवितां झाला व्याघ्रांबरी । दुदंडी तांब्याचे ॥४७॥
त्यांनी सुपारीसोबत व्याघ्रांबरी व दुदंडी तांब्याची दोन नाणी महाराजांच्या हातावर ठेवली.
खडकु दुदंडी व्याघ्रांबरी । हीं मुसलमानी नाणीं सारीं ।
चालत होतीं व्यवहारीं । तया वर्‍हाड प्रांतांत ॥४८॥
खडकू, दुदंडी आणि व्याघ्रांबरी ही त्या काळात वऱ्हाड प्रांतात चालणारी जुनी मुसलमानी नाणी होती.
पैशाप्रती पाहून । महाराज बोलले हांसोन ।
काय व्यापारी समजून । मजला तूं हें अर्पिसी ? ॥४९॥
त्या पैशांकडे पाहून महाराज हसून म्हणाले, 'मला व्यापारी समजून तू हे पैसे देत आहेस का?
हें नाणें तुमचें व्यवहारीं । मला न त्याची जरुरी ।
भावभक्ति नाण्यावरी । संतुष्ट मी रहातसे ॥५०॥
या व्यवहारी नाण्यांची मला काहीच गरज नाही; मी केवळ भक्ती आणि भावाच्या नाण्यावरच संतुष्ट राहतो.
तें तुझ्याजवळ होतें । म्हणून भेटलों पुन्हां तूंतें ।
याचा विचार चित्तातें । करी म्हणजे कळेल ॥५१॥
तो भाव तुझ्याकडे होता म्हणूनच मी तुला पुन्हा भेटलो, याचा तू अंतःकरणात विचार कर म्हणजे तुला उमगेल.
जा आतां कीर्तन । दोघे जाऊन करा श्रवण ।
मी लिंबापाशीं बैसोन । कथा त्याची ऐकतों ॥५२॥
आता तुम्ही दोघेही जाऊन कीर्तन ऐका; मी या कडुनिंबाच्या झाडाखाली बसून कथा ऐकतो.'
दोघे कीर्तनाप्रती आले । महाराज लिंबापाशीं बैसले ।
गोविंदबुवांचें सुरु झालें । आरंभींचें निरुपण ॥५३॥
दोघेही कीर्तनात गेले आणि महाराज निंबाच्या झाडाखाली बसले. तिकडे गोविंदबुवांचे भागवतातील निरूपण सुरू झाले.
निरुपणासी भागवतीचा । घेतला होता एक साचा ।
श्लोक एकादश स्कंधाचा । हंसगीतामधील ॥५४॥
निरूपणासाठी त्यांनी भागवताच्या अकराव्या स्कंधातील हंसगीतेमधील एक श्लोक घेतला होता.
बुवांनीं पूर्वार्धा विशद केलें । त्याचा उत्तरार्ध समर्थ वदले ।
तें ऐकोन घोटाळले । गोविंदबुवा मनांत ॥५५॥
बुवांनी त्या श्लोकाचा पूर्वार्ध सांगितला, आणि झाडाखाली बसलेल्या समर्थांनी त्याचा उत्तरार्ध मोठ्याने उच्चारला; ते ऐकून गोविंदबुवा मनात चकित झाले.
हा उत्तरार्ध वदणारा । पुरुष अधिकारी दिसतो खरा ।
जा त्या घेऊन मंदिरा । या हो कीर्तनश्रवणास ॥५६॥
बुवा म्हणाले, 'हा उत्तरार्ध सांगणारा पुरुष कोणीतरी मोठा अधिकारी दिसतो, त्यांना आदरपूर्वक मंदिरात कीर्तनाला घेऊन या.'
बंकटलाल पितांबर । आणिक मंडळी निघाली इतर ।
समर्थासी साचार । कीर्तनासी आणावया ॥५७॥
बंकटलाल, पितांबर आणि इतर मंडळी महाराजांना मंदिरात आणण्यासाठी गेली.
केली विनंती अवघ्यांनीं । श्रोते अती विनयांनीं ।
परी बसल्या जागेपासोनी । मुळीं न महाराज हलले हो ॥५८॥
सर्वांनी अतिशय काकुळतीने विनंती केली, परंतु महाराज आपल्या जागेवरून जराही हलले नाहीत.
गोविंदबुवा अखेर । येवोन जोडीते झाले कर ।
कृपा करावी एक वार । चला शिवाच्या मंदिरीं ॥५९॥
शेवटी स्वतः गोविंदबुवा कीर्तनातून बाहेर आले आणि हात जोडून म्हणाले, 'कृपा करून एकदा महादेवाच्या मंदिरात चला.
तुम्ही साक्षात् शंकर । बरें न बसणें बाहेर ।
धन्यावांचून मंदिर । शून्य साच समर्था ॥६०॥
तुम्ही साक्षात शंकर आहात, तुमचे असे बाहेर बसणे योग्य नाही; मालकाशिवाय मंदिर सुने वाटते.
पूर्वजन्मींचें पुण्य भलें । माझें आज उदेलें ।
म्हणून हे दृष्टी पडले । साक्षात् चरण शिवाचे ॥६१॥
माझे पूर्वजन्मीचे पुण्य आज फळाला आले, म्हणून मला साक्षात शंकराच्या चरणांचे दर्शन झाले.
कीर्तनाची फलप्राप्ती । झाली आज मजप्रती ।
वेळ न करा गुरुमूर्ती । चला मंदिरीं माझ्यासवें ॥६२॥
आज माझ्या कीर्तनाचे सार्थक झाले; गुरुमूर्ती, आता उशीर न करता मंदिरात चला.'
ऐसें गोविंदबुवा बोलतां । समर्थ वदलें तत्त्वतां ।
ठेवी एकवाक्यता । भाषणीं गोविंदा लवमात्र ॥६३॥
गोविंदबुवांचे हे शब्द ऐकून समर्थ म्हणाले, 'गोविंदा, तुझ्या बोलण्यात आणि वागण्यात जरा तरी सुसंगती ठेव.
तूं इतक्यांत प्रतिपादिलें । अवघें ईश्वरें व्यापिलें ।
आंत बाहेर कांहीं न उरलें । मग हा ऐसा हट्ट कां ? ॥६४॥
तू आत्ताच कीर्तनात सांगितले की सर्व चराचरात ईश्वर भरलेला आहे, आत-बाहेर काही उरलेले नाही; मग हा मंदिरात येण्याचा हट्ट कशासाठी?
जें जें जयानें सांगावें । तें तें त्यानें आचरावें ।
शब्दच्छलासी न करावें । साधकानें केव्हांही ॥६५॥
माणसाने जे सांगावे तेच आचरावे; साधकाने कधीही शब्दांचे अवडंबर माजवू नये.
भागवताचा श्लोक सांगसी । आणि त्याच्या विरुद्ध वागसी ।
कथेकर्याची रीत ऐसी । बरवी नव्हे गोविंदा ॥६६॥
तू भागवताचा श्लोक सांगतोस आणि प्रत्यक्ष कृती मात्र त्याच्या उलट करतोस; कथेकर्याची ही रीत योग्य नाही.
पोटभर्‍या कथकेरी । तूं न व्हावें भूमीवरी ।
जा कीर्तन समाप्त करी । मी येथून ऐकतों ॥६७॥
पोटभरू कीर्तनकार तू होऊ नकोस; जा, तुझे कीर्तन पूर्ण कर, मी येथूनच ते ऐकतो.'
बुवा कीर्तनीं परत आले । गर्जोन अवघ्यां बोलले ।
तुमच्या शेगांवीं अमोल आलें । रत्न हें त्या सांभाळा ॥६८॥
गोविंदबुवा मंदिरात परत आले आणि मोठ्याने लोकांना म्हणाले, 'तुमच्या शेगावात हे अमूल्य रत्न आले आहे, त्यांना सांभाळा.
हें न शेगांव राहिलें । पंढरपूर खचीत झालें ।
चालते बोलते येथ आले । साक्षात् हे पांडुरंग ॥६९॥
हे आता केवळ शेगाव राहिलेले नसून पंढरपूर झाले आहे; साक्षात पांडुरंग येथे चालत-बोलत आले आहेत.
यांची तरतूद ठेवावी । सेवा यांची करावी ।
यांची आज्ञा मानावी । वेदवाक्यापरी हो ॥७०॥
त्यांची नीट व्यवस्था ठेवा, त्यांची मनोभावे सेवा करा आणि त्यांची प्रत्येक आज्ञा वेदवाक्याप्रमाणे माना.
तरीच तुमचें कल्याण । होईल निःसंशय करुन ।
अनायासें हें निधान । जोडलें त्या दवडूं नका ॥७१॥
तरच तुमचे खरे कल्याण होईल; अनायासे हाती आलेला हा ईश्वरी ठेवा दवडू नका.'
कीर्तन अवघें सांग झालें । लोक आपुल्या घरां गेले ।
बंकटलाल घरीं आले । चित्तीं हर्ष मावेना ॥७२॥
कीर्तन सांगता झाल्यावर लोक आपापल्या घरी गेले; बंकटलाल घरी आले, त्यांच्या मनात आनंद मावत नव्हता.
आपल्या सन्माननीय पित्यासी । हकीकत कथिली प्रेमेंसी ।
बाबा आपुल्या घरासी । गजानन आणा हो ! ॥७३॥
त्यांनी आपले आदरणीय पिता भवानीराम यांना सर्व वृत्त सांगितले आणि विनवले, 'बाबा, महाराजांना आपण आपल्या घरी आणूया.'
पुत्रानें जें कथन केलें । तें भवानीरामें ऐकिलें ।
आणि प्रेमें ऐसें वदलें । तूंच ये त्या घेऊन ॥७४॥
पुत्राचे बोलणे ऐकून भवानीराम प्रेमाने म्हणाले, 'तू जाऊन त्यांना आदराने घरी घेऊन ये.'
पित्याची मिळाली संमती । बंकटलाल हर्षें अती ।
म्हणे कधीं भेटेल गुरुमूर्ती । मजला सदनीं आणावया ॥७५॥
वडिलांची संमती मिळताच बंकटलाल अत्यंत आनंदित झाले आणि महाराजांची भेट कधी होते याची वाट पाहू लागले.
पुढें माणिक चौकांत । चौथे दिवशीं सद्‌गुरुनाथ ।
भेटले बंकटलाला प्रत । अस्तमानाचे समयाला ॥७६॥
पुढे चौथ्या दिवशी संध्याकाळच्या वेळी माणिक चौकात बंकटलालांना समर्थ गजानन महाराजांचे दर्शन झाले.
दिनपति अस्ता गेला । इकडे बोधसूर्य उदेला ।
माणिक चौक प्राचीला । बंकटलालाच्या भाग्यानें ॥७७॥
सूर्य अस्ताला गेला आणि इकडे बंकटलालांच्या भाग्याने माणिक चौकात जणू ज्ञानसूर्यच उगवला.
गुराखी घेऊन धेनूस । येऊं लागले ग्रामास ।
समर्थांच्या आसपास । गाई जमूं लागल्या ॥७८॥
गुराखी गुरे घेऊन गावात परतत होते; समर्थांच्या भोवती सर्व गाई प्रेमाने जमू लागल्या.
त्या वाटले नंदसुत । आला येथें साक्षात ।
वृक्षावरी करितात । पक्षी किलकिलाट आनंदें ॥७९॥
गाईंना वाटले जणू साक्षात श्रीकृष्णच येथे आले आहेत; झाडांवर पक्षी आनंदाने किलबिलाट करू लागले.
दिवाबत्तीची तयारी । दुकानदार करिती खरी ।
अशा वेळीं आला घरीं । घेऊन बंकट महाराजा ॥८०॥
दुकानदार दिवे लावत असताना, अशा शुभ प्रदोषसमयी बंकटलाल महाराजांना आपल्या घरी घेऊन आले.
पित्यानें मूर्ति पाहातां क्षणीं । अती आनंद झाला मनीं ।
नमन साष्टांग केलें चरणीं । पाटावरी बैसविलें ॥८१॥
वडिलांनी महाराजांचे रूप पाहताच त्यांना परमानंद झाला; त्यांनी साष्टांग नमस्कार घालून समर्थांना पाटावर बसवले.
आणि विनविलें जोडोन होत । कांहीं भोजन करा येथ ।
तुम्ही साक्षात् पार्वतीकांत । प्रदोष वेळीं आला या ॥८२॥
हात जोडून प्रार्थना केली, 'महाराज, येथे भोजन करावे; आपण साक्षात पार्वतीपती शंकर असून प्रदोषकाळी आमच्या घरी आला आहात.
शिव आराधन प्रदोषकालीं । घडेल तो भाग्यशाली ।
ऐसी आहे ऐकिली । स्कंदपुराणीं गोष्ट म्यां ॥८३॥
प्रदोषकाळी शिवाची आराधना घडणे हे महाभाग्याचे लक्षण आहे, असे स्कंदपुराणात मी ऐकले आहे.'
ऐसें म्हणोन आणिलें । बिल्वपत्र तात्काळ भलें ।
समर्थांच्या ठेविलें । परमभक्तीनें मस्तकीं ॥८४॥
असे म्हणून भवानीरामांनी त्वरित बेलपत्र आणून अत्यंत भक्तीने समर्थांच्या मस्तकावर वाहिले.
करा येथें भोजन । ऐसें गेलों बोलून ।
परी स्वयंपाकाकारण । अवधी आहे कांहींसा ॥८५॥
'भोजन करा' असे ते बोलून गेले खरे; पण स्वयंपाक तयार होण्यास अजून बराच वेळ होता.
स्वयंपाक होईपर्यंत । हे न थांबले जरी येथ ।
तरी प्रदोषकालीं पार्वतीकांत । गेला उपासी घरांतूनी ॥८६॥
स्वयंपाक होईपर्यंत जर महाराज थांबले नाहीत, तर प्रदोषकाळी प्रत्यक्ष शंकर घरातून उपाशी जातील अशी मोठी चिंता त्यांना वाटली.
त्यास करुं कैसी तोड । ऐसें संकट पडलें जड ।
जनसमुदाय प्रचंड । जमला मौज पाहावया ॥८७॥
आता काय मार्ग काढावा या विचारात ते पडले, तर बाहेर लोकांची मोठी गर्दी जमली होती.
विचार केला अखेरीं । दुपारच्या पुर्‍या आहेत घरीं ।
त्याच ठेवोन तबकांतरीं । पुढें ठेवूं समर्थांच्या ॥८८॥
शेवटी त्यांनी विचार केला की दुपारच्या पुऱ्या घरात शिल्लक आहेत; त्या तबकात ठेवून समर्थांपुढे आणाव्यात.
ते अवघेच जाणती । कपट नाहीं माझ्या चित्तीं ।
भावें भेटतो उमापती । ऐसा आहे सिद्धान्त ॥८९॥
महाराज सर्वज्ञ आहेत, माझ्या मनात कोणताही कपटभाव नाही; भोळ्या भावानेच उमापती प्रसन्न होतात हा सिद्धांत आहे.
मी शिळें अवर्जुन । यास घालीत नाहीं अन्न ।
शिवाय पक्क्या रसोईकारण । शिळें म्हणणें उचित नसे ॥९०॥
मी जाणीवपूर्वक शिळे अन्न देत नसून, पक्क्या रसोइला (तळलेल्या अन्नाला) शिळे मानणे उचित नाही.
चिंतिल्याप्रमाणें तयारी । तात्काळ त्यानें केली खरी ।
आणून ठेविलें समोरी । तबक एक समर्थांच्या ॥९१॥
असा विचार करून त्यांनी त्वरित तबक तयार केले आणि समर्थांपुढे आणून ठेवले.
पुर्‍या बदाम खारका । केळीं मोसंबीं मुळे देखा ।
भालाप्रती लाविला बुका । कंठीं घातिला पुष्पहार ॥९२॥
पुऱ्या, बदाम, खारीक, केळी, मोसंबी ठेवली; कपाळावर बुक्का लावला आणि गळ्यात पुष्पहार घातला.
गुरुमूर्ति प्रसन्न चित्तें । अवघे झाले सेविते ।
जें जें पडेल पात्रातें । तें तें खाती भराभर ॥९३॥
महाराज प्रसन्न चित्ताने भोजन करू लागले; ताटात जे जे वाढले होते ते सर्व भराभर खाऊ लागले.
उदरीं सुमारें तीन शेर । अन्न सांठविलें साचार ।
तेथेंच राहिले रात्रभर । श्रीगजानन महाराज ॥९४॥
पोटात सुमारे तीन शेर अन्न त्यांनी सामावून घेतले आणि त्या रात्री श्री गजानन महाराज बंकटलालांच्या घरीच राहिले.
बंकटलालें दुसरे दिवशीं । मंगल स्नान समर्थांसी ।
घातलें असे अतिहर्षी । तो न थाट वर्णवे ॥९५॥
दुसऱ्या दिवशी बंकटलालांनी महाराजांना मोठ्या थाटामाटात मंगलस्नान घातले; तो सोहळा अवर्णनीय होता.
घागरीं सुमारें शंभर । उष्णोदकाच्या साचार ।
पाणी घालती नारीनर । मन मानेल ऐशा रीतीं ॥९६॥
सुमारे शंभर घागरी गरम पाण्याची व्यवस्था केली; सर्व स्त्री-पुरुष आनंदाने महाराजांना पाणी घालू लागले.
कुणी शिकेकाई लाविती । कुणी साबण घेऊन हातीं ।
समर्थांतें घासीती । पदकमळ आवडीनें ॥९७॥
कोणी शिकेकाई, तर कोणी साबण लावून अत्यंत प्रेमाने महाराजांचे चरणकमळ घासू लागले.
कोणी दवना कोणी हीना । कोणी चमेली तेल जाणा ।
कोणी बेलियाच्या मर्दना । करुं लागले निजहस्तें ॥९८॥
कोणी दवणा, कोणी हीना, कोणी चमेलीचे तेल आणि कोणी बेलाचे अत्तर आपल्या हातांनी महाराजांच्या अंगाला लावू लागले.
अंगराग नानापरी । त्यांचें वर्णन कोण करी ।
बंकटलालाचिया घरीं । उणें नव्हतें कशाचे तें ॥९९॥
नाना प्रकारची उटणी लावली; बंकटलालांच्या घरी कशाचीही कमतरता नव्हती.
स्नानविधि संपला । पितांबर तो नेसविला ।
अति सन्मानें बैसविला । योगिराज गादीवरी ॥१००॥
स्नान झाल्यावर महाराजांना रेशमी पितांबर नेसविला आणि अत्यंत आदराने गादीवर बसवले.
भालीं गंध केशरी । गळ्यांत हार नानापरी ।
कोणी तुळशीमंजरी । वाहूं लागले शिरावर ॥१॥
कपाळावर केशरी गंध, गळ्यात सुंदर पुष्पहार घातले आणि भक्त मस्तकावर तुळशीमंजिरी वाहू लागले.
नैवेद्य नानापरीचे । झाले समर्थार्पण साचे ।
भाग्य त्या बंकटलालाचें । खचित आलें उदयाला ॥२॥
नाना प्रकारच्या पक्वान्नांचा नैवेद्य समर्थांना दाखवला; बंकटलालांचे पूर्वभाग्य खरोखरच उदयाला आले होते.
तें बंकटलालाचें घर । झालें द्वारका साचार ।
तया दिनीं सोमवार । वार शिवाचा होता हो ॥३॥
बंकटलालांचे घर साक्षात द्वारकेसारखे शोभू लागले; त्या दिवशी महादेवाचा वार असणारा सोमवार होता.
अवघ्या मंडळींनीं आपुले । मनोरथ ते पूर्ण केले ।
एक मात्र त्यांतून उरले । इच्छाराम शेटजी ॥४॥
सर्व लोकांचे मनोरथ पूर्ण झाले; परंतु बंकटलालांचे चुलत बंधू इच्छाराम शेटजी मात्र बाकी राहिले होते.
हा चुलत बंधु बंकटाचा । होता भाविक मनाचा ।
भक्त असे शंकराचा । त्यासी ऐसें वाटलें ॥५॥
हा इच्छाराम भाबड्या मनाचा आणि शंकराचा निस्सीम भक्त होता; त्याच्या मनात विचार आला,
आज आहे सोमवार । मसी उपास साचार ।
घरां प्रत्यक्ष शंकर । चालते बोलते आलेच कीं ॥६॥
'आज सोमवार असून माझा उपवास आहे; घरात प्रत्यक्ष चालते-बोलते शंकरच आले आहेत.
त्यांची पूजा अस्तमानीं । यथासांग करोनी ।
करुं पारणा ऐसी मनीं । इच्छा त्यानें धरली असे ॥७॥
संध्याकाळी प्रदोषकाळी त्यांची यथासांग पूजा करून मगच मी उपवास सोडावा अशी माझी इच्छा आहे.'
तों झाला अस्तमान । मावळलासे नारायण ।
इच्छारामें केलें स्नान । प्रदोष वेळा लक्षुनी ॥८॥
संध्याकाळ झाली, सूर्य मावळला; इच्छारामाने स्नान करून प्रदोषाची वेळ साधली.
पूजासाहित्य घेऊन । साधु जे कां गजानन ।
त्यांचें केलें पूजन । परम प्रेमें करोनी ॥९॥
पूजेचे साहित्य घेऊन त्याने अत्यंत प्रेमाने साधु गजानन महाराजांची विधिवत पूजा केली.
आणि विनंती केली वरी । झालें आहे दुपारीं ।
आपुलें तें भोजन जरी । परी आतां कांहीं खावें ॥११०॥
आणि हात जोडून प्रार्थना केली, 'दुपारी आपले भोजन झाले असले तरी आता आपण थोडे खावे.
आपण जेवल्यावांचून । मी नाहीं घेणार अन्न ।
आहे मजला उपोषण । सोमवारचें गुरुराया ! ॥११॥
आपण जेवल्याशिवाय मी अन्न ग्रहण करणार नाही; गुरुराया, माझा सोमवारचा उपवास आहे.
अवघ्या भक्तांचा हेत पुरला । माझा मात्र राहिला ।
तो पाहिजे पुरविला । तुम्ही कृपा करुन ॥१२॥
इतर सर्व भक्तांचे मनोरथ पूर्ण झाले, माझाच तेवढा राहिला आहे; तो आपण कृपा करून पूर्ण करावा.'
जन कुतूहल दृष्टींनीं । पाहूं लागले तया स्थानीं ।
इच्छाराम तो घेवोनी । नैवेद्य आला परातींत ॥१३॥
लोक उत्सुकतेने पाहू लागले; इच्छाराम ताटात प्रचंड नैवेद्य घेऊन आला.
आंबेमोहर तांदळाचा । दोन मुदी भात साचा ।
नानाविध पक्वान्नांचा । थाट केला तयानें ॥१४॥
आंबेमोहर तांदळाचा दोन मुदी भात आणि नानाविध पक्वान्नांचा मोठा थाट त्याने केला होता.
जिलबी राघवदास मोतीचूर । करंज्या अनारसे घीवर ।
शाखांचे नाना प्रकार । वर्णन करावे कोठवरी ? ॥१५॥
जिलबी, राघवदास लाडू, मोतीचूर, करंज्या, अनारसे, घेवर आणि विविध भाज्यांची रेलचेल होती.
अगणित चटण्या कोशिंबिरी । वाडगा दह्याचा शेजारीं ।
तुपाची ती वाटी खरी । आदनाच्या सव्य भागा ॥१६॥
असंख्य चटण्या, कोशिंबिरी, दह्याचा वाडगा आणि पात्राच्या उजव्या बाजूला तुपाची वाटी ठेवली होती.
चार मनुष्यांचें अन्न । ऐसा नैवेद्य परिपूर्ण ।
समर्थांपुढें आणून । ठेवला इच्छारामानें ॥१७॥
चार माणसांचे पोट भरेल इतका प्रचंड नैवेद्य इच्छारामाने समर्थांपुढे ठेवला.
पाहोन त्या नैवेद्यासी । महाराज बोलले आपणासी ।
खातो खातो अहर्निशीं । ऐसें बोलसी गणप्पा ॥१८॥
त्या नैवेद्याकडे पाहून महाराज स्वतःशीच म्हणाले, 'गणप्पा, रात्रंदिवस खातो खातो म्हणत असतोस ना,
खा हें आतां अवघें अन्न । अघोर्‍या न करी अनमान ।
पाहों आले अवघे जन । तुझ्या अघोर वृत्तीला ॥१९॥
आता हे सर्व अन्न खा, मागे-पुढे पाहू नकोस; सर्व लोक तुझी ही अघोर वृत्ती पाहायला आले आहेत.'
महाराज भोजना बैसले । अन्न अवघें पार केलें ।
पात्रीं न कांहीं ठेविलें । मीठ लिंबू तेंही पाहा ॥१२०॥
महाराज जेवायला बसले आणि त्यांनी सर्व अन्न संपवले; पात्रात मीठ व लिंबूही शिल्लक ठेवले नाही.
आग्रहाचा प्रकार । काय होतो अखेर ।
हें दावण्या साचार । कौतुक केलें गुरुवरें ॥२१॥
अति आग्रहाचा काय विपरीत परिणाम होतो, हे जगाला दाखवण्यासाठी गुरुरायांनी ही लीला केली.
खणाणून उलटी झालि । खाल्ल्या अन्नाची ती भली ।
ऐसीच गोष्ट होती केली । श्रीरामदासें एकदां ॥२२॥
खाल्लेल्या अन्नाची महाराजांना जोरात उलटी झाली; अशीच एक गोष्ट पूर्वी समर्थ रामदास स्वामींनी केली होती.
खिरीची झाली वासना । रामदासाचीया मना ।
तिची खोड मोडण्या जाणा । आकंठ खीर प्याले कीं ॥२३॥
एकदा रामदास स्वामींच्या मनात खिरीची वासना झाली, तेव्हा मनाची खोड मोडण्यासाठी त्यांनी आकंठ खीर प्राशन केली;
उलटीं होतां परत । ती भक्षूं लागले सद्‌गुरुनाथ ।
श्रीरामदासस्वामी समर्थ । वासनेसी जिंकावया ॥२४॥
आणि उलटी झाल्यावर वासनेवर विजय मिळवण्यासाठी ती उलटी परत भक्षण करू लागले.
तैसें लोकाग्रहाला । घालावयासी शीघ्र आळा ।
हा उलटीचा प्रकार केला । अंगीं बळ असूनिया ॥२५॥
तसेच समर्थ गजानन महाराजांनी लोकांच्या अवाजवी आग्रहाला आळा घालण्यासाठी स्वतः समर्थ असूनही ही उलटीची लीला केली.
सत्‌पुरुषाचें आचरण । पुढील पिढीला साधन ।
होतें कराया संरक्षण । निसर्गाच्या धर्माचें ॥२६॥
संतपुरुषांचे आचरण पुढील पिढीला निसर्गनियमांचे पालन करण्याची योग्य शिकवण देत असते.
तेंच समर्थें येथें केलें । लोकांलागीं सुचविलें ।
आग्रह करणें न चांगलें । तो विपरीत फळ देई ॥२७॥
अति आग्रह करणे चांगले नसते, तो शेवटी विपरीत फळ देतो हेच समर्थांनी यातून सुचवले.
असो उलटी झाल्यावरी । जागा केली साफ सारी ।
नेवोन बैसविले पहिल्या परी । स्नान घालोन महाराजा ॥२८॥
उलटी झाल्यानंतर ती जागा स्वच्छ केली आणि महाराजांना स्नान घालून पूर्ववत गादीवर बसवले.
नरनारी दर्शनें घेती । महाराजांची आनंदवृत्ती ।
तों भजन करण्याप्रती । दिंडया आल्या दोन तेथें ॥२९॥
स्त्री-पुरुष दर्शन घेत होते, महाराज आनंदात होते; तेवढ्यात मंदिरात भजन करण्यासाठी दोन दिंड्या आल्या.
आवाज ज्यांचे सुस्वर । खडे पहाडी मनोहर ।
विठ्ठलाचा नामगजर । करुं लागले आवडीनें ॥१३०॥
त्यांचे पहाडी आणि सुस्वर आवाज विठ्ठलाच्या नामाचा गजर करत होते.
इकडे महाराज आसनीं । होते ते वदले वदनीं ।
भजनाचिया मिषांनीं । "गणगण गणांत बोते" ॥३१॥
इकडे आसनावर बसलेले महाराज भजनाच्या सुरात 'गणि गण गणात बोते' असा उच्चार करू लागले.
हेंच सर्वदा त्यांचें भजन । करिती टिचक्या वाजवून ।
ऐसा झाला आनंद जाण । रात्रभरीं ते ठायां ॥३२॥
बोटांनी टिचक्या वाजवत महाराज सतत हेच भजन करत असत, आणि रात्रभर तिथे आनंदाचे वातावरण पसरले.
’गण गण’ हें त्यांचें भजन । हमेशा चाले म्हणून ।
लोकांनीं दिलें अभिधान । गजानन हें तयाला ॥३३॥
महाराज नेहमी 'गण गण' असे भजन करत असल्यामुळे लोकांनी त्यांना 'गजानन' हे नाव दिले.
जो स्वयमेव ब्रह्म झाला । नांवरुप कोठून त्याला ? ।
नामरुपाचा गलबला । प्रकृतीच्या आश्रयास ॥३४॥
जे स्वतः ब्रह्मस्वरूप झाले, त्यांना नाव-रूपाची काय गरज? नाव आणि रूप हे तर प्रकृतीचे धर्म आहेत.
अस्ति-भाति-प्रिया ठायीं । योगेश्वर निमग्न राही ।
त्या आनंदा न वर्णवे कांहीं । त्याची उपमा त्यालाच असे ॥३५॥
योगेश्वर नेहमी अस्ति-भाति-प्रिय अशा सच्चिदानंदात मग्न असत; त्यांच्या आनंदाची उपमा केवळ त्यांनाच देता येईल.
आषाढीसी पंढरपूर । वा सिंहस्थीं गोदातीर ।
वा कुंभमेळ्यासी साचार । गर्दी होते हरिद्वारीं ॥३६॥
आषाढीला पंढरपुरात, सिंहस्थात गोदावरीकाठी किंवा कुंभमेळ्यात हरिद्वारला जशी प्रचंड गर्दी होते,
त्यापरि शेगांवांत । बंकटलालाच्या घरांत ।
लांबलांबून असंख्यात । जन येती दर्शना ॥३७॥
तशी शेगावात बंकटलालांच्या घरी दूरदूरच्या लोकांची दर्शनासाठी अलोट गर्दी उसळली.
स्वामी समर्थ गजानन । हेच विठ्ठल नारायण ।
निश्चय विटेस ठेवून । पाय उभे राहिले ॥३८॥
स्वामी समर्थ गजानन हेच विठ्ठल नारायण आहेत, असा भक्तांचा पक्का विश्वास बसला.
त्यांचें वचन गोदातीर । आनंद हा हरिद्वार ।
गजबजलें शेगांव नगर । सदन राऊळ बंकटाचें ॥३९॥
त्यांचे वचन म्हणजे गोदावरीतीर, आणि त्यांचा सहवास म्हणजे हरिद्वार; बंकटलालांचे घर हे देवालय बनून शेगाव गजबजून गेले.
जो ब्रह्मपदा पोंचला । जात कोठून उरली त्याला ? ।
सूर्याचिया प्रकाशाला । अवघेंच आहे सारखें ॥१४०॥
जो ब्रह्मपदाला पोहोचला त्याला जात कुठली उरणार? सूर्याचा प्रकाश जसा सर्वांना समान असतो, तसेच समर्थ होते.
नित्य यात्रा नवी येई । समाराधना होती पाही ।
त्यांतें वाणितां शेषही । थकून जाईल निःसंशय ॥४१॥
दररोज नवीन यात्रा येत असे आणि अन्नदान होत असे; त्याचे वर्णन करायला प्रत्यक्ष शेषही थकून जाईल.
तेथें माझा पाड कोण । मी कीटकासमान ।
अवघें वदे गजानन । निमित्त करुन माझ्या मुखा ॥४२॥
तिथे मी तर एका किड्यासारखा पामर आहे; गजानन महाराजच माझ्या मुखाचा उपयोग करून हे चरित्र वदवून घेत आहेत.
समर्थांची दिनचर्या । सांगतों थोडी या ठायां ।
अगाध त्यांचें चरित्र गाया । मज पामरा मती नसे ॥४३॥
समर्थांची दिनचर्या मी थोडी सांगतो, कारण त्यांचे अगाध चरित्र पूर्ण गाण्याची माझी बुद्धी नाही.
कधीं करावें मंगलस्नान । कधीं हाळांत जाऊन ।
कधीं कधीं प्राशन । करावें गढूळ जलाचें ॥४४॥
कधी त्यांनी मंगलस्नान करावे, तर कधी जनावरांच्या हाळात जाऊन बसावे आणि गढूळ पाणी प्राशन करावे.
त्यांच्या दिनचर्येचा । नियम नव्हता एक साचा ।
प्रकार वायूच्या गतीचा । न ये ठरवितां कोणासी ॥४५॥
त्यांच्या दिनचर्येचा कोणताही एक ठरावीक नियम नव्हता; वाऱ्याची गती जशी कोणी ठरवू शकत नाही, तसेच त्यांचे होते.
चिलमीवरी प्रेम भारी । ती लागे वरच्यावरी ।
नव्हती आसक्ति तिच्यावरी । तें केवळ कौतुक ॥४६॥
चिलमीवर त्यांचे खूप प्रेम होते, ती वारंवार लागत असे; परंतु तिच्याविषयी आसक्ती नसून ते केवळ त्यांचे कौतुक होते.
असो आतां पुढीलाध्याया । भाव ठेवा ऐकावया ।
आली पर्वणी साधावया । वेळ करुं नका हो ! ॥४७॥
श्रोतेहो, आता पुढील अध्याय ऐकण्यासाठी मनात शुद्ध भाव ठेवा; ही सुवर्णसंधी साधायला उशीर करू नका.
हें श्रीगजाननचरित्र । आदर्श होवो भाविकांप्रत ।
हेंच विनवी जोडोन हात । दासगणू ईशातें ॥१४८॥
हे श्रीगजानन विजय चरित्र भाविकांसाठी आदर्श ठरो, हीच दासगणू हात जोडून ईश्वराच्या चरणी प्रार्थना करतात.