सर्वपित्री अमावस्या — महालय श्राद्ध विधी

पितृपक्षाच्या पंधरवड्यातला शेवटचा दिवस म्हणजे अमावस्या — हिलाच सर्वपित्री अमावस्या म्हणतात. नावातच अर्थ आहे: "सर्व पितरांसाठीची अमावस्या". इतर दिवशी ज्याच्या त्याच्या निधन-तिथीला श्राद्ध केले जाते, पण या एका दिवशी कुळातील सर्व पितरांचे, ज्ञात-अज्ञात असे सगळ्यांचे एकत्र स्मरण केले जाते.

याला महालय अमावस्या आणि पितृविसर्जन अमावस्या असेही म्हणतात. "विसर्जन" हा शब्द इथे फार सुंदर आहे — पंधरवडाभर पृथ्वीवर आपल्या वंशजांच्या भेटीला आलेल्या पितरांना या दिवशी कृतज्ञतेने आणि प्रेमाने निरोप दिला जातो, अशी श्रद्धा आहे.

महिन्याच्या नावाबद्दल एक छोटी गोष्ट: महाराष्ट्रात प्रचलित असलेल्या अमांत पंचांगानुसार ही तिथी भाद्रपद वद्य अमावस्या असते, तर उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पद्धतीत तीच आश्विन कृष्ण अमावस्या म्हणून ओळखली जाते. महिन्याची नावे दोन दिसली तरी दिवस एकच आहे.

• ज्यांच्या निधनाची तिथी माहीत नाही: घरातल्या ज्येष्ठांना तारीख आठवत नाही, किंवा कोणी सांगणारे राहिलेले नाही — अशा पितरांसाठी हाच दिवस राखीव मानला जातो.
• ज्यांचे श्राद्ध वेळेत करता आले नाही: आजारपण, प्रवास, कामाची अडचण किंवा इतर कारणाने ठरलेल्या तिथीला श्राद्ध राहून गेले असेल, तर ती कसर या दिवशी भरून काढण्याची प्रथा आहे.
• कुळातील सर्व अज्ञात पूर्वज: ज्यांची नावेही आज आपल्याला माहीत नाहीत, पण ज्यांच्यामुळे आपले अस्तित्व आहे, त्या सर्वांचे एकत्र स्मरण.
• ज्यांचे स्मरण करायला कोणी नाही: अपत्यहीन किंवा एकाकी गेलेल्या नातेवाईकांसाठीही या दिवशी प्रार्थना करता येते.

लागणारे साहित्य

काळे तीळ, दर्भ (कुश), पाणी भरलेला तांब्या, तांदूळ, फुले, तुपाचा दिवा आणि पितरांना प्रिय असलेल्या पदार्थांचा साधा नैवेद्य.

विधीचे टप्पे

1. सकाळची तयारी: स्नान करून स्वच्छ वस्त्र घालावे. घरात शांतता व स्वच्छता ठेवावी आणि नैवेद्याची तयारी सुरू करावी.
2. संकल्प: मनात किंवा मोठ्याने असा संकल्प करावा — "आज सर्वपित्री अमावस्येच्या दिवशी माझ्या कुळातील सर्व ज्ञात-अज्ञात पितरांच्या तृप्तीसाठी मी हे तर्पण व अन्नदान करीत आहे."
3. तर्पण: दक्षिणेकडे तोंड करून बसावे. हातात काळे तीळ व पाणी घेऊन पितरांचे स्मरण करत ताम्हणात जल सोडावे. नावे व गोत्र माहीत असल्यास ती घ्यावीत; माहीत नसल्यास "आमच्या कुळातील सर्व पितर" असे म्हणावे. सोबत "ॐ पितृभ्यो नमः" हा जप करावा.
4. नैवेद्य: दुपारच्या वेळी पितरांसाठी केलेला नैवेद्य दाखवावा. शक्यतो साधे सात्त्विक जेवण व पितरांना आवडत असलेला एखादा पदार्थ ठेवावा.
5. पंचबली: नैवेद्यातील पाच भाग वेगळे काढून ठेवावेत (खाली सविस्तर).
6. अन्नदान: एखाद्या गरजू व्यक्तीला जेवण किंवा शिधा द्यावा. शक्य असल्यास ज्येष्ठ ब्राह्मण भोजन घालावे.
7. निरोप व क्षमायाचना: शेवटी हात जोडून काही चुकले असल्यास क्षमा मागावी, पितरांचे आशीर्वाद मागावे आणि कृतज्ञतेने त्यांना निरोप द्यावा.

पूर्ण पिंडदान व सविस्तर श्राद्धविधी हा कुलाचारानुसार जाणकार गुरुजींकडून करवून घेणे सर्वाधिक योग्य मानले जाते. ज्यांना ते शक्य नाही, त्यांनी वर सांगितलेले तर्पण, नैवेद्य व अन्नदान श्रद्धेने केले तरी पितरांचे स्मरण पूर्ण होते, अशी भावना आहे.

श्राद्धाच्या नैवेद्यातून जेवायला बसण्याआधी पाच घास वेगळे काढण्याची परंपरा आहे — ती पंचबली. यामागची कल्पना मोठी हृद्य आहे: पितरांना अर्पण केलेले अन्न निसर्गातील जीवांपर्यंत पोहोचावे.

• गोबली: गाईसाठी एक घास.
• श्वानबली: कुत्र्यासाठी एक घास.
• काकबली: कावळ्यासाठी अंगणात किंवा गच्चीवर ठेवलेला घास — पितरांचा संदेशवाहक म्हणून कावळ्याला महाराष्ट्रात विशेष मान आहे.
• देवादिबली: देवता व सर्व अदृश्य शक्तींसाठी राखलेला भाग.
• पिपीलिकादिबली: मुंग्या व लहान कीटकांसाठी जमिनीवर ठेवलेला भाग.

हे पाच घास काढून झाल्यावरच घरातील मंडळी भोजन करतात.

कर्णाची कथा: पितृपक्षाच्या उत्पत्तीबद्दल एक लोकप्रिय लोककथा सांगितली जाते. दानशूर कर्णाने आयुष्यभर सोन्याचे अमाप दान केले, पण पितरांना अन्नदान केले नाही. मृत्यूनंतर स्वर्गात गेल्यावर त्याला भोजनात सोन्याचेच दागिने मिळाले. आपली चूक कळल्यावर त्याने यमराजांकडे प्रार्थना केली, तेव्हा त्याला पंधरवड्यासाठी पृथ्वीवर परत पाठवण्यात आले, आणि त्या काळात त्याने पितरांसाठी अन्न-पाण्याचे दान केले. म्हणूनच हा कालखंड पितरांच्या अन्नदानासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.

संतपरंपरेचा संदेश: वारकरी संतपरंपरा आपल्याला आणखी एक गोष्ट शिकवते — पितरांचे स्मरण जितके पवित्र, तितकीच जिवंत आई-वडिलांची सेवा श्रेष्ठ. पुंडलिक आई-वडिलांच्या सेवेत इतका रंगून गेला होता की स्वतः पांडुरंग त्याच्या दारी आले, आणि पुंडलिकाने पुढे केलेल्या विटेवर उभे राहिलेले विठ्ठल आजही पंढरपुरात विटेवर उभे आहेत — ही कथा आपल्याला हेच सांगते. म्हणून या दिवशी पितरांचे स्मरण करताना घरातल्या ज्येष्ठांशी वागणेही प्रेमाचे असावे.

सर्वपित्री अमावस्येनंतर साधारणपणे दुसऱ्या दिवशी घटस्थापनेने शारदीय नवरात्रीला सुरुवात होते. म्हणजे आधी पितरांना कृतज्ञतेने निरोप, आणि मग देवीच्या उत्सवाचे स्वागत — ही क्रमवारीच एक सुंदर भावार्थ सांगते. बंगालमध्ये हाच दिवस "महालया" म्हणून ओळखला जातो आणि त्या दिवशी पहाटे देवीच्या आवाहनाचे पठण करण्याची प्रसिद्ध परंपरा आहे.

काही कुटुंबांत या काळात भगवद्गीतेचे किंवा गरुड पुराणाचे पठण करण्याचीही प्रथा आहे. पितृपक्षाचा संपूर्ण पंधरवड्याचा आढावा वाचायचा असेल तर आमचा पितृपक्ष: तर्पण विधी व कावळ्याला नैवेद्य हा लेख वाचा.

पितृपक्ष

१६ दिवसांच्या पितृपक्षातील तर्पण विधी व तिथींचे महत्त्व.

शारदीय नवरात्री

घटस्थापना मुहूर्त व ९ दिवसांचा देवी-कॅलेंडर.

सार्थ श्रीमद्‌भगवद्‌गीता

मराठी अर्थासह गीता वाचा.

अध्यात्म व जीवन बोध

संतांच्या शिकवणुकीतून जीवनाचे मार्गदर्शन.