जयजयाजी उदारकीर्ती । जयजयाजी प्रतापज्योती ।
जयजयाजी हे गणपती ! । गौरीपुत्रा मयूरेश्वरा ! ॥१॥
श्रीगणेशाला वंदन असो. हे उदार कीर्ती असलेल्या, पराक्रमाची दिव्य ज्योत असलेल्या आणि माता पार्वतीचे पुत्र मयूरेश्वर गणपती, तुमचा जयजयकार असो.
कार्यारंभीं तुझें स्मरण । करित आले जन ।
मोठमोठाले विद्वान । साधुसंत सत्पुरुष ॥२॥
कोणत्याही शुभकार्याच्या सुरुवातीला सर्वसामान्य लोक, मोठे विद्वान, साधू आणि संतपुरुष तुमचेच स्मरण करत आले आहेत.
तुझ्या कृपेची अगाध शक्ति । विघ्नें अवघीं भस्म होतीं ।
कापुसाचा पाड किती । अग्नीपुढें दयाघना ! ॥३॥
हे दयाघना, तुमच्या कृपेची ताकद अथांग आहे. अग्नीपुढे कापसाची काय किंमत? तशी तुमच्या कृपेने सर्व संकटे जळून भस्म होतात.
म्हणून आदरें वंदना । करीतसे मी तुझ्या चरणां ।
सुरस करवी पद्मरचना । दासगणूच्या मुखानें ॥४॥
म्हणूनच मी अत्यंत आदराने तुमच्या चरणी नमन करतो. या दासगणूच्या मुखातून सुंदर काव्यरचना तुम्हीच वदवून घ्या.
मी अज्ञान मंदमती । नाहीं काव्यव्युत्पत्ति ।
परी तूं वास केल्या चित्तीं । कार्य माझें होईल हें ॥५॥
मी अज्ञान आणि मंदबुद्धी आहे, मला काव्याचे ज्ञान नाही; पण तुम्ही जर माझ्या मनात वास केलात, तर माझे हे कार्य नक्की पूर्ण होईल.
आतां आदि माया सरस्वती । जी ब्रह्माची होय प्रकृती ।
जी कविवरांची ध्येयमूर्ती । ब्रह्मकुमारी शारदा ॥६॥
आता कवींची ध्येयमूर्ती, ब्रह्मदेवाची कन्या आणि मूळ प्रकृती असलेल्या आदिमाया सरस्वती देवीला माझे नमन असो.
त्या जगदंबेकारण । असो माझें साष्टांग नमन ।
मी लेंकरुं आहें अजाण । अभिमान माझा धरावा ॥७॥
त्या जगन्मातेला माझे साष्टांग नमन. मी तिचे अजाण लेकरू आहे, म्हणून तिने माझ्या पाठीशी उभे राहावे.
तुझ्या कृपेची अगाध थोरी । पांगळाही चढे गिरी ।
मुका सभेमाझारीं । देई व्याख्यान अस्खलित ॥८॥
हे शारदे, तुझ्या कृपेची महती अगाध आहे; तिच्या बळावर पांगळाही डोंगर चढून जातो आणि मुका माणूसही सभेत अस्खलित व्याख्यान देऊ लागतो.
त्या तुझ्या कीर्तीला । कमीपणा न आणी भला ।
साह्य दासगणूला । ग्रंथरचनेस करी या ॥९॥
तुझ्या त्या थोर कीर्तीला कोणताही कमीपणा येऊ नये, म्हणूनच या ग्रंथाची रचना करण्यासाठी दासगणूला साह्य कर.
आतां हे पुराणपुरुषा । पांडुरंगा पंढरीशा ।
सच्चिदानंदा रमेशा । "पाहि माम्" दिनबंधो ॥१०॥
आता हे पुराणपुरुषा, पंढरीनाथा पांडुरंगा, सच्चिदानंद रुक्मिणीकांता, हे दीनबंधू माझे रक्षण कर.
तूं सर्वसाक्षी जगदाधार । तूं व्यापक चराचर ।
कर्ता करविता सर्वेश्वर । अवघे कांहीं तूंच तूं ॥११॥
तू सर्वसाक्षी आणि या जगाचा आधार आहेस. चराचरात तूच भरलेला आहेस. जगाचा कर्ता आणि करविता सर्वेश्वर तूच आहेस.
जग, जन आणि जनार्दन । तूंच एक परिपूर्ण ।
सगुण आणि निर्गुण । तूंच कीं रे मायबापा ॥१२॥
हे मायबापा, हे जग, सर्व लोक आणि प्रत्यक्ष जनार्दन तूच आहेस. सगुण आणि निर्गुण रूपातही तूच परिपूर्ण भरलेला आहेस.
ऐसा तुझा अगाध महिमा । जो न कळे निगमागमा ।
तेथें काय पुरुषोत्तमा । या गणूचा पाड असे ॥१३॥
तुझा महिमा वेद-शास्त्रांनाही पूर्ण कळत नाही, मग हे पुरुषोत्तमा, तुझ्यापुढे या पामर दासगणूची काय योग्यता?
रामकृपा जेव्हां झाली । तेव्हां माकडां शक्ति आली ।
गोप तेही बनले बली । यमुनातीरीं गोकुळांत ॥१४॥
प्रभू श्रीरामांची कृपा झाल्यावर वानरांमध्ये अफाट शक्ती आली, आणि यमुनातीरावर गोकुळात साधे गोपाळही बलवान बनले.
तुझी कृपा व्हाया जाण । नाहीं धनाचें प्रयोजन ।
चरणीं होतां अनन्य । तूं त्यातें साह्य करिशी ॥१५॥
तुझी कृपा होण्यासाठी पैशांची अजिबात गरज नसते; जो तुझ्या चरणी अनन्यभावाने शरण येतो, त्याला तू नेहमी साह्य करतोस.
ऐसा संतांनीं डांगोरा । तुझा पिटला रमावरा ।
म्हणून आलों तुझ्या द्वारां । आतां विन्मुख लावूं नको ॥१६॥
संतांनी तुझ्या याच ब्रीदाचा जगात डंका वाजवला आहे, म्हणून मी तुझ्या दारात आलो आहे; आता मला विन्मुख परतू नकोस.
हें संतचरित्र रचावया । साह्य करी पंढरीराया ।
माझ्या चित्तीं बसोनिया । ग्रंथ कळसा नेई हा ॥१७॥
हे पंढरीराया, हे संतांचे चरित्र लिहिण्यासाठी मला शक्ती दे; माझ्या हृदयात वास करून हा ग्रंथ पूर्णत्वास ने.
हे भवभवान्तक भवानीवरा । हे नीलकंठा गंगाधरा ।
ओंकाररुपा त्र्यंबकेश्वरा । वरदपाणी ठेवा शिरीं ॥१८॥
हे संहारक, भवानीपती, नीलकंठ गंगाधर ओंकाररूप त्र्यंबकेश्वरा, माझ्या मस्तकावर तुझा आशीर्वादरूपी हात ठेव.
तुझें साह्य असल्यावर । काळाचाही नाहीं दर ।
लोखंडासी भांगार । परीस करुन ठेवीतसे ॥१९॥
तुझा आधार असल्यावर काळाचेही भय राहत नाही; परीस जसा लोखंडाचे सोने करतो, तशी तुझी कृपा आहे.
तुझी कृपा हाच परीस । लोखंड मी गणूदास ।
साह्य करी लेंकरास । परतें मजला लोटूं नको ॥२०॥
तुझी कृपा हाच परीस आहे आणि मी दासगणू म्हणजे लोखंड आहे; या लेकराला सांभाळ आणि मला दूर लोटू नकोस.
तुला अशक्य कांहीं नाहीं । अवघेंच आहे तुझ्या ठाईं ।
लेंकरासाठीं धांव घेई । ग्रंथ सुगम वदवावया ॥२१॥
तुला जगात काहीही अशक्य नाही, सर्व सामर्थ्य तुझ्या ठायी आहे; हा ग्रंथ सोप्या भाषेत पूर्ण व्हावा म्हणून या लेकरासाठी धावून ये.
माझ्या कुळीची कुलदेवता । कोल्हापुरवासिनी जगन्माता ।
तिच्या पदीं ठेवितों माथा । मंगल व्हाया कारणें ॥२२॥
माझ्या कुळाची कुलदेवता कोल्हापूरची अंबाबाई जगन्माता आहे, कार्य मंगल व्हावे म्हणून तिच्या चरणी मी मस्तक टेकवतो.
हे दुर्गे तुळजे भवानी । हे अपर्णे अंबे मृडानी ।
ठेवी तुझा वरदपाणी । दासगणूच्या शिरावर ॥२३॥
हे दुर्गे, तुळजाभवानी, हे अंबे जगदंबे, तुझा वरदहस्त या दासगणूच्या मस्तकावर सदैव असू दे.
आतां वंदन दत्तात्रया । पाव वेगीं मसीं सदया ।
गजाननचरित्र गाया । प्रसादासह स्फूर्ति दे ॥२४॥
आता करुणाघन श्रीदत्तात्रेयांना वंदन असो; गजानन महाराजांचे चरित्र गाण्यासाठी मला बुद्धी, स्फूर्ती आणि कृपाप्रसाद द्या.
आतां शांडिल्यादि ऋषीश्वर । वसिष्ठ गौतम पाराशर ।
ज्ञाननभीं जो दिनकर । त्या शंकराचार्या नमन असो ॥२५॥
आता शांडिल्य, वसिष्ठ, गौतम, पराशर या ऋषींना आणि ज्ञानसूर्याप्रमाणे तळपणाऱ्या आद्य शंकराचार्यांना माझे नमन असो.
आतां अवघ्या संतमहंता । नमन माझें सर्वथा ।
दासगणूच्या धरुन हाता । ग्रंथ करवा लेखन ॥२६॥
आता सर्व संतमहंतांना माझे नम्र नमन आहे; दासगणूचा हात धरून तुम्हीच हा ग्रंथ लिहून घ्या.
गहिनी निवृत्ति ज्ञानेश्वर । श्रीतुकाराम देहूकर ।
हे भवाब्धीचें तारुं थोर । त्या श्रीरामदासा नमन असो ॥२७॥
गहिनीनाथ, निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर महाराज, देहूचे संत तुकाराम आणि भवसागर पार करून नेणारे समर्थ रामदास स्वामी यांना माझे नमन असो.
हे शिर्डिकर सांई समर्था । वामनशास्त्री पुण्यवंता ।
दासगणूसी अभय आतां । तुमचें असो द्या संत हो ॥२८॥
हे शिर्डीचे साईबाबा आणि वामनशास्त्री पुण्यवंता, या दासगणूला तुमचा कायम अभयहस्त लाभू द्या.
तुम्हां अवघ्यांच्या कृपेनें । मी हें करीन बोलणें ।
दासगणू मी तुमचें तान्हें । कठोर मजविषयीं होऊं नका ॥२९॥
तुम्हा सर्व संतांच्या कृपेनेच मी हे लेखन करत आहे; मी तुमचे तान्ह्या बाळासारखा आहे, माझ्यावर कठोर होऊ नका.
जी कां खरी माया असते । तीच बोलाया शिकविते ।
तुमचें माझें असें नातें । मायलेंकापरी हो ॥३०॥
जी खरी आई असते तीच लेकराला बोलायला शिकवते; आपले नातेही तसेच आई आणि मुलासारखे आहे.
लेखणी काढी अक्षर । परी तो तिच्यांत नाहीं जोर ।
ती निमित्तकारण साचार । लेखनरुपी कार्याला ॥३१॥
लेखणी फक्त अक्षरे काढते, पण तिच्यात स्वतःचे काही सामर्थ्य नसते; ती लेखनाच्या कार्यासाठी केवळ एक साधन असते.
दासगणू लेखणी येथ । तुम्ही धारण करा ती अवघे संत ।
ग्रंथरचना रसभरित । हीच आहे प्रार्थना ॥३२॥
येथे दासगणू ही केवळ एक लेखणी आहे; हे संतजनहो, तुम्ही ती हाती धरा आणि हा ग्रंथ रसाळपणे लिहून घ्या, हीच प्रार्थना आहे.
आतां श्रोते सावधान । संतकथेचें करा श्रवण ।
करोनिया एकाग्र मन । निजकल्याण व्हावया ॥३३॥
आता हे श्रोतेहो, सावधान होऊन एकाग्र चित्ताने या संतकथेचे श्रवण करा, जेणेकरून तुमचे आत्म-कल्याण होईल.
संत हेच भूमिवर । चालते बोलते परमेश्वर ।
वैराग्याचे सागर । दाते मोक्षपदाचे ॥३४॥
या पृथ्वीतलावर संत हेच चालते-बोलते प्रत्यक्ष परमेश्वर आहेत; ते वैराग्याचे महासागर आणि मोक्षपद देणारे आहेत.
संत हेच सन्नीतीची । मूर्ति होय प्रत्यक्ष साची ।
संत भव्य कल्याणाची । पेठ आहे विबुध हो ॥३५॥
संत हेच सदाचाराची प्रत्यक्ष मूर्ती आहेत; हे ज्ञानी लोकांनो, संतांचे अस्तित्व म्हणजे मानवाच्या कल्याणाची मोठी बाजारपेठ आहे.
त्या संतचरित्रास । श्रवण करा सावकाश ।
आजवरी ना कवणास । संतांनीं या दगा दिला ॥३६॥
त्या संतांच्या चरित्राचे शांतपणे श्रवण करा; आजवर संतांनी कधीही कोणा भक्ताचा विश्वासघात केलेला नाही.
ईश्वरी तत्त्वांचे वाटाडे । संत हेची रोकडे ।
हे अमोघ ज्ञानाचे ते गाडे । भरले असती प्रत्यक्ष ॥३७॥
संत हेच ईश्वरी तत्त्वाकडे घेऊन जाणारे खरे वाटाडे आहेत; ते साक्षात अमोघ अशा आत्मज्ञानाचे भांडार आहेत.
संतचरणीं ज्याचा हेत । त्याचा ऋणी रुक्मिणीकांत ।
आतां मलरहित करा चित्त । गजाननचरित्र ऐकावया ॥३८॥
ज्यांचे मन संतांच्या चरणी रममाण होते, त्यांचा प्रत्यक्ष रुक्मिणीपती पांडुरंग ऋणी होतो; आता गजानन चरित्र ऐकण्यासाठी मन निर्मळ करा.
भरतखंडामाझारीं । संत झाले बहुतापरी ।
ही न पर्वणी आली खरी । अवांतर देशाकारणें ॥३९॥
या भरतखंडात अनेक प्रकारचे थोर संत जन्माला आले; ही सुवर्णसंधी इतर कोणत्याही देशाला कधी लाभली नाही.
जंबुद्वीप हें धन्य धन्य । आहे पहिल्यापासोन ।
कोणत्या सुखाची ही वाण । येथें न पडली आजवरी ॥४०॥
हा जंबुद्वीप पहिल्यापासूनच अत्यंत धन्य आहे; येथे आजवर कोणत्याही आत्मिक सुखाची कमतरता पडलेली नाही.
याचें हेंच कारण । या भूमीस संतचरण ।
अनादि कालापासोन । लागत आले आहेत कीं ॥४१॥
याचे मुख्य कारण हेच आहे की, या भूमीला अनादी काळापासून थोर संतांचे चरणस्पर्श सातत्याने लाभत आले आहेत.
नारद, ध्रुव, कयाधूकुमर । उद्धव, सुदामा, सुभद्रावर ।
महाबली अंजनीकुमर । अजातशत्रू धर्मराजा ॥४२॥
नारद, ध्रुव, कयाधूचा पुत्र प्रल्हाद, उद्धव, सुदामा, अर्जुन, महाबली मारुती आणि अजातशत्रू धर्मराज याच देशात झाले.
शंकराचार्य जगद्गुरु । जे पदनताचे कल्पतरु ।
जे अध्यात्मविद्येचे मेरु । याच देशीं झाले हो ॥४३॥
जे शरण आलेल्यांसाठी कल्पतरू आहेत आणि अध्यात्मविद्येचा सुवर्णमेरू आहेत, ते जगद्गुरू शंकराचार्य याच भूमीत झाले.
मध्व-वल्लभ-रामानुज । याचा ऋणी अधोक्षज ।
ज्यानें धर्माची राखिली लाज । निज सामर्थ्य दावोनिया ॥४४॥
मध्वाचार्य, वल्लभाचार्य आणि रामानुजाचार्य ज्यांचे प्रत्यक्ष भगवान ऋणी झाले, ज्यांनी सामर्थ्याने धर्माची प्रतिष्ठा राखली.
नरसीमेहता तुलसीदास । कबीर कमाल सुरदास ।
गौरंग-प्रभूच्या लीलेस । वर्णन करावें कोठवरी ? ॥४५॥
नरसी मेहता, संत तुलसीदास, कबीर, कमाल आणि सूरदास, तसेच गौरांग प्रभूंच्या अद्भुत लीलांचे वर्णन कुठवर करावे?
राजकन्या मिराबाई । तिच्या भक्तीस पार नाहीं ।
जिच्यासाठीं शेषशायी । प्राशिता झाला विषातें ॥४६॥
राजकुमारी मीराबाईच्या भक्तीला काही सीमाच नव्हती; जिच्यासाठी प्रत्यक्ष शेषाशायी भगवंताने विषाचे अमृत करून प्राशन केले.
गोरख-मच्छेंद्र जालंदर । जे का योगयोगेश्वर ।
ज्यांचा नवनाथ भक्तिसार । ग्रंथ असे लीलेचा ॥४७॥
गोरक्षनाथ, मत्स्येंद्रनाथ आणि जालंधरनाथ हे महान योगेश्वर, ज्यांच्या अथांग लीलांचा 'नवनाथ भक्तिसार' हा ग्रंथ प्रसिद्ध आहे.
ज्यांनीं नुसतीच हरिभक्ति । करुन साधिला श्रीपती ।
ते नामा नरहरी सन्मति । जनी कान्हो संतसखू ॥४८॥
ज्यांनी केवळ निष्काम हरिभक्ती करून प्रत्यक्ष श्रीपतीला वश केले, ते नामदेव महाराज, नरहरी सोनार, संत जनाबाई, कान्होपात्रा व संत सखू.
चोखा-सावता-कूर्मदास । दामाजीपंत पुण्यपुरुष ।
ज्यांच्या कारणें वेदरास । गेला महार होऊन हरी ॥४९॥
संत चोखामेळा, सावता माळी, कूर्मदास आणि दामाजीपंत यांच्यासाठी तर भगवंताने बेदरच्या दरबारात महार बनणेही स्वीकारले.
मुकुंदराज जनार्दन । बोधला निपट निरंजन ।
ज्यांचीं चरित्रें-गायन । केलीं मागें महिपतींनीं ॥५०॥
मुकुंदराज स्वामी, जनार्दन स्वामी, बोधले महाराज आणि संत निरंजन, ज्यांची चरित्रे पूर्वी महिपती महाराजांनी भक्तीभावाने गायली.
म्हणून त्यांचीं नांवें येथ । मी न साकल्यें आतां देत ।
नुसते सांगतों वाचा ग्रंथ । भक्तिविजय भक्तमाला ॥५१॥
म्हणून मी त्या सर्वांची नावे येथे सविस्तर देत बसत नाही; केवळ 'भक्तिविजय' आणि 'भक्तमाला' हे ग्रंथ वाचावे असे सांगतो.
त्यानंतर जे जे झाले । त्या त्या संतां मी गाइले ।
ग्रंथ असती तीन केले । ते पहा म्हणजे कळेल कीं ॥५२॥
त्यानंतर जे जे श्रेष्ठ संत झाले, त्या त्या संतांचे गुणगान मी तीन स्वतंत्र ग्रंथांमधून आधीच संक्षेपाने मांडले आहे.
त्या संतांच्या तोडीचा । संत श्रीगजानन साचा ।
या अवतारी पुरुषाचा । प्रभाव खचित लोकोत्तर ॥५३॥
त्या सर्व संतांच्याच तोडीचे श्री गजानन महाराज असून, या अवतारी पुरुषाचा प्रभाव खरोखरच अलौकिक आणि जगावेगळा आहे.
मीं जीं मागें गाईलीं । संतचरित्रें असतीं भलीं ।
तीं सारांशरुपें सांगितलीं । त्रय ग्रंथातून विबुध हो ॥५४॥
मी मागे जी संतांची चरित्रे गायली, ती त्या तीन ग्रंथांतून थोडक्यात मांडली आहेत.
आतां हें सांगोपांग । चरित्र कथितों ऐका चांग ।
मम सुदैवें आला योग । हें चरित्र रचण्याचा ॥५५॥
आता हे गजानन महाराजांचे चरित्र मी सांगोपांग सांगत आहे; माझ्या भाग्यानेच हा चरित्र लिहिण्याचा योग आज आला आहे.
जो प्रथमतांच मी पाहिला । आकोटासन्निध संत भला ।
तोच मागें राहिला । त्याचें ऐका कारण ॥५६॥
मी अकोटजवळ ज्या संतांना प्रथमतः प्रत्यक्ष पाहिले, त्यांचेच चरित्र मागे राहिले होते; त्याचे कारण ऐका.
माळा आधीं ओविती । मग मेरुमणी जोडिती ।
तीच आजी झाली स्थिति । ह्या चरित्र रचण्याची ॥५७॥
जपमाळ ओवताना मणी आधी ओवले जातात आणि मुख्य सुवर्ण मेरुमणी शेवटी जोडला जातो, तशीच स्थिती या चरित्ररचनेची झाली.
शेगांव नामें वर्हाडांत । ग्राम आहे प्रख्यात ।
खामगांव नामें तालुक्यांत । व्यापार चाले जेथ मोठा ॥५८॥
वऱ्हाड प्रांतात शेगाव नावाचे एक अत्यंत प्रसिद्ध गाव आहे; जे खामगाव तालुक्यात असून तेथे मोठा व्यापार चालतो.
ग्राम लहान साचार । परि वैभव त्याचें महाथोर ।
ज्याचें नांव अजरामर । झालें साधूमुळें जगत्रयीं ॥५९॥
गाव आकाराने लहान असले तरी त्याचे वैभव फार मोठे आहे; एका सिद्ध पुरुषाच्या वास्तव्यामुळे त्याचे नाव तिन्ही लोकात अजरामर झाले.
त्या शेगांव सरोवरीं भलें । गजानन कमल उदया आलें ।
जें सौरभें वेधितें झालें । या अखिल ब्रह्मांडा ॥६०॥
त्या शेगाव नावाच्या सरोवरामध्ये गजानन नावाचे दिव्य कमळ फुलले, ज्याच्या सुगंधाने संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून टाकले.
हा शेगांव खाणीचा । हिरा गजानन होय साचा ।
प्रभाव त्या अवलियाचा । अल्पमतीनें वाणितों मी ॥६१॥
श्री गजानन महाराज म्हणजे साक्षात शेगावच्या खाणीतील खरा हिरा आहेत; त्या सिद्ध अवलियाचा महिमा मी माझ्या अल्प बुद्धीने गात आहे.
तें आतां अवधारा । गजाननचरणीं प्रेम धरा ।
येणें तुमचा उद्धार खरा । होईल हें विसरुं नका ॥६२॥
हे श्रोतेहो, आता लक्ष देऊन ऐका आणि गजाननांच्या चरणी अनन्य प्रेम ठेवा; यामुळे तुमचा नक्की उद्धार होईल हे विसरू नका.
गजाननचरित्र मेघ थोर । तुम्ही श्रोते अवघे मोर ।
चरित्ररुपीं वर्षतां नीर । नाचाल वाटे निःसंशय ॥६३॥
गजानन महाराजांचे चरित्र म्हणजे पाण्याचा मोठा वर्षाव करणारा मेघ आहे, आणि तुम्ही श्रोते म्हणजे मोर आहात; हा चरित्ररूपी पाऊस पडताच तुम्ही आनंदाने नक्की नाचू लागाल.
शेगांवचे पौरवासी । परम भाग्याचे निश्चयेंसी ।
म्हणून लाधले तयांसी । गजानन हें संतरत्न ॥६४॥
शेगावचे नागरिक अत्यंत भाग्यवान आहेत, म्हणूनच त्यांना गजानन महाराजांसारखे अलौकिक संतरत्न लाभले.
जेव्हां करावें लागे पुण्य । तेव्हांच लाभती संतचरण ।
संतश्रेष्ठ देवाहून । येविषयीं शंका नसे ॥६५॥
जेव्हा पूर्वजन्मीचे मोठे संचित पुण्य पदरी असते, तेव्हाच संतांचे पाय घरी लागतात; संत हे देवापेक्षाही श्रेष्ठ आहेत यात तिळमात्र शंका नाही.
रामचंद्र पाटलांनीं । केली माझी विनवणी ।
पंढरी क्षेत्रीं येऊनी । कार्तिकीच्या वारीला ॥६६॥
पंढरपूरच्या कार्तिकी वारीत रामचंद्र पाटलांनी मला शेगावला येऊन गजानन महाराजांचे चरित्र लिहिण्याची कळकळीची विनंती केली होती.
माझा मनीं हेत होता । गावें गजानन-चरित्रा ।
परी त्याची तत्त्वतां । संगत नाहीं लागली ॥६७॥
माझ्याही मनात गजानन चरित्र रचण्याचा विचार होता; परंतु त्या विचारांची प्रत्यक्ष योग्य सांगड मात्र जुळून येत नव्हती.
त्या माझ्या वासनेची । पूर्तता करण्यासाठीं ।
केली रामचंद्राची । योजना या समर्थें ॥६८॥
माझी तीच अपूर्ण राहिलेली इच्छा पूर्ण करण्यासाठी साक्षात गजानन महाराजांनीच रामचंद्र पाटलांना प्रेरित केले होते.
खर्या संताचें धोरण । न कळे कोणालागोन ।
महापुरुष गजानन । आधुनिक संत चूडामणी ॥६९॥
खऱ्या संतांचे गूढ विचार आणि धोरण कोणालाही सहज समजत नाही; महापुरुष गजानन महाराज हे अर्वाचीन काळातील संतांचे मुकुटमणी आहेत.
या महापुरुषाचा । ठावठिकाण कोणचा ।
वा पत्ता त्यांच्या जातीचा । इतिहासदृष्टया न लागे कीं ॥७०॥
या थोर महापुरुषाचे मूळ मूळ गाव, ठावठिकाणा कोणता किंवा त्यांची जात कोणती, याचा इतिहासदृष्ट्या काहीच थांगपत्ता लागत नाही.
जेवीं ब्रह्माचा ठावठिकाण । न कळे कोणालागून ।
ते ब्रह्मास पाहून । निश्चय त्याचा करणें असे ॥७१॥
ज्याप्रमाणे परब्रह्माचा मूळ ठावठिकाणा कोणालाही सांगता येत नाही, तर केवळ त्या ब्रह्मानुभवावरूनच त्यांची अनुभूती घ्यायची असते.
जो कां हिरा तेजमान । पूर्णपणें असे जाण ।
तेज त्याचें पाहोन । ज्ञाते तल्लीन होती कीं ॥७२॥
जो हिरा पूर्णपणे पाणीदार आणि तेजस्वी असतो, त्याचे अलौकिक तेज पाहूनच जाणकार लोक तल्लीन होतात.
तेथ त्या हिर्याची । खाण आहे कोणाचि ।
हे विचारीं आणण्याची । गरज मुळीं राहात नसे ॥७३॥
तो तेजस्वी हिरा नक्की कोणत्या खाणीतून बाहेर आला, हा विचार करण्याची त्या वेळी कोणालाही गरज उरत नाही.
ऐन तारुण्याभीतरीं । गजानन आले शेगांवनगरीं ।
शके अठराशाभीतरीं । माघ वद्य सप्तमीला ॥७४॥
श्री गजानन महाराज अगदी ऐन तारुण्यात शके १८०० च्या सुमारास माघ वद्य सप्तमीला शेगाव नगरीत प्रकट झाले.
कोणी कोणी म्हणती जन । श्रीसमर्थांचें जें कां स्थान ।
त्या सज्जनगडाहून । या देशीं आले हे ॥७५॥
काही लोकांचे असे म्हणणे आहे की, समर्थ रामदास स्वामींच्या पावन सज्जनगडावरून महाराज या वऱ्हाड प्रांतात आले.
परियाला पुरावा । सबळ ऐसा नाहीं बरवा ।
परी कांहीं तरी असावा । अर्थ त्याच्या म्हणण्यांत ॥७६॥
या गोष्टीला जरी सबळ ऐतिहासिक पुरावा नसला, तरी लोकांच्या या म्हणण्यात नक्कीच काहीतरी गूढ अर्थ असावा.
लोक अवघे भ्रष्ट झाले । नाना यातनें गांजले ।
त्यांच्यासाठीं वाटतें केलें । कौतुक ऐसें समर्थांनीं ॥७७॥
कलियुगातील लोक धर्मभ्रष्ट झाले होते आणि संकटांनी गांजले होते; त्यांच्या उद्धारासाठीच समर्थांनी ही अद्भुत लीला केली असावी.
जगाचा करण्या उद्धार । गजाननरुपें अवतार ।
धरुन आले महीवर । पुन्हां समर्थ सिद्धयोगी ॥७८॥
जगाचे कल्याण करण्यासाठी समर्थ सिद्धयोगी पुन्हा गजाननाच्या रूपात अवतार घेऊन या पृथ्वीतलावर अवतरले.
कोणत्याही कलेवरी । योगीपुरुष प्रवेश करी ।
ऐसा प्रकार भूमीवरी । जगद्गुरुंनीं केला असे ॥७९॥
सिद्ध योगी कोणत्याही शरीरात परकायाप्रवेश सहज करू शकतात; अशी अलौकिक लीला पूर्वी जगद्गुरू आद्य शंकराचार्यांनीही केली होती.
गोरख जन्मला उकिरड्यांत । कानीफा गजकर्णांत ।
चांगदेव नारायण डोहांत । योनीवांचून प्रगटले ॥८०॥
गोरक्षनाथ उकिरड्यातून, कानिफनाथ हत्तीच्या कानातून, तर चांगदेव महाराज तापी-नर्मदा डोहातून अयोनिज रूपाने प्रकट झाले होते.
तैसेंच येथें कांहींतरी । झालें असावें निर्धारी ।
गजाननासी अंगें सारीं । होतीं योगाचीं अवगत ॥८१॥
तसाच काहीसा अलौकिक प्रकार येथेही नक्कीच घडला असावा; कारण गजानन महाराजांना योगशास्त्राची सर्व अंगे पूर्ण अवगत होती.
हें त्यांच्या लीलेवरुन । पुढें कळेल तुम्हां लागून ।
योगाचें अगाध महिमान । त्याची सरी न ये कोणा ॥८२॥
त्यांच्या पुढील अद्भूत लीलांवरून तुम्हाला समजून येईल की, योगसामर्थ्याचा त्यांचा अधिकार एवढा प्रचंड होता की त्याची बरोबरी कोणीच करू शकत नाही.
शेगांवीं माघमासीं । वद्य सप्तमी ज्या दिवशीं ।
हा उदय पावला ज्ञानराशी । पदनतातें तारावया ॥८३॥
शेगावात माघ महिन्यातील वद्य सप्तमीच्या दिवशी, शरण आलेल्यांचा उद्धार करणारा हा ज्ञानाचा महासूर्य प्रकट झाला.
त्या वेळची तुम्हां कथा । सांगतों मी ऐका आतां ।
एक भाविक गृहस्थ होता । नाम ज्याचें देविदास ॥८४॥
त्या वेळी शेगावात घडलेली सत्य हकीकत आता मी तुम्हाला सांगतो, ती शांत चित्ताने ऐका; गावात देविदास नावाचा एक भाविक गृहस्थ राहत होता.
हा देविदास सज्जन । पातूरकरांचा वंशज जाण ।
शाखा ज्यांची माध्यंदिन । मठाधिपती होता तो ॥८५॥
हा देविदास पातूरकर घराण्यातील सत्पुरुष असून माध्यंदिन शाखेचा ब्राह्मण आणि मठाधिपती होता.
त्याच्या एका मुलाची । ऋतुशांति होती साची ।
त्यानिमित्त भोजनाची । तयारी होती त्याचे घरा ॥८६॥
त्याच्या एका मुलाचा ऋतुशांतीचा मंगल धार्मिक समारंभ चालू होता; त्यानिमित्ताने त्याच्या घरी मोठ्या भोजनाची तयारी सुरू होती.
उष्टया पत्रावळी रस्त्यावर । टाकिल्या होत्या साचार ।
घराचिया समोर । त्या देविदास विप्राच्या ॥८७॥
समारंभातील जेवणाच्या उष्ट्या पत्रावळी त्या देविदास ब्राह्मणाच्या घरासमोरील रस्त्यावर टाकलेल्या होत्या.
तो गजानन समर्थसिद्धयोगी । बसले होते तया जागीं ।
एक बंडी होती अंगीं । जुन्या पुराण्या कापडाची ॥८८॥
त्याच रस्त्यावर साक्षात समर्थ सिद्धयोगी गजानन महाराज येऊन शांतपणे बसले होते; अंगावर केवळ एक जुनी-पुराणी कापडाची बंडी होती.
कोणत्याहि उपाधीचें । नांव नव्हतें जवळीं साचें ।
पात्र पाणी प्यावयाचें । होता एक भोपळा ॥८९॥
कोणतीही लौकिक उपाधी, साधन किंवा सामान त्यांच्याजवळ नव्हते; पाणी पिण्यासाठी फक्त एक सुकलेला भोपळा जवळ होता.
कच्ची चिलीम हातांत । जी होती तयांची स्वकृत ।
कुंभाराच्या भट्टीप्रत । जिनें नव्हतें पाहिलें ॥९०॥
कुंभाराच्या भट्टीत न भाजलेली, स्वतःच्या हाताने बनवलेली एक कच्ची मातीची चिलीम त्यांच्या हातात होती.
नासाग्र दृष्टि मुद्रा शांत । तपोबल अंगीं झळकत ।
प्राचीच्या वालरवीवत् । वर्णन किती करावें ॥९१॥
दृष्टी नाकाच्या शेंड्यावर स्थिर, मुद्रा अत्यंत शांत, अंगावर तपोबल झळकत होते आणि सकाळच्या कोवळ्या सूर्यासारखे तेजस्वी रूप; त्याचे वर्णन मी शब्दात किती करावे?
मूर्ति अवघी दिगंबर । भाव मावळला आपपर ।
आवडनिवड साचार । राहिली न जवळी जयाच्या ॥९२॥
संपूर्ण शरीर दिगंबर अवस्थेत होते, आपला आणि परका हा भेद पार मावळला होता, तसेच आवड-निवड अशी कोणतीही गोष्ट त्यांच्याजवळ उरली नव्हती.
ती समर्थांची स्वारी । बैसोनिया रस्त्यावरी ।
शोधन पत्रावळीचे करी । केवळ निजलीलेनें ॥९३॥
समर्थांची ती पावन मूर्ती रस्त्यावर शांतपणे बसून केवळ आपल्याच अलौकिक लीलेने पत्रावळींतील उष्ट्या अन्नाचा शोध घेत होती.
शीत पडल्या दृष्टीप्रत । तें मुखीं उचलुनी घालीत ।
हें करण्याचा हाच हेत । ’अन्नपरब्रह्म’ कळवावया ॥९४॥
पत्रावळीवर पडलेले एखादे शीत दृष्टीस पडताच ते उचलून मुखात टाकत होते; 'अन्न हे परब्रह्म आहे' हे लोकांना पटवून देणे हाच यामागचा मुख्य हेतू होता.
कां कीं गर्जोन सांगे श्रुती । अन्न हेंच ब्रह्म निगुती ।
"अन्नम् ब्रह्मेति" ऐसी उक्ती । उपनिषदांठायीं असे ॥९५॥
कारण श्रुती आणि उपनिषदे गर्जून सांगतात की, 'अन्नम् ब्रह्मेति' म्हणजेच अन्न हेच साक्षात ब्रह्मस्वरूप आहे.
त्याची पटवावया खण । शितें वेंचती दयाघन ।
त्याचा सामान्य जनांलागून । भावार्थ तो कळला नसे ॥९६॥
त्याचीच प्रचिती देण्यासाठी दयाघनाने शिते वेचली; परंतु सामान्य लोकांना त्या अलौकिक लीलेचा खरा भावार्थ अजिबात समजला नाही.
बंकटलाल आगरवाला । होता रस्त्यानें चालला ।
त्यानें हा प्रकार पाहिला । आपल्या त्या स्नेह्यासह ॥९७॥
बंकटलाल आगरवाल त्या रस्त्याने चालला होता, त्याने आपल्या मित्रासह महाराजांचा हा सर्व प्रकार प्रत्यक्ष पाहिला.
दामोदरपंत कुलकर्णी । त्यांच्या स्नेह्याचें नांव जाणी ।
दोघे तो प्रकार पाहोनी । आश्चर्यचकित जाहले ॥९८॥
दामोदरपंत कुलकर्णी हे त्या मित्राचे नाव होते; त्या दोघांनी समर्थांचे हे कृत्य पाहून अत्यंत आश्चर्य व्यक्त केले.
आणि एकमेकांप्रत । बोलूं लागले ऐसें सत्य ।
कीं याची करणी विपरीत । वेडयापरी दिसतसे ॥९९॥
ते दोघे एकमेकांशी बोलू लागले की, यांची ही कृती अत्यंत विचित्र असून एका वेड्यासारखी दिसत आहे.
हा अन्नार्थी जरी असतां । तरी पात्र मागून घेता ।
देवीदासही यातें देता । कां कीं तोही सज्जन ॥१००॥
हा माणूस जर केवळ भुकेलेला असता तर त्याने देविदासकडे सन्मानाने जेवणाचे ताट मागितले असते, आणि देविदास सज्जन असल्याने त्याने ते दिलेही असते.
द्वारीं आलेला याचक । लावी ना सुज्ञ परत देख ।
कांहीं न चाले तर्क । कृतीवरुनी याच्या ह्या ॥१॥
दारावर आलेल्या कोणत्याही याचकाला जाणकार माणूस कधीही विन्मुख परत पाठवत नाही; परंतु या माणसाच्या कृतीवरून काहीच अंदाज लागत नाही.
बंकटलाल म्हणे पंतासी । ऐसेच उभें रस्त्यासी ।
आपण राहूं यत्कृतीसी । अजमावयाकारणें ॥२॥
बंकटलाल पंतांना म्हणाला, आपण असेच रस्त्यावर उभे राहून यांच्या पुढील कृतीची परीक्षा घेऊया.
खरे साधु पिशापरी । जगीं वागती वरवरी ।
ऐसी व्यासाची वैखरी । बोलली आहे भागवतांत ॥३॥
भागवतात व्यासांनी सांगितले आहे की, खरे आत्मज्ञानी साधू या जगात लोकांच्या नजरेत वरवर वेड्या-पिशासारखेच वावरत असतात.
कृतीनें हा दिसे वेडा । परी वाटे ज्ञानगाडा ।
वा विमल ज्ञानाचा हुडा । असावा कीं प्रत्यक्ष ॥४॥
हा कृतीने जरी वेडा दिसत असला, तरी तो प्रत्यक्ष ज्ञानाचा महासागर किंवा साक्षात विमल ज्ञानाचा किल्ला वाटत आहे.
ऐसा विचार परस्पर । करुं लागले साचार ।
रत्न असतां समोर । पारखी तोच जाणे त्या ॥५॥
ते दोघे आपापसात असा विचार करू लागले; कारण समोर रत्न असले तरी केवळ खरा जव्हेरीच त्याची खरी किंमत ओळखू शकतो.
पंथें हजारों लोक गेले । परी न कोणी पाहिले ।
या दोघांवांचून भले । याचा विचार कर हो ! ॥६॥
त्या रस्त्यावरून हजारो लोक गेले, पण या दोघांशिवाय कोणाचेही लक्ष त्या महापुरुषाकडे गेले नाही, हा विचार करण्यासारखा प्रसंग आहे.
हिरे गारा एक्या ठायीं । मिसळल्या असती जगा ठायीं ।
पारखी तो निवडून घेई । गार टाकून हिर्यातें ॥७॥
जगात हिरे आणि गारगोटी एकाच ठिकाणी मिसळलेले असतात; परंतु जाणकार पारखी गारा फेकून देऊन केवळ हिराच निवडून घेतो.
प्रथमता तो पुढें झाला । बंकटलाल आगरवाला ।
गजाननासी विचारण्याला । विनयानें येणें रीतीं ॥८॥
त्यानंतर बंकटलाल आगरवाल स्वतः पुढे झाला आणि अत्यंत नम्रपणे गजानन महाराजांना विचारू लागला.
ह्या पत्रावळीच्या शोधना । कां हो करितां कळेना ।
क्षुधा असेल आपणां । तरी तरतूद करुं अन्नाची ॥९॥
तुम्ही या उष्ट्या पत्रावळी का शोधत आहात हे मला समजत नाही; जर तुम्हाला भूक लागली असेल, तर आम्ही त्वरित चांगल्या अन्नाची व्यवस्था करतो.
त्यानें ऐसें विचारिलें । परि न उत्तर मिळालें ।
नुसतें वरी पाहिलें । उभयतांच्या मुखाकडे ॥११०॥
त्याने असा नम्र प्रश्न विचारला, पण महाराजांनी काहीच उत्तर दिले नाही; त्यांनी केवळ वर मान करून त्या दोघांच्या चेहऱ्याकडे पाहिले.
तो सतेज कांती मनोहर । दंड गर्दन पिळदार ।
भव्य छाती दृष्टि स्थिर । भृकुटी ठायीं झाली असे ॥११॥
अत्यंत सतेज आणि सुंदर कांती, दंड आणि मान पिळदार, छाती भव्य आणि दृष्टी दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी स्थिर झालेली होती.
निजानंदीं रंगलेला । ऐसा योगी पाहिला ।
मौनेंच नमस्कार केला । चित्तीं संतोष पावोनिया ॥१२॥
स्वानंदात तल्लीन झालेल्या अशा महान योग्याला पाहून त्या दोघांनी मनात समाधान पावून मूकपणे त्यांना नमस्कार केला.
देविदासबुवासी । सांगूं लागले प्रेमेंसी ।
तुम्ही पात्र वाढून वेगेंसी । आणा एक बाहेर ॥१३॥
बंकटलाल देविदास बुवांकडे गेला आणि प्रेमाने म्हणाला, तुम्ही त्वरित पक्वान्नांनी भरलेले एक ताट वाढून बाहेर घेऊन या.
देविदासें तैसें केलें । पक्वान्नांनीं भरलेलें ।
पात्र आणून ठेविलें । द्वारासमोर स्वामीपुढें ॥१४॥
देविदासने लगेच तसेच केले; नानाविध पक्वान्नांनी भरलेले ताट आणून त्याने स्वामींसमोर जमिनीवर ठेवले.
ठेविलेल्या पात्रावरी । भोजना बैसली समर्थस्वारी ।
चवी न कशाची अंतरीं । अणुमात्र उरली असे ॥१५॥
ताट समोर ठेवताच समर्थ भोजनास बसले; कोणत्याही अन्नाची चव किंवा वास याविषयी त्यांच्या मनात तिळमात्र आसक्ती उरलेली नव्हती.
अनुपम ब्रह्मरसाला । जो पिऊन तृप्त झाला ।
तो कां मागतो गुळवण्याला । मिटक्या मारीत बैसेल ? ॥१६॥
ज्याला अनुपम अशा ब्रह्मानंदाच्या अमृताची गोडी लागली आहे, तो सामान्य गुळवणी पिण्यासाठी तोंडाने चवीच्या मिटक्या मारत बसेल का?
जो सार्वभौम नृपवर । झाला असे साचार ।
अशा नरासी जहागीर । मिळाल्यासी प्रेम नुपजे ॥१७॥
जो स्वतः चक्रवर्ती सम्राट झालेला असतो, त्याला एखाद्या जहागिरीचे क्षुल्लक वतन मिळाल्याने कधीही विशेष आनंद होत नाही.
अवघीं पक्वान्नें एक केलीं । आवडनिवड नाहीं उरली ।
जठराग्नीची तृप्ति केली । दोन प्रहरच्या समयाला ॥१८॥
त्यांनी सर्व पक्वान्ने एकत्र कालवली, आवड-निवड मागे उरली नाही; दुपारच्या वेळी त्यांनी आपल्या पोटातील जठराग्नीची शांतता केली.
बंकटलाल तें पाहून । पंतासी करी भाषण ।
ह्या वेडा म्हणालों आपण । ती निःसंशय झाली चुकी ॥१९॥
हे पाहून बंकटलाल दामोदरपंतांना म्हणाला, आपण यांना वेडा समजलो ती आपली १००% मोठी चूक झाली.
सुभद्रेसाठीं द्वारकेला । अर्जुन ऐसाच वेडा झाला ।
व्यवहाराचा विसर पडला । करुं लागला भलभलतें ॥१२०॥
सुभद्रेसाठी द्वारकेत अर्जुनाला असाच वेडेपणा आला होता, तो सर्व व्यावहारिक भान विसरून वाटेल तसे वागू लागला होता.
तैसाच हा ज्ञानजेठी । मुक्तिरुप सुभद्रेसाठीं ।
वेडा झाला कसवटी । याची आतां घेणें नको ॥२१॥
तसाच हा ज्ञानी महापुरुष मोक्षरूपी सुभद्रेच्या प्रेमात वेडा झाला आहे; आता यांची परीक्षा घेण्याची आपल्याला गरज नाही.
धन्य आपुलें शेगांव । दृष्टी पाहिला योगीराव ।
"निरिच्छा" हा जहागीरगांव । दिला हरीनें जयाला ॥२२॥
आपले शेगाव खरोखरच धन्य झाले, ज्यांनी या महान योगीराजाला पाहिले; ज्यांना साक्षात देवाने 'निरिच्छा' नावाचे जहागीर गाव दिले आहे.
सूर्य माध्यान्हीं आला । भाग भूमीचा तप्त झाला ।
पांखरें हीं आश्रयाला । जाऊन बैसलीं वृक्षावरी ॥२३॥
दुपारची वेळ झाली, सूर्य माथ्यावर आला आणि जमीन प्रचंड तापली; पक्षीही उन्हामुळे झाडांच्या सावलीत जाऊन बसले.
ऐशा भर उन्हांत । हा बैसला आनंदांत ।
हा ब्रह्मची होय साक्षात् । भय ना कशाचें उरलें या ॥२४॥
अशा कडकडीत भर उन्हात हा पुरुष आनंदाने बसला आहे; हा साक्षात परब्रह्मच असून याला कोणत्याही गोष्टीचे भय उरलेले नाही.
हा जेवळा यथेच्छपणीं । तुंब्यामध्यें नाहीं पाणी ।
तें पंता या लागुनी । आपण देऊं आणून ॥२५॥
हे यथेच्छ जेवले आहेत पण यांच्या भोपळ्याच्या तुंब्यात पाणी नाही; म्हणून पंता, आपण यांना पाणी आणून देऊया.
पुसूं लागले दामोदर । तुंब्यामध्यें नाहीं नीर ।
मर्जी असल्या हा चाकर । पाणी द्याया तयार असे ॥२६॥
दामोदरपंतांनी नम्रपणे विचारले, महाराज, आपल्या तुंब्यात पाणी नाही; आपली मर्जी असल्यास हा सेवक पाणी आणून देण्यास तयार आहे.
ऐसे शब्द ऐकिले । समर्थांनीं हास्य केलें ।
उभयतांसी पाहून वदले । तें ऐका सांगतों ॥२७॥
हे शब्द ऐकताच समर्थांनी मंद हास्य केले; आणि त्या दोघांकडे पाहून ते जे बोलले, ते शांतपणे ऐका.
तुम्हां गरज असेल जरी । तरी आणून घाला वारी ।
एक ब्रह्म जगदांतरीं । ओतप्रोत भरलें असें ॥२८॥
तुम्हाला जर गरज वाटत असेल तर पाणी आणून घाला; संपूर्ण विश्वाच्या अंतरात एकच ब्रह्म ओतप्रोत भरलेले आहे.
तुम्ही आम्ही भेद तेथ । नाहीं उरला यत्किंचित ।
परी जगव्यवहार सत्य । आचरिला पाहिजे ॥२९॥
तिथे तुमच्यात आणि आमच्यात कोणताही भेद उरलेला नाही; परंतु तरीही जगाचा व्यावहारिक नियम माणसाने नीट पाळला पाहिजे.
अन्न भक्षिलें देहानीं । म्हणून त्या पाहिजे पाणी ।
हा व्यवहार चतुरांनीं । अवश्य पाहिजे जाणिला ॥१३०॥
देहाने अन्न ग्रहण केले आहे, त्यामुळे त्याला पाण्याची गरज असते; व्यवहारातील चतुर माणसांनी हा नियम नक्कीच ओळखला पाहिजे.
म्हणून तुमच्या चातुर्यासी । गरज असल्या तुम्हां साची ।
तरतूद करा पाण्याची । म्हणजे अवघें संपलें ॥३१॥
म्हणून तुमच्या व्यावहारिक चातुर्याला जर तशी गरज वाटत असेल, तर पाण्याची व्यवस्था करा म्हणजे सर्व संपले.
हें भाषण ऐकतां । दोघे हर्षले तत्त्वतां ।
बंकटलाल म्हणे पंता । आपुलें आहे भाग्य धन्य ॥३२॥
महाराजांचे हे बोलणे ऐकताच दोघेही मनातून अत्यंत आनंदित झाले; बंकटलाल म्हणाला, पंता, आपले भाग्य खरोखरच धन्य आहे.
पाणी आणण्या दामोदर । घरांत गेले साचार ।
तों इकडे प्रकार । काय घडला तो ऐका ॥३३॥
दामोदरपंत घरात पाणी आणण्यासाठी गेले; तोच इकडे काय आश्चर्यकारक प्रकार घडला, तो ऐका.
कूपाचिया शेजारीं । हाळ होता निर्धारीं ।
जेथें जनावरें सारीं । पीत होतीं पाण्याला ॥३४॥
कुंपणाच्या शेजारी जनावरांना पाणी पिण्यासाठी एक पाण्याचा हौद बांधलेला होता, तिथे सर्व गुरे पाणी पीत असत.
तेथें जाऊन पाणी प्याले । तृप्ततेचे ढेकर दिले ।
तों इतक्यांत घेऊन आले । पंत पाणी गडव्यांत ॥३५॥
महाराज तिथे गेले आणि त्यांनी तेच गढूळ पाणी पोटभर पिऊन समाधानाचा तृप्त ढेकर दिला; तेवढ्यात पंत तांब्यात पाणी घेऊन आले.
हां हां तें गढूळ पाणी । समर्था न लावा वदनीं ।
तें जनावरालागुनी । योग्य आहे प्यावया ॥३६॥
पंत म्हणाले, महाराज, ते गढूळ पाणी तोंडाला लावू नका; ते पाणी केवळ जनावरांच्या पिण्यायोग्य आहे.
मीं हें पहा आणिलें नीर । गोड निर्मळ थंडगार ।
वासित केलें साचार । वाळा घालून यामध्यें ॥३७॥
मी हे पहा थंडगार, गोड आणि वाळा घालून सुगंधी केलेले अत्यंत निर्मळ पाणी तुमच्यासाठी घेऊन आलो आहे.
ऐसें भाषण ऐकतां । महाराज वदले तत्त्वतां ।
व्यावहारिक अवघ्या कथा । ह्या न सांगा आम्हां तुम्ही ॥३८॥
हे बोलणे ऐकून महाराज म्हणाले, आम्हाला या असल्या व्यावहारिक आणि कोरड्या गोष्टी सांगू नका.
हें अवघें चरचर । ब्रह्में व्याप्त साचार ।
तेथें गढुळ,निर्मळ वासित नीर । हे न भेद राहिले ॥३९॥
हे सर्व चराचर विश्व साक्षात परब्रह्माने भरलेले आहे; तिथे गढूळ, निर्मळ किंवा सुगंधी पाणी असा कोणताही भेद उरत नाही.
पाणी तरी तोच आहे । निर्मळ गढुळ तोच पाहे ।
सुवास कुवास दोन्ही हें । रुप त्याचें निःसंशय ॥१४०॥
पाणी तरी तोच आहे, निर्मळ आणि गढूळही तोच आहे; चांगला सुवास आणि दुर्गंध ही दोन्ही निःसंशय त्याचीच रूपे आहेत.
पिणाराही वेगळा । त्यापासून ना निराळा ।
ईश्वराची अगाध लीला । ती कळे या नरजन्मीं ॥४१॥
पिणाराही त्या ब्रह्मापेक्षा वेगळा किंवा निराळा नाही; ईश्वराची ही अगाध लीला मानवी जन्मात सहज बुद्धीने समजत नाही.
तें दिलें टाकून । व्यवहारीं गोविलें मन ।
यांचेंच करा सदा मनन । कशापासून जग झालें ॥४२॥
ते मूळ तत्त्व सोडून तुम्ही आपले मन संसारात गुंतवून ठेवले आहे; जग कशापासून उत्पन्न झाले, याचेच तुम्ही सतत चिंतन करा.
ऐसी ऐकतां समर्थवाणी । दोघे गेले गहिंवरोनी ।
अनन्यभावें समर्थचरणीं । लोळावया तयार झाले ॥४३॥
समर्थांचे हे ब्रह्मज्ञानाचे बोल ऐकून दोघेही गहिवरून गेले; आणि अनन्यभावाने समर्थांच्या चरणावर डोके ठेवण्यासाठी पुढे सरसावले.
तो त्यांचा जाणोन हेत । महाराज निघाले पळत पळत ।
वायूच्या त्या गतिप्रत । अडथळा जगीं कोण करी ? ॥४४॥
त्यांचा तो हेतू ओळखून महाराज लगेच तिथून वेगाने पळत सुटले; आणि वाऱ्याच्या त्या गतीला या जगात अडवणारा कोण असणार?
यापुढील कथा पाही । निवेदन होईल द्वितीयाध्यायीं ।
अवधान द्यावें लवलाही । त्या श्रवण करावया ॥४५॥
यापुढील पावन कथा दुसऱ्या अध्यायात सांगितली जाईल; श्रोत्यांनी ती ऐकण्यासाठी आपले चित्त एकाग्र करावे.
हा गजाननविजय ग्रंथ । आल्हादवो भाविकांप्रत ।
हेंच विनवी जोडोन हात । ईश्वरासी दासगणू ॥१४६॥
हा श्रीगजानन विजय ग्रंथ सर्व भाविकांना मनस्वी आनंद देवो; हीच दासगणू हात जोडून ईश्वराच्या चरणी प्रार्थना करत आहे.