पितृपक्ष २०२६ तर्पण व श्राद्ध विधी

पितृपक्ष — ज्याला महालय श्राद्ध पक्ष असेही म्हणतात — हा भाद्रपद महिन्यातील पौर्णिमेपासून सुरू होऊन आश्विन महिन्यातील अमावस्येपर्यंत चालणारा सोळा दिवसांचा पवित्र कालखंड आहे. या काळात आपले दिवंगत पूर्वज (पितर) पितृलोकातून पृथ्वीवर आपल्या वंशजांना आशीर्वाद देण्यासाठी येतात, अशी सनातन धर्मातील श्रद्धा आहे.

या दिवसांत मनोभावे केलेले श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान यामुळे पूर्वजांच्या आत्म्याला तृप्ती व शांती मिळते आणि त्यांचे आशीर्वाद कुटुंबाला लाभून पितृदोषाचे निवारण होते, असे मानले जाते. आपल्या मूळ पुरुषांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा एक भावपूर्ण काळ आहे.

• पौर्णिमा श्राद्ध: पौर्णिमा तिथीला निधन झालेल्या पूर्वजांसाठी हा पहिला दिवस राखीव असतो.
• अष्टमी श्राद्ध (मातृ अष्टमी): विशेषतः मातेच्या किंवा आजीच्या स्मरणार्थ हा दिवस महत्त्वाचा मानला जातो.
• नवमी श्राद्ध (अविधवा नवमी): सौभाग्यवती अवस्थेत निधन झालेल्या स्त्रियांच्या स्मरणार्थ हा दिवस विशेष मानला जातो.
• द्वादशी श्राद्ध: संन्यासी किंवा वैष्णव परंपरेतील पूर्वजांसाठी हा दिवस राखीव असतो.
• चतुर्दशी श्राद्ध: अपघाती किंवा अकाली मृत्यू झालेल्या पूर्वजांसाठी हा दिवस पाळला जातो.
• सर्वपित्री अमावस्या: पंधरवड्याचा शेवटचा व सर्वांत महत्त्वाचा दिवस. ज्यांच्या मृत्यूची नेमकी तिथी माहीत नाही किंवा ज्यांना त्या-त्या तिथीला श्राद्ध करता आले नाही, अशा सर्व पूर्वजांसाठी या दिवशी श्राद्ध केले जाते.

ज्या तिथीला आपल्या पूर्वजांचे निधन झाले असेल, त्याच तिथीला त्यांचे श्राद्ध करण्याची प्रथा आहे.

1. पूर्वतयारी: पहाटे लवकर उठून स्नान करावे व स्वच्छ वस्त्र परिधान करावे.
2. दिशा: दक्षिण दिशेला तोंड करून बसावे — पितरांची दिशा दक्षिण मानली जाते.
3. साहित्य: हातात काळे तीळ, अक्षता व पाणी घ्यावे.
4. तर्पण: पितरांचे नामस्मरण करत "ॐ पितृभ्यो नमः" या मंत्राचा जप करून जलांजली द्यावी.
5. नैवेद्य: सर्वप्रथम कावळा, गाय व कुत्रा यांना नैवेद्याचा घास द्यावा, त्यानंतरच कुटुंबाने भोजन करावे.
6. दान: शक्य असल्यास ब्राह्मण भोजन किंवा गरजू व्यक्तींना अन्नदान करावे.

महाराष्ट्रात पितृपक्षात एक अतिशय भावूक व वैशिष्ट्यपूर्ण प्रथा पाळली जाते — ती म्हणजे कावळ्याला नैवेद्य देणे. कावळा हा यमराजाचे वाहन आणि पितरांचा संदेशवाहक मानला जातो. असे मानले जाते की आपले पूर्वज कावळ्याच्या रूपात आपल्या घरी नैवेद्य स्वीकारण्यासाठी येतात.

त्यामुळे श्राद्धाच्या दिवशी सर्वप्रथम एक घास ताटातून काढून अंगणात किंवा गच्चीवर ठेवला जातो. कावळ्याने तो घास खाल्ला की पूर्वजांनी नैवेद्य स्वीकारला असे मानून मगच घरातील मंडळी भोजन करतात. कावळा वेळेत न आल्यास मनोभावे प्रार्थना करत थोडा वेळ थांबण्याचीही प्रथा आहे — हा संपूर्ण विधी श्रद्धा आणि कृतज्ञतेचे एक हृदयस्पर्शी दर्शन घडवतो.