श्री शिवलीलामृत - अध्याय १३ वा

जो सद्गुरु ब्रह्मानंद । अपर्णाहृदयाञ्जमिलिंद ।
स्मरारि गजास्यजनक प्रसिद्ध । चरणारविंद नमू त्याचे ॥ १ ॥

जे ब्रह्मानंदस्वरूप सद्गुरू आहेत, माता अपर्णेच्या (पार्वतीच्या) हृदयकमळातील भ्रमर आहेत, मदनशत्रू आणि गजाननाचे पिता म्हणून प्रसिद्ध आहेत, अशा भगवान शंकरांच्या चरणकमळांना मी नमस्कार करतो.

स्कंदपुराण सूत । शौनकादिकांप्रती सांगत ।
त्रेतायुगीं अद्भुत । कथा एक वर्तली ॥ २ ॥

सूतमुनी शौनकादी ऋषींना स्कंदपुराणातील कथा सांगताना म्हणाले की, त्रेतायुगात एक अत्यंत अद्भुत आणि आश्चर्यकारक घटना घडली.

दक्षप्रजापति पवित्र । आरंभिता झाला महासत्र ।
निंदोनि स्वामी त्रिनेत्र । सर्व निर्जर बोलाविले ॥ ३ ॥

पवित्र समजल्या जाणाऱ्या दक्ष प्रजापतीने एका महायज्ञाचा आरंभ केला. परंतु त्याने तीन डोळे असलेल्या भगवान शंकरांची निंदा केली आणि त्यांना सोडून इतर सर्व देवांना यज्ञासाठी आमंत्रण दिले.

जगदात्मा सदाशिव । जयासी वंदिती पद्मज रमाधव ।
आम्नाय आणि वासव । स्तविती ज्यासी सर्वदा ॥ ४ ॥

जे संपूर्ण जगताचे आत्मा असणारे सदाशिव आहेत, ज्यांना ब्रह्मा (पद्मज), विष्णू (रमाधव), वेद (आम्नाय) आणि इंद्र (वासव) सदैव वंदन करतात व ज्यांची स्तुती करतात,

शिवमहिमा नेणोनि अदभुत । दिवसनिशीं दक्ष निंदित ।
नरमुंडमाळा अपवित्र बहुत । गळां घालित कैसा हा ॥ ५ ॥

अशा शंकरांचा अद्भुत महिमा न जाणता दक्ष रात्रंदिवस त्यांची निंदा करायचा. तो म्हणे, "हा मानवी कवटीच्या अत्यंत अपवित्र माळा आपल्या गळ्यात कसा काय घालतो?"

करी ओलें गजचर्म प्रावरण । न कंटाळे दुर्गधीने मन ।
भिक्षा मागे नरकपाल घेऊन । वसे श्मशानीं सर्वदा ॥ ६ ॥

"हा ओल्या हत्तीच्या चामड्याचे वस्त्र पांघरतो, त्याच्या दुर्गंधीनेही याचे मन वीट मानत नाही. मानवी कवटी हातात घेऊन भिक्षा मागतो आणि सदैव श्मशानात राहतो."

चिताभस्म अंगीं चर्चिलें । विखार ठायी ठायीं वेष्टिले ।
भ्रष्ट तितुकें अंगिकारिले । सवें पाळे भूतांचे ॥ ७ ॥

"याने अंगाला प्रेतांची राख फासली आहे, अंगावर ठिकठिकाणी विषारी साप लपेटले आहेत. जगातील सर्व भ्रष्ट व अशुद्ध गोष्टींचा याने स्वीकार केला आहे आणि सोबत भूत-प्रेतांचे टोळके बाळगले आहे."

अभद्र तितुकें अंगिकारिले । यासी कोण म्हणतील भलें ।
ज्यासी जे योग्य नाहीं बोलिलें । तें दिल्हे येणे सर्वस्वें ॥ ८ ॥

"जगातील सर्व अमंगळ गोष्टी ज्याने स्वीकारल्या आहेत, त्याला चांगले कोण म्हणेल? ज्यांना जे योग्य नाही ते सर्व याने देऊन टाकले आहे."

यासी देव म्हणेल कोण । क्रोधे संतप्त अनुदिन ।
तृतीयनेत्रीं प्रळयाग्न । वाटे त्रिभुवन जाळील ॥ ९ ॥

"याला देव कोण म्हणेल? हा तर रोज क्रोधाने संतप्त असतो. याच्या तिसऱ्या डोळ्यात असा प्रलयाग्नी आहे की वाटते संपूर्ण त्रिभुवन जाळून भस्म करेल."

मस्तकीं वाहे सदा पाणी । नाचत जाऊन निजकीर्तनीं ।
भक्त देखितां नयनीं । बैसे देवोनि अवघेचि ॥ १० ॥

"मस्तकावर सदैव पाणी (गंगा) वाहते. स्वतःच्याच कीर्तनात नाचतो आणि डोळ्यांसमोर भक्त दिसताच त्याला सर्व काही देऊन टाकतो."

दैत्यांसी देवोनियां वर । येणेंचि माजविलें अपार ।
न कळे यासी लहान थोर । वाहन ढोर तयाचें ॥ ११ ॥

"दैत्यांना वर देऊन यानेच त्यांना प्रचंड माजवले आहे. याला लहान-मोठ्याचे भान नाही आणि याचे वाहन तर एक बैल (ढोर) आहे."

शिवनिंदा करावया कारण । एकदां दक्ष गेला कैलासालागून ।
शिवें नाहीं दिधलें अभ्युत्थान । तेणें दु:खे क्षोभला ॥ १२ ॥

शंकराची निंदा करण्याच्या उद्देशाने एकदा दक्ष कैलासावर गेला होता. तिथे शंकराने त्याला उठून सन्मान (अभ्युत्थान) दिला नाही, या दुःखाने तो अत्यंत संतापला.

ऐसा दक्ष शिवासी निंदी । यज्ञीं न पूजी विभाग नेदी ।
पुरली आयुष्याची अवधी तरीच हे बुद्धि उपजली ॥ १३ ॥

असा दक्ष शंकराची निंदा करू लागला, यज्ञातील पूजेचा आणि हविर्भागाचा हक्क शंकराला देईनासा झाला. त्याच्या आयुष्याची कालमर्यादा संपत आली होती, म्हणूनच त्याला अशी कुबुद्धी सुचली.

शिवभजन न करी जो पतित । त्यावरी विघ्ने पडती असंख्यात ।
याग जप तप दान व्यर्थ । उमानाथ नावडे जया ॥ १४ ॥

जो पतित व्यक्ती शिवभक्ती करत नाही, त्यावर असंख्य संकटे कोसळतात. ज्याला उमानाथ शिव आवडत नाहीत, त्याचे यज्ञ, जप, तप आणि दान सर्व व्यर्थ ठरतात.

जेणें निंदिला शिव दयाळ । परम निर्दय तो दुर्जन खळ ।
मनुष्यांमाजीं तो चांडाळ । त्याचा विटाळ न व्हावा ॥ १५ ॥

ज्याने दयाळू शंकराची निंदा केली, तो अत्यंत निर्दयी, दुर्जन आणि दुष्ट आहे. माणसांमधील तो चांडाळ आहे, त्याचा विटाळही कोणाला होऊ नये.

असो दक्षकन्या दाक्षायणी । कैलास वाट पाहे भवानी ।
म्हणे याग मांडिला पितृसदनीं । मज बोलावू न या का ॥ १६ ॥

असो; दक्षाची कन्या दाक्षायणी (पार्वती/भवानी) कैलासावर विचार करत वाट पाहत होती की, वडिलांच्या घरी महायज्ञ सुरू आहे, तरी मला बोलवायला कोणी का आले नाही?

अपर्णा म्हणे त्रिनेत्रा । मी जाईन पित्याच्या सत्रा ।
तेणे सर्व कन्या पंचवक्त्रा । सन्मानेसी बोलाविल्या ॥ १७ ॥

अपर्णा (पार्वती) शंकराला म्हणाली, "हे त्रिनेत्रा! माझ्या वडिलांनी इतर सर्व कन्यांना आदराने बोलावले आहे, म्हणून मीही माझ्या वडिलांच्या यज्ञाला जाते."

मज विसरला काय म्हणोन । तरी मी तेथवरी जाईन ।
यावरी बोले भाललोचन । मृडानीप्रती तेधवां ॥ १८ ॥

"ते मला विसरले का काय? म्हणून मी स्वतः तिथे जाते." त्यावर भाललोचन शिव पार्वतीला (मृडानीला) म्हणाले.

म्हणे मृगलोचने ऐक गौरी । पद्मजजनकसहोदरी ।
लावण्यामृतसरिते अवधारीं । कदाही तेथे न जावें ॥ १९ ॥

शिव म्हणाले, "हे मृगनयने, गौरी, सौंदर्यसरिते! ऐक, तू तिथे अजिबात जाऊ नकोस."

तव पिता निंदक कुटिल । मम द्वेषी दुर्जन खळ ।
तूं जातांचि तत्काळ । अपमानील शुभानने ॥ २० ॥

"तुझा पिता कुटिल निंदक, माझा द्वेष करणारा दुर्जन खळ आहे. हे शुभानने! तू तिथे जाताच तो तत्काळ तुझा अपमान करेल."

ज्याच्या अंतरी नाहीं प्रीती । त्याचे वदन न पाहावें कल्पांतीं ।
ऐसें त्र्यंबक बोले अंबिकेप्रती । तों नारद तेथे पातला ॥ २१ ॥

"ज्याच्या मनात प्रेम नाही, त्याचे तोंड प्रलय आला तरी पाहू नये." असे त्र्यंबक पार्वतीला सांगत असतानाच तिथे नारदमुनी आले.

म्हणे पितृसदना जावयालागून । न पाहावा कदाही मान ।
मग नंदिवरी आरूढोन । दाक्षायणी चालिली ॥ २२ ॥

नारदमुनी म्हणाले, "वडिलांच्या घरी जाण्यासाठी कसला मान-अपमान पाहायचा?" मग नारदांच्या सांगण्यावरून दाक्षायणी नंदीवर स्वार होऊन निघाली.

सवें घेतले भूतगण । मनोवेगें पातली दक्षसदन ।
तंव मंडप शोभायमान । ऋषींसुरवरीं भरलासे ॥ २३ ॥

सोबत भूतगण घेतले आणि ती मनोवेगाने दक्षाच्या घरी पोहोचली. तिथे भव्य मंडप ऋषी-मुनी आणि देवांनी भरलेला होता.

आपुलाल्या पूज्यस्थानीं । देव बैसविलें सन्मानेकरूनी ।
एक सदाशिव वेगळा करूनी । पूजिले ऋषि सुरवर ॥ २४ ॥

सर्वांना त्यांच्या पूजनीय स्थानावर आदराने बसवले होते. फक्त एका सदाशिवाला वगळून इतर सर्व ऋषी व श्रेष्ठ देवांची पूजा केली गेली होती.

जैसा उडुगणांत मिरवे अत्रिसुत । तैसा दक्ष मध्ये विराजित ।
शिवद्वेषी परम अभक्त । कुंडीं टाकीत अवदानें ॥ २५ ॥

ताऱ्यांच्या मध्ये जसा चंद्र शोभतो, तसा दक्ष मध्यभागी बसला होता. तो परम शिवद्वेषी अभक्त यज्ञाच्या कुंडात आहुती टाकत होता.

भवानी जवळी आली ते वेळे । देखोनि सुरवर आनंदले ।
परी दक्षाचे धुरे डोळे भरले । कन्येकडे न पाहेचि ॥ २६ ॥

भवानी जवळ आली हे पाहून सर्व देव आनंदित झाले. परंतु दक्षाचे डोळे घमंडाच्या धुंदीने भरले होते, तो आपल्या कन्येकडे पाहतही नव्हता.

नंदीवरूनि उतरोनी । पितयासमीप आली भवानी ।
दक्ष मुख मुरडोनी । घाली ग्रंथी भूमंडळा ॥ २७ ॥

भवानी नंदीवरून उतरून पित्याजवळ आली, पण दक्षाने तोंड फिरवले आणि कपाळाला आट्या घातल्या.

जगन्माता गुणनिधान । न्याहाळूनि पाहे पितृवदन ।
म्हणे धुरे भरले नयन । म्हणोनि न पाहे मजकडे ॥ २८ ॥

गुणांची खाण असलेली जगन्माता भवानी पित्याचे तोंड न्याहाळून पाहू लागली. ती विचार करू लागली की, बहुधा यज्ञाच्या धुरामुळे यांचे डोळे भरले असावेत, म्हणूनच हे माझ्याकडे पाहत नाहीत.

सकळ भगिनींचा सन्मान बहुत । दाक्षायणी तेव्हां देखत ।
जननीकडे विलोकित । तेही न पाहे तियेतें ॥ २९ ॥

दाक्षायणीने पाहिले की तिच्या इतर सर्व बहिणींचा प्रचंड सन्मान होत आहे. तिने आईकडे (प्रसुतीकडे) पाहिले, तर तीसुद्धा तिच्याकडे पाहत नव्हती.

मनांत दक्ष भावित । ईस कोणे बोलाविलें येथ ।
कन्या आणि जामात । दृष्टीं मज नावडती ॥ ३० ॥

दक्षाच्या मनात विचार आला, "इथे हिला कोणी बोलावले? ही मुलगी आणि माझा जावई (शिव) दोघेही मला डोळ्यांसमोर नको आहेत."

आदिमाया प्रणवरूपिणी । अनंतब्रह्मांडांची स्वामिणी ।
तिचा अपमान देखोनि । भ्याले सकळ सुरवर ॥ ३१ ॥

जी आदिमाया, ओंकाररूपिणी आणि अनंत ब्रह्मांडांची स्वामी आहे, तिचा असा अपमान झालेला पाहून सर्व देव भयभीत झाले.

म्हणती दक्ष भुलला यथार्थ । हे ब्रह्मांड जाळील निमिषांत ।
अपमान देखोनि उमा तेथ । क्रोधे संतप्त जाहली ॥ ३२ ॥

देव म्हणू लागले, "दक्ष खरोखरच भुलला आहे, ही भवानी एका क्षणात संपूर्ण ब्रह्मांड जाळून टाकेल." स्वतःचा अपमान झालेला पाहून उमा (पार्वती) प्रचंड क्रोधाने संतप्त झाली.

प्रलयवीज पृथ्वीवरी पडत । तैसी उडी घातली कुंडांत ।
उमंडळ डळमळत । होय कंपित भोगींद्र ॥ ३३ ॥

प्रलयाची वीज पृथ्वीवर पडावी, तशी तिने यज्ञकुंडात उडी घेतली! त्यामुळे संपूर्ण भूमंडळ डळमळले आणि शेषनाग थरथर कापू लागला.

वैकुंठ कैलास डळमळी । कमळभवांडीं हांक वाजली ।
कृतांत कांपे चळचळी । म्हणे बुडाली सृष्टि आतां ॥ ३४ ॥

वैकुंठ आणि कैलास हालू लागले, ब्रह्मांडाच्या गोलात हाहाकार माजला. यमदेव चळचळा कापू लागला आणि म्हणाला की आता ही सृष्टी बुडाली!

हांक देवोनी शिवगण । गेले शिवापाशीं धांवोन ।
सांगती सर्व वर्तमान । जें जें जाहलें दक्षगृहीं ॥ ३५ ॥

शिवगण मोठ्याने हाक मारत धावत शंकराकडे गेले आणि दक्षाच्या घरी जे जे घडले, तो सर्व वृत्तान्त त्यांनी शंकराला सांगितला.

ऐकतां क्षोभला उमाकांत । जेवीं महाप्रलयींचा कृतांत ।
हांक देवोनि अदभुत । जटा आपटित आवेश ॥ ३६ ॥

हे ऐकताच महाप्रलयाच्या यमासारखे उमाकांत शिव अत्यंत क्रोधाने संतापले! त्यांनी भयानक गर्जना केली आणि क्रोधाच्या आवेशाने आपली जटा जमिनीवर आपटली.

तों अकस्मात वीरभद्र । प्रकटला तेथें प्रलयरूद्र ।
वाटे प्रलयाग्नि आणि द्वादश मित्र । एकत्र होवोनि प्रकटले ॥ ३७ ॥

त्या जटेतून अचानक प्रलयंकारी रूद्र वीरभद्र प्रकट झाला. जणू काही प्रलयाचा अग्नी आणि १२ सूर्य एकत्र येऊन प्रकट झाले आहेत असे वाटत होते.

वाटे त्याचिया तेजांत । चंद्र सूर्य बुचकळ्या देत ।
आकाश असे आसुडत । सडा होत नक्षत्रांचा ॥ ३८ ॥

त्याच्या तेजापुढे चंद्र-सूर्य जणू काही डुबक्या घेत होते. आकाश हलू लागले आणि ताऱ्यांचा सडा पडू लागला.

कुंभिनी बुडाली देख । चतुर्दश लोक गाजली होक ।
दक्षगृहीं बलाहक । रक्तवर्षाव करीतसे ॥ ३९ ॥

पृथ्वी थरथरली, चौदा लोकांत हाहाकार माजला. दक्षाच्या घरावर ढग रक्ताचा वर्षाव करू लागले.

अवचित उकलली क्षिती । दिवसा दिवाभीतें बोभाती ।
दक्षअंगींची सर्व शक्ती । निघोनि गेली तेधवां ॥ ४० ॥

जमीन अचानक दुभंगली, दिवसा गुबड ओरडू लागले आणि दक्षाच्या अंगातील सर्व शक्ती क्षणात निघून गेली.

इकडे वीरभद्र शिवस्तवन । करोनि निघाला क्रोधायमान ।
एकवीस पद्मे दळ घेऊन । मनोवेगें धांविन्नला ॥ ४१ ॥

इकडे वीरभद्र शंकराची स्तुती करून अत्यंत क्रोधाने निघाला. तो २१ पद्म सैन्य सोबत घेऊन मनोवेगाने धावून गेला.

सांठ कोटि गण घेऊन । मागूनी धांविन्नला अपर्णाजीवन ।
पुढे शिवपुत्र धांवोन । ख्याती केली दक्षयागीं ॥ ४२ ॥

मागून स्वतः शंकर ६० कोटी गण सोबत घेऊन धावून आले. पुढे शिवपुत्र वीरभद्राने दक्षाच्या यज्ञात आपला पराक्रम दाखवला.

वारणचक्र असंभाव्य । त्यावरी एकला लोटे कंठीरव ।
कीं विनायकें घेतली धांव । अपार अही पाहोनी ॥ ४३ ॥

हत्तींच्या प्रचंड सैन्यावर जसा एकटा सिंह तुटून पडतो, किंवा सर्पांचा प्रचंड समूह पाहून गरुडाने झेप घ्यावी, तसा वीरभद्र शत्रूवर तुटून पडला.

आला देखोनि वीरभद्र । पळों लागले देव समग्र ।
अवदाने सांडोनि सत्वर । ऋत्विज पळाले तेथोनियां ॥ ४४ ॥

वीरभद्राला आलेले पाहून सर्व देव पळू लागले. आहुती देणे सोडून यज्ञ करणारे ऋत्विज/पुरोहित तिथून तातडीने पळाले.

आकांतला त्रिलोक । प्रळयकाळींचा पावक ।
दुमदुमला ब्रह्मांडगोळक । शक्रादि देव कांपती ॥ ४५ ॥

प्रलयकालीन अग्नीसारखा वीरभद्र पाहून तिन्ही लोकांत हाहाकार माजला. संपूर्ण ब्रह्मांड दुमदुमले आणि इंद्रादी देव थरथर कापू लागले.

एक मळमूत्र भयें विसर्जिती । धोत्रे गळालीं नेणती क्षितीं ।
कुकुटरूपे रोहिणीपती । पळता झाला तेधवां ॥ ४६ ॥

काही देव भयाने मळमूत्र विसर्जन करू लागले, कोणाचे वस्त्र सुटून जमिनीवर पडले याचे भान राहिले नाही. रोहिणीचा पती चंद्र कोंबड्याचे रूप घेऊन पळून गेला.

शिखी होवोनियां शिखी । पळता झाला एकाएकीं ।
यम आपुलें स्वरूप झांकी । बकवेष घेवोनियां ॥ ४७ ॥

अग्नीदेव (शिखी) मोराचे (शिखी) रूप घेऊन पळाला. यमदेवाने आपले रूप लपवून बगळ्याचे रूप घेतले.

नैर्ऋत्यपती होय काक । शशक होय रसनायक ।
कपोत होवोनियां अर्क । पळता झाला तेधवां ॥ ४८ ॥

नैर्ऋत्य दिशेचा स्वामी कावळा झाला, वरुणदेव (रसनायक) ससा झाला, आणि सूर्य (अर्क) कबूतर बनून तिथून पळून गेला.

कीर होवोनि वृत्रारी । पळतां भय वाटे अंतरीं ।
नाना पक्षिरूपें झडकरी । नवग्रह पळाले ॥ ४९ ॥

इंद्राने (वृत्रारी) पोपटाचे रूप घेतले तरी त्याच्या मनात भय होते. अशा प्रकारे विविध पक्षांची रूपे घेऊन नवग्रह वेगाने पळून गेले.

पायाळावरी वीज पडत । दक्षावरी तेवीं अकस्मात ।
महावीर शिवसुत । वीरभद्र पातला ॥ ५० ॥

पायाळू माणसावर वीज पडावी, तसा दक्षावर अचानक महावीर शिवपुत्र वीरभद्र धावून आला.

षड्बाहु वीर देदीप्यमान । असिलता खेटक धनुष्य बाण ।
त्रिशूळ डमरू शोभायमान । सायुध ऐसा प्रकटला ॥ ५१ ॥

६ हात असलेला तो देदीप्यमान वीर तलवार, ढाल, धनुष्य-बाण, त्रिशूळ आणि डमरू अशा शस्त्रांनी सुसज्ज होऊन प्रकट झाला.

पूषाचे पाडिले दांत । भगदेवाचे नेत्र फोडित ।
खांड मिशा उपडीत । ऋत्विजांच्या तेधवां ॥ ५२ ॥

त्याने पूषा देवाचे दात पाडले, भग देवाचे डोळे फोडले आणि यज्ञ करणाऱ्या पुरोहितांच्या दाढी-मिशा उपटून टाकल्या.

चरणी धरूनि आपटिले । बहुतांचे चरण मोडिले ।
कित्येकांचे प्राण गेले । वीरभद्र देखतां ॥ ५३ ॥

त्याने अनेकांना पायाला धरून जमिनीवर आपटले, काहींचे पाय मोडले, तर वीरभद्राला पाहताच कित्येकांचे प्राण गेले.

मागूनि पातला शंकर । तेणे दक्षपृतना मारिली सत्वर ।
कुंडमंडप समग्र । विध्वंसूनि जाळिला ॥ ५४ ॥

मागून शंकर स्वतः आले. त्यांनी दक्षाच्या सैन्याचा तातडीने संहार केला आणि संपूर्ण यज्ञमंडप व यज्ञकुंड उद्ध्वस्त करून जाळून टाकले.

देखोनियां विरूपाक्ष । भयभीत झाला दक्ष ।
पद्मज आणि सहस्राक्ष । पूर्वीच तेथूनि पळाले ॥ ५५ ॥

शंकराला (विरूपाक्ष) पाहून दक्ष अत्यंत भयभीत झाला. ब्रह्मा (पद्मज) आणि इंद्र (सहस्राक्ष) आधीच तिथून पळून गेले होते.

वीरभद्र म्हणे शतमूर्खा दक्षा । त्वां निंदिलें कैसे विरूपाक्षा ।
तुज लावीन आता शिक्षा । शिवद्वेषिया पाहें पां ॥ ५६ ॥

वीरभद्र म्हणाला, "महामूर्ख दक्षा! तू शंकराची निंदा कशी काय केलीस? हे शिवद्वेष्ट्या, आता मी तुला कशी शिक्षा करतो ते बघ!"

विद्युत्प्राय असिलता तीव्र । ऊर्ध्वहस्ते महावीर ।
छेदिता झाला दक्षशिर । प्रलय थोर जाहला ॥ ५७ ॥

विजेसारखी तळपणारी तीव्र तलवार उंचावून महावीराने दक्षाचे मस्तक छाटून टाकले आणि तिथे प्रचंड प्रलय माजला.

दक्षशिर गगनीं उसळले । वीरभद्रं पायांतळीं रगडिलें ।
मग उमाधवापाशी ते वेळे । देव पातले चहूकडोनी ॥ ५८ ॥

दक्षाचे कापलेले मस्तक आकाशात उसळले, वीरभद्राने ते पायाखाली रगडले. मग चहूबाजूंचे देव शंकराजवळ आले.

सकळ सुरांसहित कमळासन । करीत उमावल्लभाचे स्तवन ।
म्हणे वृषभध्वजा कृपा करून । दक्षालागीं ऊठवीं ॥ ५९ ॥

सर्व देवांसह ब्रह्मदेवाने शंकराची स्तुती केली आणि विनंती केली, "हे वृषभध्वजा! कृपा करून दक्षाला पुन्हा जिवंत करा."

संतोषोनि कर्पूरगौर । म्हणे आणोनि लावा दक्षाचे शिर ।
परी ते नेदी वीरभद्र । पायांतळीं रगडिलें ॥ ६० ॥

कर्पूरगौर शंकर प्रसन्न होऊन म्हणाले, "दक्षाचे डोके आणून त्याच्या धडाला लावा." परंतु वीरभद्राने पायाखाली चिरडलेले डोके दिले नाही.

म्हणे शिवद्वेषी दुराचार । त्याचा करीन ऐसा संहार ।
जो शिवनाम न घे अपवित्र । जिव्हा छेदीन तयाची ॥ ६१ ॥

वीरभद्र म्हणाला, "जो शिवद्वेषी दुराचारी असेल, त्याचा मी असाच संहार करीन. जो अपवित्र माणूस शिवनाम घेत नाही, त्याची जिभ छाटेन."

जो न करी शिवार्चन । त्याचे हस्तचरण छेदीन ।
जो न पाहे शिवस्थान । त्याचे नयन फोडीन मी ॥ ६२ ॥

"जो शंकराची पूजा करत नाही, त्याचे हात-पाय छाटेन. जो शिवक्षेत्राचे/शिवलिंगाचे दर्शन घेत नाही, त्याचे डोळे फोडीन."

विष्णु थोर शिव लहान । हर विशेष विष्णु सान ।
ऐसे म्हणे जो खळ दुर्जन । संहारीन तयातें ॥ ६३ ॥

"'विष्णू मोठे आणि शिव लहान' किंवा 'शिव श्रेष्ठ आणि विष्णू लहान' असा भेदभाव करणारा जो दुष्ट असेल, त्याचा मी संहार करीन."

सर्वथा नेदीं मी दक्षशिर । काय करितील विधिहरिहर ।
मग मेषशिर सत्वर । दक्षालागी लाविलें ॥ ६४ ॥

"मी दक्षाचे मूळ मस्तक अजिबात देणार नाही, मग ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश काय करायचे ते करोत." शेवटी दक्षाच्या धडाला बोकडाचे (मेष) मस्तक लावले गेले.

सर्वथा करोनियां दक्ष । तीर्थाटना गेला विरूपाक्ष ।
द्वादश वर्षे निरपेक्ष । सेवीत वने उपवनें ॥ ६५ ॥

दक्षाचा उद्धार/संस्कार करून शंकर निरपेक्ष भावाने तीर्थाटनाला निघून गेले. १२ वर्षे त्यांनी वने आणि उपवनात निवास केला.

महाश्मशान जे आनंदवन । तेथे शंकर राहिला येऊन ।
मग सहस्र वर्षे संपूर्ण । तपासनीं बैसला ॥ ६६ ॥

जे महाश्मशान म्हणजेच आनंदवन (काशी) आहे, तिथे शंकर येऊन राहिले आणि संपूर्ण एक हजार वर्षे तपात बसले.

पुढे हिमाचलाचे उदरीं । अवतरली त्रिपुरसुंदरी ।
शिवआराधना नित्य करी । हिमाचळीं सर्वदा ॥ ६७ ॥

पुढे हिमालयाच्या पोटी त्रिपुरसुंदरी (पार्वती) अवतारित झाली आणि ती हिमालयात सदैव शंकराची आराधना करू लागली.

हिमनगाची स्त्री मेनका । तीस पुत्र झाला मैनाकपर्वत देखा ।
पार्वती कन्या जगदंबिका । आदिमाया अवतरली ॥ ६८ ॥

हिमालयाची पत्नी मेनका, तिला मैनाक नावाचा मुलगा आणि जगदंबिका आदिमाया पार्वती कन्या म्हणून अवतारित झाली.

ब्रह्मांडमंडपामाझारीं । जिची प्रतिमा नाहीं दुसरी ।
कमळजन्मा वृत्रारी । त्यासही दुजी करवेना ॥ ६९ ॥

संपूर्ण ब्रह्मांडात जिच्या सौंदर्याची तुलना होऊ शकेल अशी दुसरी कोणी नाही. ब्रह्मा किंवा इंद्रसुद्धा तशी दुसरी बनवू शकत नाहीत.

तिचे स्वरूप पहावया । येती सुरभुसु मिळोनियां ।
जिचे स्वरूप वर्णावया । सहस्रवदना शक्ति नव्हे ॥ ७० ॥

तिचे स्वरूप पाहण्यासाठी देव आणि ऋषी एकत्र येत असत. तिच्या सौंदर्याचे वर्णन करायला हजार मुखे असलेल्या शेषालाही अशक्य होते.

मृग मीन कल्हार खंजन । कुरवंडी करावे नेत्रांवरून ।
अष्टनायिकांचे सौंदर्य पूर्ण । चरणांगुष्ठी न तुळे जिच्या ॥ ७१ ॥

हरिण, मासा, कमल आणि खंजन पक्षी तिच्या डोळ्यांवरून ओवाळून टाकावेत असे तिचे नेत्र होते. आठ नायिकांचे संपूर्ण सौंदर्य तिच्या पायाच्या अंगठ्याच्या सौंदर्याचीही बरोबरी करू शकत नव्हते.

आकर्ण नेत्र निर्मळ मुखाब्ज । देखोनि लजित होय द्विजराज ।
कंठीरव देखोनि जिचा माज । मुख न दावी मनुष्यां ॥ ७२ ॥

तिचे कानोकापरी पसरलेले डोळे आणि निर्मळ मुखकमळ पाहून चंद्र (द्विजराज) लाजत असे, आणि तिची बारीक कंबर पाहून सिंहसुद्धा माणसांना तोंड दाखवत नसे.

परम सुकुमार घनश्यामवर्णी । ओतिली इंद्रनीळ गाळूनी ।
दंततेज पडतां मेदिनी । पाषाण महामणी होती ॥ ७३ ॥

ती परम सुकुमार आणि इंद्रनीळ मणी विरघळवून ओतल्यासारख्या सुंदर वर्णाची होती. तिच्या दातांची प्रभा जमिनीवर पडली की साधे दगडसुद्धा श्रेष्ठ मणी बनत असत.

आदिमाया प्रणवरूपिणी । ते झाली हिमनगनंदिनी ।
अनंतशक्तींची स्वामिणी । वेदपुराणीं वंद्य जे ॥ ७४ ॥

जी ओंकाररूपिणी आदिमाया आणि अनंत शक्तींची स्वामी आहे, जी वेद-पुराणांना वंदनीय आहे, ती हिमालयाची मुलगी झाली.

कोट्यानुकोटी मीनकेतन । सांडणी करावीं नखांवरून ।
आंगींचा सुवास संपूर्ण ब्रह्मांड फोडोनि वरी जाय ॥ ७५ ॥

तिच्या पायाच्या नखांवरून कोट्यवधी मदन ओवाळून टाकावेत. तिच्या शरीराचा सुवास संपूर्ण ब्रह्मांड भेदून वर जात असे.

ब्रह्मादि देव मुळींनी । गर्भी पाळी बाळे तीन्ही ।
बोलतां प्रकाश पडे सदनीं । निराळवर्णी कोमलांगी ॥ ७६ ॥

ब्रह्मा आदी देवांची मूळ उत्पादक असणारी ती तीन बाळांचे (त्रिदेवांचे) पालन करते. ती कोमलांगी जेव्हा बोलते, तेव्हा घरात प्रकाश पडत असे.

सहज बोलतां क्षितीं । वाटे रत्नराशी विखुरती ।
पदमुद्रा जेथे उमटती । कमळे उठती दिव्य तेथे ॥ ७७ ॥

ती सहज बोलली तरी जमिनीवर रत्नांच्या राशी विखुरल्यासारख्या वाटत. जिथे तिचे पाय पडत, तिथे दिव्य कमळे फुलत असत.

त्या सुवासासी वेधोनि वसंत । भोंवता गडबडा लोळत ।
केवळ कनकलता अद्भुत । कैलासाहुनी उतरली ॥ ७८ ॥

तिच्या सुवासाने मोहित होऊन वसंत ऋतू तिच्याभोवती लोळत असे. जणू कैलासावरूनच एक अद्भुत सोन्याची वेल खाली उतरली होती.

नंदीसहित त्रिपुरारी । येवोनि हिमाचळीं तप करी ।
शिवदर्शना झडकरी । हिमनग याता जाहला ॥ ७९ ॥

नंदीसह त्रिपुरारी शिव हिमालयात येऊन तप करू लागले. शंकराच्या दर्शनासाठी हिमालय धावत आला.

घालोनियां लोटांगण । करीत तेव्हां बहुत स्तवन ।
यावरी पार्वती येऊन करीत भजन शिवाचें ॥ ८० ॥

हिमालयाने साष्टांग नमस्कार घालून शंकराची स्तुती केली. त्यानंतर पार्वती येऊन शंकराची सेवा-भजन करू लागली.

साठ सहस्र लावण्यखाणी । सवे सखिया जैशा पद्मिणी ।
तयांसहित गजास्यजननी । सेवा करी शिवाची ॥ ८१ ॥

साठ हजार अत्यंत सुंदर पद्मिणीसारख्या सख्यांसोबत गणेशमाता पार्वती शंकराची सेवा करत असे.

द्वारीं सुरभीपुत्र रक्षण । ध्यानस्थ सदा पंचवदन ।
लाविले पंचदश लोचन । सदा निमग्न स्वरूपीं ॥ ८२ ॥

दारावर नंदी (सुरभीपुत्र) रक्षण करत होता. पाच मुखे असलेले शिव ध्यानस्थ होते आणि आपले १५ डोळे मिटून स्वस्वरूपात निमग्न होते.

तारकासुराचे पुत्र तिघेजण । तारकाक्ष विद्युन्माली कमललोचन ।
तिहीं घोर तप आचरोन । उमारमण अर्चिला ॥ ८३ ॥

तारकासुराचे तीन पुत्र होते - तारकाक्ष, विद्युन्माली आणि कमललोचन. त्यांनी घोर तपश्चर्या करून शंकराची पूजा केली.

सहस्रदळ कमळेकरून । त्रिवर्गपूजिती त्रिनयन ।
सहस्रांत एक न्यून । कमळ झाले एकदां ॥ ८४ ॥

ते तिघे हजार पाकळ्यांच्या कमळांनी शंकराची पूजा करत असत. एकदा पूजेच्या वेळी एक हजार कमळांत एक कमळ कमी पडले.

तिघेही काढूनि नेत्रकमळे । शिवार्चन करिते झाले ।
मागुती एक न्यून आलें । मग स्वशिरकमळे अर्पिलीं ॥ ८५ ॥

तेव्हा तिघांनी आपले डोळे (नेत्रकमळ) काढून शंकराला वाहिले. पुन्हा एक कमळ कमी पडले तेव्हा त्यांनी आपली डोकी (शिरकमळ) अर्पण केली.

प्रसन्न होवोनि त्रिनेत्र । तिघे उठविले तारकपुत्र ।
तिघांसी दिधले अपेक्षित वर । झाले निवार त्रिभुवनीं ॥ ८६ ॥

शंकराने प्रसन्न होऊन तिघांना जिवंत केले आणि त्यांना इच्छित वर दिले, ज्यामुळे ते तिघे त्रिभुवनात अजिंक्य आणि उपद्रवी झाले.

तिघांसी चतुर्मुख प्रसन्न होऊनी । त्रिपुरें दिधलीं अंतरिक्षगमनी ।
दिव्य सहस्र वर्षे पाहतां शोधोनी । निमिषार्धे एक होती ॥ ८७ ॥

पुढे ब्रह्मदेवाने प्रसन्न होऊन त्यांना आकाशात फिरणारी तीन पुरे (नगरे) दिली. ती तीन पुरे हजारो वर्षे शोधून पाहिल्यावर अर्ध्या क्षणासाठी एकत्र येत असत.

इतुक्यांत जो धनुर्धर । मारील लक्ष्य साधूनि शर ।
त्रिपुरासहित संहार । तुमचा करील निर्धारिं ॥ ८८ ॥

ब्रह्मदेवाने अट घातली होती, "त्या अर्ध्या क्षणात जो धनुर्धारी अचूक लक्ष्य साधून एकच बाण मारेल, तोच या त्रिपुरांसह तुमचा संहार करू शकेल."

यावरी त्या तिघांजणीं । त्रिभुवन त्रासिलें बळेकरूनी ।
देव पळविले स्वस्थानाहूनी । पीडिली धरणी बहु पापें ॥ ८९ ॥

या वरदानामुळे त्या तिघांनी सैन्याच्या बळावर तिन्ही लोकांत दहशत माजवली. देवांना हाकलून दिले आणि पृथ्वी पापाने पीडित झाली.

मग देव ऋषि सकळ मिळोन । वैकुंठपतीस गेले शरण ।
गरुडध्वज सर्वास घेऊन शिवापाशीं पातला ॥ ९० ॥

मग सर्व देव व ऋषी विष्णूला शरण गेले. विष्णू सर्वांना सोबत घेऊन शंकराजवळ आले.

करितां अद्भुत स्तवन । परम संतोषला पंचवदन ।
म्हणे मी झालों प्रसन्न । मागा वरदान अपेक्षित ॥ ९१ ॥

त्यांनी केलेली अद्भुत स्तुती ऐकून शंकर अत्यंत प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, "मी प्रसन्न आहे, इच्छित वर मागा."

म्हणती त्रिपुरें पीडिलें बहुत । देव ऋषि झाले पदच्युत ।
शिव म्हणे पाहिजे रथ । त्रिपुरमर्दनाकारणे ॥ ९२ ॥

देव म्हणाले, "त्रिपुरांनी खूप त्रास दिला आहे, देव-ऋषी पदच्युत झाले आहेत." शंकर म्हणाले, "त्रिपुरांचा संहार करण्यासाठी एका विशेष रथाची गरज आहे."

तंव देव बोलती समस्त । आम्ही सजोनि देतों दिव्यरथ ।
मग कुंभिनी स्पंदन होत । चक्रे निश्चित शशिमित्र ॥ ९३ ॥

तेव्हा सर्व देव म्हणाले, "आम्ही दिव्य रथ सजवून देतो." मग पृथ्वी हाच रथ बनला आणि सूर्य व चंद्र त्याची दोन चाके बनले.

मंदरगिरी अक्ष होत । स्तंभ झाले चारी पुरुषार्थ ।
चारी वेद तुरंग बळिवंत । मूर्तिमंत पैं झाले ॥ ९४ ॥

मंदराचल पर्वत रथाचा कणा (अक्ष) बनला, धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष हे चार पुरुषार्थ खांब बनले आणि चार वेद बलवान घोडे बनून प्रकट झाले.

सारथी विधि होत सत्वर । लाविले शास्त्रांचे वाग्दोर ।
पुराणे तटबंध साचार । उपपुराणें खिळे बहू ॥ ९५ ॥

ब्रह्मा सारथी बनले, शास्त्रांचे लगाम लावले, पुराणे तटबंध बनली आणि उपपुराणे खिळे बनले.

कनकाद्रि धनुष्य थोर । धनुज्र्या होत भोगींद्र ।
वैकुंठींचा सुकुमार । झाला शर तेजस्वी ॥ ९६ ॥

मेरू पर्वत धनुष्य बनला, वासुकी नाग धनुष्याची दोरी (ज्या) बनला आणि वैकुंठाचा स्वामी विष्णू स्वतः तेजस्वी बाण बनला.

रथीं चढतां उमानाथ । रसातळीं चालिला रथ ।
कोणासी न उपडे निश्चित । मग नंदी काढित शृंगानें ॥ ९७ ॥

शंकर रथात चढताच रथाचे वजन न पेलल्याने तो पाताळात खचू लागला. कोणालाही तो वर काढता येईना, शेवटी नंदीने आपल्या शिंगांनी तो रथ वर उपटून काढला.

मग स्पंदनीं एक चरण । दुजा नंदीवरी ठेवून ।
अपार युद्ध करून । त्रिपुरदळे संहारिलीं ॥ ९८ ॥

मग शंकराने एक पाय रथात आणि दुसरा पाय नंदीवर ठेवून प्रचंड युद्ध केले आणि त्रिपुरांच्या सैन्याचा संहार केला.

होतां युद्धाचें घनचक्र । वीरभद्रे संहारिले असुर ।
परी अमृतकुंडे समग्र । दैत्यांकडे असती पैं ॥ ९९ ॥

घनघोर युद्धात वीरभद्राने असुरांचा संहार केला, परंतु दैत्यांकडे अमृताची कुंडे होती.

अमृत शिंपितां अमित । सजीव होती सवेंचि दैत्य ।
शिवें मेघास्त्र घालूनि समस्त । अमृतकुंडे बुडविलीं ॥ १०० ॥

मेलेल्या दैत्यांवर ते अमर्याद अमृत शिंपडताच दैत्य लगेच जिवंत होत असत. शेवटी शंकराने मेघास्त्र सोडून ती सर्व अमृताची कुंडे समुद्रात बुडवून टाकली.

अंतराळीं त्रिपुरें भ्रमती । लक्ष्य साधी मृडानीपती ।
दिव्य सहस्र वर्षे झालीं येच रीतीं । न लवती पातीं कदापि ॥ १०१ ॥

आकाशात ती तिन्ही पुरे (त्रिपुर) फिरत होती. पार्वतीचे पती श्रीशंकर त्यांच्यावर लक्ष ठेवून (बाण मारण्यासाठी) रोखून धरून बसले होते. याप्रमाणे डोळ्याचे पातेही न हलवता शंकर ध्यान लावून बसले, या गोष्टीला एक हजार दिव्य वर्षे उलटून गेली.

अंगीं लोटला घर्मपूर । ते हे भीमरथी गंगा थोर ।
नेत्रींचे जलबिंदु पडतां अपार । रुद्राक्ष तेथे जाहले ॥ १०२ ॥

(एवढ्या प्रदीर्घ ध्यानामुळे) शंकराच्या अंगातून घामाच्या धारा वाहू लागल्या, त्याचीच पुढे थोर 'भीमरथी' (भीमा) नदी झाली. तसेच त्यांच्या डोळ्यांतून जे पाण्याचे थेंब जमिनीवर पडले, त्यांपासून 'रुद्राक्ष' उत्पन्न झाले.

दैत्यस्त्रिया पतिव्रता थोर । तेणें असुरांसी जय अपार ।
मग बौद्धरूपें श्रीकरधर । दैत्यस्त्रियांत प्रवेशला ॥ १०३ ॥

राक्षसांच्या स्त्रिया अत्यंत पतिव्रता होत्या, त्यामुळेच राक्षसांना अपार विजय मिळत होता. मग भगवान विष्णूंनी बुद्ध रूप धारण केले आणि ते त्या दैत्यस्त्रियांच्या गटात शिरले.

वेदबाह्य अपवित्र । प्रकट केलें चार्वाक शास्त्र ।
पतिव्रताधर्म मोडोनि समग्र । व्यभिचारकर्मे करविलीं ॥ १०४ ॥

विष्णूंनी वेदांच्या विरुद्ध असणारे अपवित्र चार्वाक शास्त्र प्रकट केले. त्यांनी त्या स्त्रियांचा पतिव्रताधर्म समूळ नष्ट करून त्यांच्याकडून अनीतीची व व्यभिचाराची कामे करवून घेतली.

तेणें दैत्यांस झालें अकल्याण । तंव इकडे शिवें लक्ष्य साधून ।
धनुष्यीं योजिला विष्णुबाण । पाशुपतास्त्र स्थापुनी ॥ १०५ ॥

त्यामुळे दैत्यांचे पुण्य संपून त्यांचे अकल्याण झाले. इकडे शंकराने बरोबर संधि साधून धनुष्यावर पाशुपतास्त्राची स्थापना केली आणि विष्णुस्वरूपी बाण जोडला.

उगवले सहस्र मार्तड । तैसें अस्त्र चालिलें प्रचंड ।
कीं उभारिला कालदंड । संहारावया विश्वातें ॥ १०६ ॥

हजारो सूर्य एकाच वेळी उगवावेत, तसे ते प्रचंड अस्त्र पुढे निघाले. जणू संपूर्ण विश्वाचा संहार करण्यासाठी यमाने आपला कालदंडच उभारला होता.

कीं प्रळयाग्नीची शिखा सबळ । कीं कृतांताची जिव्हा तेजाळ ।
कीं ते प्रळयमेघांतील । मुख्य चपला निवडली ॥ १०७ ॥

किंवा ती प्रलयाग्नीची मोठा ज्वाळा होती, किंवा यमाची तेजःपुंज जिभच होती, किंवा प्रलयकालीन ढगांमधील मुख्य वीजच निवडून काढली होती.

कीं सप्तकोटिमंत्रतेज पाहीं । एकवटलें त्या अस्त्राठायीं ।
देव दैत्य भयभीत हृदयीं । म्हणती कल्पांत मांडिला ॥ १०८ ॥

सात कोटी मंत्रांचे सर्व तेज जणू त्या एका अस्त्रात एकवटले होते. ते पाहून देव आणि दैत्य दोघेही मनातून प्रचंड घाबरले व म्हणाले की आता कल्पांत (सृष्टीचा अंत) आला आहे.

न्याससहित जपोनि मंत्र । सोडोनि दिधलें दिव्यास्त्र ।
नवखंड धरणी आणि अंबर । तडाडले ते काळीं ॥ १०९ ॥

शंकराने न्यासासह मंत्र जपून ते दिव्यास्त्र सोडून दिले. त्या वेळेस नवखंड पृथ्वी आणि आकाश कडाडून हादरले.

सहस्र विजा कडकडती । तैसी धांविन्नली अस्त्रशक्ती ।
भयें व्यापिला सरितापती । आंग टाकू पाहती दिग्गज ॥ ११० ॥

हजारो विजा एकाच वेळी कडाडाव्यात, तशी ती अस्त्रशक्ती वेगाने धावली. भीतीने समुद्र कापू लागला आणि दिशांचे रक्षक हत्ती (दिग्गज) भीतीने खाली कोसळू लागले.

देव विमाने पळविती । गिरिकंदरीं असुर दडती ।
एक मूच्र्छना येवोनि पडती । उठती ना मागुते ॥ १११ ॥

देव आपली विमाने घेऊन पळू लागले, राक्षस डोंगरांच्या गुहांमध्ये लपू लागले आणि कित्येक जण चक्कर येऊन खाली पडले ते पुन्हा उठलेच नाहीत.

त्या अखें न लागतां क्षण । त्रिपुरें टाकिलीं जाळून ।
त्यांत तृतीय नेत्रींचा प्रळयाग्न । साह्य झाला तयातें ॥ ११२ ॥

त्या अस्त्राने एका क्षणात तिन्ही पुरे जाळून खाक केली. त्यात शंकराच्या तिसऱ्या डोळ्यातील प्रलयाग्नी त्या अस्त्राला साहाय्यक ठरला.

तिन्ही ग्राम सेनेसहित । त्रिपुरें भस्म झाली तेथ ।
देव शिवस्तवन करित । चरण धरित सप्रेमें ॥ ११३ ॥

तिन्ही नगरे त्यांच्या सैन्यासह तिथेच भस्म झाली. हे पाहून सर्व देवांनी शंकराची स्तुती केली आणि प्रेमाने त्यांचे चरण धरले.

त्यावरी त्रिपुरपिता तारकासुर । तेणें प्रलय मांडिला थोर ।
देव पळविले समग्र । चंद्र सूर्य धरूनि नेले ॥ ११४ ॥

त्यानंतर त्रिपुर राक्षसांचा पिता तारकासुर याने मोठा प्रलय मांडला. त्याने सर्व देवांना पळवून लावले आणि सूर्य व चंद्राला धरून नेले.

भागीरथी आदि गंगा पवित्र । धरूनि नेत तारकासुर ।
देवांगना समग्र । दासी करोनि ठेविल्या ॥ ११५ ॥

तारकासुराने गंगादी पवित्र नद्यांनाही आपल्या ताब्यात घेतले आणि सर्व देवांच्या स्त्रियांना (देवांगनांना) दासी बनवून ठेवले.

ब्रह्मा विष्णु शचीवर । करिती एकांतीं विचार ।
म्हणती शिवउमा करावीं एकत्र । होईल पुत्र षण्मुख ॥ ११६ ॥

ब्रह्मा, विष्णु आणि इंद्र यांनी एकांतात विचार केला की, शंकर आणि पार्वती यांना एकत्र आणले पाहिजे, जेणेकरून त्यांना सहा मुखे असणारा (षण्मुख) पुत्र होईल.

त्याचे हस्तें मरेल तारकासुर । मग बोलावूनि पंचशर ।
म्हणती तुवां जावोनि सत्वर । शिवपार्वती ऐक्य करीं ॥ ११७ ॥

त्याच्याच हाताने तारकासुर मरेल. मग त्यांनी मदनाला (पंचशर) बोलावून सांगितले की, तू ताबडतोब जाऊन शिव आणि पार्वती यांचे मिलन घडवून आण.

हिमाचळी तप करी व्योमकेश । मन्मथा तू भुलवीं तयास ।
मग रतीसहित कुसुमेश । शिवाजवळी पातला ॥ ११८ ॥

शंकर हिमालयात तपश्चर्या करत आहेत, तू त्यांना मोहात पाड. मग मदन आपल्या पत्नीसह (रती) शंकरांजवळ आला.

पार्वतीच्या स्वरूपांत । रती तेव्हां प्रवेशत ।
वसंतें वन समस्त । शृंगारिलें तेधवां ॥ ११९ ॥

त्यावेळी रतीने पार्वतीच्या रूपात प्रवेश केला आणि वसंत ऋतूने संपूर्ण वनाला सुंदर सजवले.

शिवाच्या मानसीं सतेज । प्रवेशला शफरीध्वज ।
पाखरें करिती बहु गजबज । शिवध्यान विक्षेपिती ॥ १२० ॥

शंकराच्या मनात मदनाने प्रवेश केला. पक्षी मोठा कलकलाट करू लागले आणि शंकराच्या ध्यानात अडथळा आणू लागले.

ते पक्षी हांकावया नंदिकेश्वर । गेला होता तेव्हां दूर ।
तों पार्वती होवोनि कामातुर । पाठीसी उभी मन्मथाच्या ॥ १२१ ॥

त्या पक्षांना हुसकावून लावण्यासाठी नंदी तेव्हा जरा दूर गेला होता. तेवढ्यात पार्वती कामातुर होऊन मदनाच्या मागे येऊन उभी राहिली.

शिवें उघडिले नयन । तों पुढे देखिला मीनकेतन ।
म्हणे माझ्या तपासी केलें विघ्न । मग भाललोचन उघडला ॥ १२२ ॥

शंकराने डोळे उघडले, तर समोर मदन उभा दिसला. 'माझ्या तपात याने विघ्न आणले' असे म्हणून शंकराने आपला कपाळातील तिसरा डोळा उघडला.

निघाला प्रलयवैश्वानर । भस्म केला कुसुमशर ।
फाल्गुन पौर्णिमा साचार । काम जाळिला ते दिनीं ॥ १२३ ॥

तिसऱ्या डोळ्यातून प्रलयाचा अग्नी निघाला व त्याने मदनाला भस्म केले. फाल्गुन पौर्णिमेच्याच दिवशी शंकराने मदनाला जाळले.

शिवदूत भूतगण । महाशब्दें हांक देवोन ।
स्मरगृह शब्द उच्चारून । नानापरी उपहासिती ॥ १२४ ॥

शंकराचे दूत आणि भूतगण मोठ्याने ओरडून 'कामदेव/मदन' असे शब्द उच्चारून त्याची विविध प्रकारे चेष्टा करू लागले.

शिवाची आज्ञा तेंपासून । फाल्गुनमासीं हुताशनी करून ।
जो हे व्रत न पाळी पूर्ण । अवदसा जाण त्या बाधी ॥ १२५ ॥

तेव्हापासून शिवाची अशी आज्ञा झाली की फाल्गुन महिन्यात 'होळी' (हुताशनी) पेटवावी; जे हे व्रत पाळणार नाहीत, त्यांना दारिद्र्य/अवदसा बाधेल.

ऐसा संहारूनि पंचशर । विचार करूनि पंचवक्त्र ।
तत्काळ उठोनि कर्पूरगौर । गेला कैलाससदनासी ॥ १२६ ॥

अशा प्रकारे मदनाचा संहार करून शंकराने विचार केला आणि ते लगेच तिथून उठून कैलास पर्वतावर निघून गेले.

रती शोक करी बहुत । मग समाधान करी निर्जरनाथ ।
म्हणे कृष्णावतारीं तुझा कांत । रुक्मिणीउदरीं अवतरेल ॥ १२७ ॥

रती खूप शोक करू लागली, तेव्हा देवराज इंद्राने तिचे सांत्वन केले आणि सांगितले की, कृष्णावतारात तुझा पती रुक्मिणीच्या पोटी (प्रद्युम्न रूपात) जन्म घेईल.

कमलासने कन्येसी भोगितां । कंदर्पास शाप दिधला होता ।
कीं शिवदृष्टीने तत्त्वतां । भस्म होसील कामा तू ॥ १२८ ॥

ब्रह्मा आपल्या कन्येकडे वाईट नजरेने पाहत असताना कामदेवाने त्याला मोहात पाडले होते, म्हणून ब्रह्मदेवाने मदनाला शाप दिला होता की, तू शंकराच्या दृष्टीने भस्म होशील.

असो इकडे हिमनगकुमारी । शिवप्राप्तीलागीं तप करी ।
सप्तऋषि प्रार्थिती त्रिपुरारी । वरीं कन्या हिमनगाची ॥ १२९ ॥

इकडे पर्वताची कन्या पार्वती शंकराला प्राप्त करण्यासाठी तपश्चर्या करू लागली. मग सप्तर्षींनी शंकराला प्रार्थना केली की, आपण हिमालयाची कन्या पार्वती हिचा स्वीकार करावा.

पार्वती तप करी जे वनीं । शिव तेथे गेला बटुवेष धरोनी ।
गायनाच्या छंदें करूनी । पुसे भवानीप्रती तेव्हां ॥ १३० ॥

पार्वती ज्या वनात तप करत होती, तिथे शंकर ब्रह्मचाऱ्याच्या (बटूच्या) वेषात गेले आणि गायनाच्या निमित्ताने भवानीला (पार्वतीला) विचारू लागले:

कासया तप करिसी येथ । येरी म्हणे जो कैलासनाथ ।
पति व्हावा एतदर्थ । आचरें तप येथे मी ॥ १३१ ॥

"तू येथे कशासाठी तप करत आहेस?" त्यावर पार्वती म्हणाली, "कैलासपती शंकर मला पती म्हणून मिळावेत, म्हणूनच मी इथे तपश्चर्या करत आहे."

बटु बोले ते अवसरीं । तू तंव हिमनगराजकुमारी ।
शंकर केवल भिकारी । महाक्रोधी दारुण ॥ १३२ ॥

त्यावर तो बटू म्हणाला, "तू तर पर्वतराजाची कन्या आहेस आणि शंकर तर केवळ एक भिकारी, अत्यंत रागीट व भयानक आहे."

ओलें गजचर्म प्रावरण । शार्दूलचर्म नेसला सर्पभूषण ।
वसविलें महाश्मशान । भूतगण सभोंवते ॥ १३३ ॥

"तो ओले हत्तीचे कातडे पांघरतो, वाघाचे कातडे नेसतो, अंगावर सापांचे दागिने घालतो. स्मशानात राहतो आणि त्याच्याभोवती भुतांचा बाजार असतो."

तरी विष्णु विलासी सगुण । त्यासी वरीं तूं ऐक वचन ।
तुज योग्य पंचवदन । वर नव्हे सर्वथा ॥ १३४ ॥

"त्यापेक्षा सर्व गुणांनी युक्त असलेल्या विष्णूशी तू विवाह कर, माझे ऐक. तो शंकर तुझ्यायोग्य वर मुळीच नाही."

ऐकतां क्षोभली जगन्माता । म्हणे शिवनिंदका होय परता ।
वदन न दाखवीं मागुता । परम खळा द्वेषिया ॥ १३५ ॥

हे ऐकून जगन्माता पार्वती भडकली व म्हणाली, "हे शिवनिंदका, निघून जा येथून! मला पुन्हा तुझे तोंड दाखवू नकोस, तू अत्यंत दुष्ट आणि द्वेष्टा आहेस."

शिवनिंदक जो दुराचार । त्याचा विटाळ न व्हावा साचार ।
तुज शिक्षा करीन निर्धार । विप्र म्हणोनि राहिलें ॥ १३६ ॥

"शिवनिंदा करणाऱ्या दुराचाऱ्याचा विटाळही व्हायला नको. मी तुला नक्कीच शिक्षा केली असती, पण तू ब्राह्मण आहेस म्हणून सोडून देत आहे."

देखोनि दुर्गेचा निर्धार । स्वरूप प्रकट करी कर्पूरगौर ।
पार्वतीने करूनि जयजयकार । चरण दृढ धरियेले ॥ १३७ ॥

पार्वतीचा असा ठाम निश्चय पाहून शंकराने आपले मूळ रूप प्रकट केले. पार्वतीने जयजयकार करत शंकराचे पाय घट्ट धरले.

शिव म्हणे ते समयीं । प्रसन्न झालों माग लवलाहीं ।
अंबिका म्हणे ठाव देईं । अर्धांगी तुझ्या जगदात्म्या ॥ १३८ ॥

शंकर म्हणाले, "मी तुझ्यावर प्रसन्न झालो आहे, लवकर वर माग." पार्वती म्हणाली, "हे जगदात्म्या, मला तुझ्या अर्धांगावर (शरीराच्या अर्ध्या भागात) स्थान दे."

अवश्य म्हणोनि त्रिपुरारी । कैलासासी गेला ते अवसरीं ।
पितृसदना झडकरी । गेली तेधवां जगदंबा ॥ १३९ ॥

'तसेच होईल' असे सांगून शंकर कैलासावर गेले आणि जगदंबा पार्वती लगेच आपल्या वडिलांच्या घरी (हिमालयाकडे) निघून गेली.

मग सप्तऋषि ते वेळे । शिवें हिमाचळा पाठविले ।
हिमनगें ते आदरें पूजिले । षोडशोपचारेंकरूनियां ॥ १४० ॥

मग शंकराने सप्तर्षींना हिमालयाकडे लग्नाची मागणी घालण्यासाठी पाठवले. हिमालय पर्वताने षोडशोपचाराने त्या ऋषींची पूजा व आदरसत्कार केला.

अरुंधतीने येऊन । भवानी पाहिली अवलोकून ।
म्हणे शिव आणि भवानी पूर्ण । जोडा होय निर्धारे ॥ १४१ ॥

वसिष्ठ ऋषींच्या पत्नी अरुंधतीने पार्वतीला पाहून सांगितले की, शिव आणि भवानी यांचा जोडा खरोखरच सर्वदृष्टीने योग्य आहे.

मन्मथ संवत्सर चैत्रमासीं । लग्न नेमिलें शुद्ध अष्टमीसी ।
निश्चय करूनि सप्तऋषी । स्वस्थानासी पातले ॥ १४२ ॥

मन्मथ नावाच्या संवत्सरात चैत्र महिन्याच्या शुद्ध अष्टमीला लग्नाची तारीख ठरवून सप्तर्षी आपापल्या स्थानी निघून गेले.

कधी होईल शिवगौरी लग्न । इच्छिती बसेंद्रादि सहस्रनयन ।
तारकासुराचा तो प्राण । शिवपुत्र घेईल कधीं ॥ १४३ ॥

शिव-पार्वतीचे लग्न कधी होईल आणि शंकराचा पुत्र तारकासुराचा वध कधी करेल, याची वाट इंद्र आणि सर्व देव आतुरतेने पाहू लागले.

इकडे नंदीस पाठवूनि ते वेळे । सर्व देव शिवें बोलाविले ।
घेवोनि त्रिदशांचे पाळे । पाकशासन पातला ॥ १४४ ॥

इकडे शंकराने नंदीला पाठवून सर्व देवांना बोलावून घेतले. इंद्राने सर्व देवांच्या समुदायाला सोबत घेऊन प्रस्थान केले.

इंदिरेसहित इंदिरावर । सावित्रीसहित चतुर्वक्त्र ।
अठ्याऐशीं सहस्र ऋषीश्वर । शिष्यांसहित निघाले ॥ १४५ ॥

लक्ष्मीसह विष्णु, सावित्रीसह ब्रह्मदेव आणि अठ्याऐंशी हजार ऋषी आपल्या शिष्यांसह लग्नाला निघाले.

सिद्ध चारण गुह्यक । पितृगण मरुद्रण वसुअष्टक ।
एकादशरुद्र द्वादशार्क । यक्षनायक पातला ॥ १४६ ॥

सिद्ध, चारण, गुह्यक, पितर, मरुद्गण, आठ वसु, अकरा रुद्र, बारा सूर्य आणि यक्षांचा राजा कुबेर हे सर्व जण आले.

आपुलाल्या वाहनीं बैसोन । लोकपाल निघाले संपूर्ण ।
नवग्रह अष्टनायिका आदिकरून । किन्नर गंधर्व सर्वही ॥ १४७ ॥

आपापल्या वाहनांवर बसून सर्व लोकपाल, नवग्रह, अष्टनायिका, किन्नर आणि गंधर्व लग्नासाठी निघाले.

एवं सर्वांसहित शंकर । हिमाचलासी आला सत्वर ।
नगेंद्र येवोनि समोर । पूजोनि नेत सकळांते ॥ १४८ ॥

या सर्वांसह शंकर वेगाने हिमालयात आले. पर्वत राजा हिमालयाने सामोरे जाऊन सर्वांची पूजा करून त्यांना आदराने आत आणले.

दशसहस्र योजने मंडप । उभविला ज्यांचे तेज अमूप ।
सुवर्णसदने देदीप्य । जानवशासी दीधली ॥ १४९ ॥

दहा हजार योजने पसरलेला प्रचंड आणि तेजस्वी मंडप उभारला होता. वऱ्हाड्यांच्या उतरण्यासाठी सोन्याचे देदीप्यमान महाल (जनवासा) देण्यात आले.

शिवस्वरूप पाहतां समस्त । वर्‍हाडी होत विस्मित
एक म्हणती वृद्ध बहुत । पुराणपुरुष अनादि ॥ १५० ॥

शंकराचे रूप पाहून सर्व वऱ्हाडी थक्क झाले. काही जण म्हणू लागले की हा वर फार म्हातारा आणि अनादी पुरुष वाटतो.

हा आहे केवळ निर्गुण । नवरी स्वरूपें अति सगुण ।
असो देवकप्रतिष्ठा करून । मूळ आला हिमाद्री ॥ १५१ ॥

हा वर तर निरुपाधिक (निर्गुण) आहे आणि नवरी तर अत्यंत सुंदर व सगुण आहे. असो, देवकप्रतिष्ठा झाल्यावर हिमालय मूळ लग्नासाठी आला.

आद्यंत अवघे साहित्य । कमलोद्भव स्वयें करित ।
नवनिधी अष्ट महासिद्धी राबत । न्यून तेथे नसे काही ॥ १५२ ॥

लग्नाचे सर्व साहित्य ब्रह्मदेव स्वतः तयार करत होते. तिथे नवनिधी आणि अष्टसिद्धी सेवेत हजर होत्या, त्यामुळे कशाचीही कमतरता नव्हती.

असो नवरा मिरवीत । नेला आपुल्या मंडपांत ।
मधुपर्कादि पूजाविधी समस्त । हिमाचळ करीतसे ॥ १५३ ॥

असो, नवरदेवाला मिरवत मंडपात आणण्यात आले. हिमालयाने मधुपर्क इत्यादी सर्व पूजाविधी पार पाडले.

लग्नघटिका आली जवळी । तंव ते श्रृंगारसरोवरमराळी ।
बाहेर आणिली हिमनगबाळी । उभी केली पटाआड ॥ १५४ ॥

लग्नाची वेळ जवळ आली, तेव्हा सौंदर्याची खाण असलेल्या पार्वतीला बाहेर आणून अंतःपटाच्या मागे उभे केले गेले.

लग्नघटिका पाहे दिनपती । मंगळाष्टके म्हणे बृहस्पती ।
पुण्याहं निश्चितीं । कमलासन म्हणतसे ॥ १५५ ॥

सूर्यदेव लग्नाची वेळ (घटिका) पाहत होते, बृहस्पती मंगळाष्टके म्हणत होते आणि ब्रह्मदेव पुण्याहवाचन करत होते.

असो यथाविधी संपूर्ण । दोघां झालें पाणिग्रहण ।
होमासी करिती प्रदक्षिण । शिव शक्ति तेधवां ॥ १५६ ॥

अशा प्रकारे विधिपूर्वक दोघांचा विवाह (पाणिग्रहण) झाला. त्यानंतर शिव आणि शक्ती (पार्वती) लग्नाच्या होमाभोवती प्रदक्षिणा घालू लागले.

इतुकें याज्ञिक झाले सर्वही । परी नोकरी कोणीं देखिली नाहीं ।
प्रदक्षिणा करितां ते समयी । पदनख देखिलें विधीनें ॥ १५७ ॥

मंडपात अनेक पंडित/यजमान होते, पण कोणीही नवरीला (तिचे रूप) पाहिले नव्हते. प्रदक्षिणा घालताना ब्रह्मदेवाची नजर पार्वतीच्या पायांच्या नखांवर पडली.

कामें व्यापिला सूर्यजामात । पटपटां वीर्यबिंदु पडत ।
साठी सहस्र बालखिल्य तेथ । जन्मले क्षण न लागतां ॥ १५८ ॥

पार्वतीचे ते सौंदर्य पाहून ब्रह्मदेव कामातुर झाला व त्याच्या वीर्याचे थेंब जमिनीवर पडले. त्यातून एका क्षणात साठ हजार 'बालखिल्य' ऋषी उत्पन्न झाले.

अन्याय देखोनि थोर । मदनांतक कोपला अनिवार ।
ब्रह्मयाचें पांचवें शिर । छेदूनि टाकिलें तेधवां ॥ १५९ ॥

हा मोठा अन्याय (अनाचार) पाहून शंकराला अत्यंत राग आला आणि त्यांनी ब्रह्मदेवाचे पाचवे शीर कापून टाकले.

झाला एकचि हाहाकार । त्यावरी वैकुंठींचा सुकुमार ।
समाधान करी अपार । चतुर्वक्त्र नाम लैंपासुनी ॥ १६० ॥

त्यामुळे मंडपात एकच हाहाकार उडाला. मग विष्णु देवाने शंकराची समजूत काढली आणि ब्रह्मदेवाला शांत केले. तेव्हापासून ब्रह्मदेवाला 'चतुर्मुख' (चार तोंडांचा) असे नाव पडले.

असो यथाविधी सोहळे । चारी दिवस संपूर्ण जाहले ।
सकळ देव गौरविले । वस्त्रालंकारी हिमनगें ॥ १६१ ॥

असो, चार दिवस लग्नाचा सोहळा थाटामाटात चालला. हिमालयाने सर्व देवांना वस्त्रे व अलंकार देऊन त्यांचा गौरव केला.

सवें पार्वती घेऊनी । कैलासा आला शूलपाणी ।
यावरी सर्व देव मिळोनी । प्रार्थिते झाले विश्वनाथा ॥ १६२ ॥

मग शंकर पार्वतीला घेऊन कैलासावर आले. त्यानंतर सर्व देवांनी एकत्र येऊन शंकराला प्रार्थना केली:

खुटली विश्वाची उत्पत्ती । मन्मथ उठवीं उमापती ।
मग तो मीनध्वज पुढती । अनंग करोनि जीवविला ॥ १६३ ॥

"कामदेव मेल्यामुळे विश्वाची उत्पत्ती (प्रजोत्पादन) थांबली आहे, त्याला पुन्हा जिवंत करा." मग शंकराने मदनाला 'अनंग' (शरीराविना असणारा) म्हणून पुन्हा जिवंत केले.

अंधकपुत्र तारकासुर । तेणे पळविले देव समग्र ।
शिवासी होईल कधीं पुत्र । देव समग्र वांछिती ॥ १६४ ॥

अंधकासुराचा मुलगा तारकासुर याने सर्व देवांना पळवून लावले होते. त्यामुळे शंकराला पुत्र कधी होईल, याचीच देव वाट पाहत होते.

चारी युगेपर्यंत । शिव उमा एकांतीं रमत ।
परी नोहें वीर्यपात । नव्हे सुत याकरितां ॥ १६५ ॥

चार युगे उलटून गेली तरी शिव व पार्वती एकांतात रममाण होते, परंतु शंकराचे वीर्यपात झाले नाही, त्यामुळे पुत्रही झाला नाही.

तों तारकासुरें केला आकांत । स्वर्ग जाळिले समस्त ।
देवललना धरूनि नेत । दासी बहुत पैं केल्या ॥ १६६ ॥

इकडे तारकासुराने उच्छाद मांडला होता. त्याने स्वर्ग जाळून टाकले आणि देवांच्या स्त्रियांना पळवून नेऊन दासी बनवले.

देव शिवासी शरण जाती । तंव ती दोघे एकांती रमती ।
देव ऋषी बाहेर तिष्ठती । प्रवेश कोणा नव्हेचि ॥ १६७ ॥

देव शंकराला शरण गेले, पण शिव-पार्वती एकांतात असल्यामुळे देव आणि ऋषी बाहेरच ताटकळत राहिले. आत जाण्याची कोणालाच परवानगी नव्हती.

मग अग्नि आत पाठविला । अतीतवेष तेणें धरिला ।
जो तृतीयनेत्रीं शिवाच्या राहिला । देवीं पाठविला मित्र म्हणोनी ॥ १६८ ॥

मग देवांनी अग्नीला अतिथीच्या (संन्याशाच्या) वेषात आत पाठवले. जो शंकराच्या तिसऱ्या डोळ्यात राहणारा होता, त्याला देवांनी मित्र म्हणून आत पाठवले.

हांक फोडोनि भिक्षा मागत । शिव पार्वतीस आज्ञापित ।
माझे वीर्य धरोनि अदभुत । भिक्षा देई अतीतातें ॥ १६९ ॥

अग्नीने बाहेरून हाक मारून भिक्षा मागितली. शंकराने पार्वतीला सांगितले की, "माझे हे अमोघ वीर्य धारण करून त्या अतिथीला भिक्षा म्हणून दे."

मग अमोघ वीर्य धरून । अग्नीस देत अंबिका आणोन ।
सांडले जेथे वीर्य जाण । रेतकूप झाला तो ॥ १७० ॥

मग पार्वतीने ते शंकराचे अमोघ वीर्य आणून अग्नीला दिले. ते वीर्य जिथे थोडे सांडले, तिथे 'रेतकूप' (वीर्याचा कुंड) तयार झाला.

तोचि पारा परम चंचळ । न धरवे कोणा हातीं तेजाळ ।
असो कृशानूनें वीर्य तत्काळ । प्राशन केले तेधवां ॥ १७१ ॥

तोच अत्यंत चंचल असा 'पारा' झाला, जो कोणाच्याच हातात धरता येत नाही. असो, अग्नीने ते तेजोमय वीर्य तत्काळ प्राशन केले.

अग्नि झाला गरोदर । परम लज्जित हिंडे कांतार ।
तो साही कृत्तिका परम सुंदर । ऋषिपत्न्या देखिल्या ॥ १७२ ॥

त्यामुळे अग्नी गरोदर झाला आणि अत्यंत लाजून वनात फिरू लागला. तिथे त्याने अत्यंत सुंदर अशा सहा कृत्तिका (ऋषींच्या पत्नी) पाहिल्या.

त्या गंगेत स्नान करूनी । तापत बैसल्या साहीजणी ।
तंव अग्नीने गर्भ काढूनी । पोटांत घातला साहींच्या ॥ १७३ ॥

त्या सहा जणी गंगेत स्नान करून शेक घेत बसल्या होत्या. तेव्हा अग्नीने तो गर्भ स्वतःच्या पोटातून काढून त्या सहा जणींच्या पोटात घातला.

साहीजणी झाल्या गर्भिणी । परम आश्चर्य करिती मनीं ।
मग लजेनें गर्भ काढूनी । साहीजणींनी त्यागिला ॥ १७४ ॥

त्या सहाही जणी गरोदर झाल्या, त्यांना मोठा आश्चर्य वाटले. मग त्यांनी लज्जेपोटी तो गर्भ पोटातून काढून गंगेत सोडून दिला.

साहींचे रक्त एक झालें । दिव्य शरीर तत्काळ घडलें ।
सहा मुखे हस्त शोभलें । द्वादश सरळ तेजस्वी ॥ १७५ ॥

त्या सहा जणींचे रक्त एकत्र झाले आणि त्यापासून लगेच एक दिव्य बालक तयार झाले. त्याला सहा तोंडे आणि बारा तेजस्वी हात शोभत होते.

कार्तिकमासी कृत्तिकायोगीं । कुमार जन्मला महायोगी ।
मयूरवाहन भस्म अंगी । उपासीत शिवातें ॥ १७६ ॥

कार्तिक महिन्यात, कृत्तिका नक्षत्रावर त्या महायोगी कुमाराचा जन्म झाला. मोर हे त्याचे वाहन होते, अंगाला भस्म लावून तो शंकराची उपासना करत होता.

शिवें निजपुत्र जाणोनी । नेवोनी लाविला अपर्णास्तनी ।
सप्त वर्षे मृडानी । लालन पालन करी त्याचें ॥ १७७ ॥

शंकराने त्याला आपलाच पुत्र ओळखून पार्वतीच्या (अपर्णा) स्तनाला लावले. पार्वतीने सात वर्षे त्याचे अत्यंत लाडाने पालनपोषण केले.

देवांसी सांगे वैश्वानर । शिवासि झाला स्कंद पुत्र ।
ऐकतां देव समग्र । तारकावरी चालिले ॥ १७८ ॥

अग्नीने देवांना बातमी दिली की शंकराला 'स्कंद' नावाचा पुत्र झाला आहे. हे ऐकताच सर्व देव तारकासुरावर चालून गेले.

सेना जयाची बाहत्तर अक्षौहिणी । त्याचें नगर वेढिती सुधापानी ।
पृतनेसहित तेच क्षणीं । तारकासुर बाहेर निघे ॥ १७९ ॥

देवांनी ७२ अक्षौहिणी सैन्य असलेल्या तारकासुराच्या नगराला वेढा घातला. तेव्हा तारकासुर सैन्यासह बाहेर पडला.

इंद्रे स्वामिकार्तिकापासीं जाऊन । सेनापतित्व दिधलें संपूर्ण ।
दिव्य रथीं बैसवून । अभिषेकिला कुमार ॥ १८० ॥

इंद्राने स्वामी कार्तिकेयांकडे जाऊन त्यांना सर्व सैन्याचे सेनापतीपद दिले आणि दिव्य रथात बसवून त्यांचा अभिषेक केला.

इकडे तारकासुर सुधापानी । युद्ध करिती झोटधरणी ।
देव त्रासिले दैत्यांनी । आले पळोनि कुमाराकडे ॥ १८१ ॥

इकडे देव आणि तारकासुर यांच्यात तुंबळ युद्ध सुरू झाले. दैत्यांनी देवांना त्रस्त केल्यामुळे देव पळून कार्तिकेयाकडे आले.

स्कंदापुढे कर जोडून । देव करिती अपार स्तवन ।
रक्षीं तारकासुरापासून । शिवनंदन तोषला ॥ १८२ ॥

देवांनी कार्तिकेयापुढे हात जोडून प्रार्थना केली की, "तारकासुरापासून आमचे रक्षण करा." ते ऐकून शिवपुत्र कार्तिकेय प्रसन्न झाला.

देवांचा वृत्तांत जाणोनि सकळ । कुमारे धरिलें रूप विशाळ ।
तों तारकासुर धांविन्नला प्रबळ । शिवकुमार लक्षूनी ॥ १८३ ॥

देवांची ही अवस्था पाहून कार्तिकेयाने अथांग विशाल रूप धारण केले. तेवढ्यात तारकासुर कार्तिकेयावर वेगाने चालून आला.

तेहतीस कोटी सुरवर । उभे स्वामीचे पाठीं भार ।
तारकाअंगीं बळ अपार । दशसहस्र कुंजरांचे ॥ १८४ ॥

तेहतीस कोटी देव स्वामी कार्तिकेयाच्या मागे उभे होते. तारकासुराच्या अंगात दहा हजार हत्तींचे बळ होते.

तारकासुर अनिवार । वर्षे सायकांचे संभार ।
स्वामीचे पाठीसीं सुर । लपती सत्वर जाऊनी ॥ १८५ ॥

तारकासुराने बाणांचा वर्षाव सुरू केला, तेव्हा देव घाबरून कार्तिकेयांच्या पाठीमागे जाऊन लपू लागले.

लक्षुनियां पाकशासन । तारकें शक्ति दिधली सोडून ।
प्रळयचपळेस मागे टाकून । मनोवेगें चालिली ॥ १८६ ॥

इंद्राला लक्ष करून तारकासुराने एक भयानक 'अस्त्रशक्ती' सोडली. ती विजेपेक्षाही वेगाने इंद्राच्या दिशेने धावली.

भयभीत शक्र होऊन । करी हरीस्मरण कर जोडोन ।
म्हणे हे इंदिरामानसरंजन । निवारी येवोनि शक्ति हे ॥ १८७ ॥

इंद्र अत्यंत घाबरला आणि हात जोडून विष्णूचे स्मरण करू लागला, "हे लक्ष्मीपती, तू येऊन या शक्ती अस्त्राचे निवारण कर!"

ब्रह्मानंदा विश्वव्यापका । दशावतार चरित्रचालका ।
मधुमुरनरकांतका । निवारी प्रळयशक्ति हे ॥ १८८ ॥

"हे ब्रह्मानंदा, विश्वव्यापका, दशावतार घेणाऱ्या, मधू-मुर-नरकासुराचा नाश करणाऱ्या विष्णू, या प्रलयंकारी शक्तीला अडव!"

वैकुंठींहूनि योगमाया । हरीने धाडिली लवलाह्या ।
तिणे ते शक्ति परतोनियां । एकीकडे पाडिली ॥ १८९ ॥

विष्णूने वैकुंठातून लगेच योगमायेला पाठवले. तिने त्या अस्त्रशक्तीला बाजूला फेकून दिले.

यावरी तारकें बाणांचे पूर । स्वामीवरी सोडिले अपार ।
मुख पसरोनि शिवकुमार । तितुकें गिळितां जाहला ॥ १९० ॥

यानंतर तारकासुराने कार्तिकेयावर बाणांचा प्रचंड वर्षाव केला. परंतु कार्तिकेयाने तोंड उघडून ते सर्व बाण गिळून टाकले.

नाना शख्ने अस्त्रशक्ती । तारकें सोडिल्या अनिवारगती ।
तितुक्या गिळिल्या सहजस्थिती । शास्त्रसंख्यावदनाने ॥ १९१ ॥

तारकासुराने जी जी शस्त्रास्त्रे सोडली, ती सर्व कार्तिकेयाने आपल्या सहा मुखांनी सहज गिळून टाकली.

कल्पांतरुद्रासमान । भयानक दिसे मयूरवाहन ।
तारकें ब्रह्मास्त्र दिधले सोडून । तेंही गिळीं अवलीळे ॥ १९२ ॥

प्रलयकालीन रुद्राप्रमाणे भयानक दिसणाऱ्या कार्तिकेयावर तारकासुराने ब्रह्मास्त्र सोडले, पण तेही कार्तिकेयाने लीलया गिळले.

जितुके शस्त्रमंत्र निर्वाण । तितुके प्रेरीतसे चहूंकडून ।
प्रळयकाळासम शिवनंदन । गिळी क्षण न लागतां ॥ १९३ ॥

तारकासुराने अत्यंत जहरी व उच्च मंत्रांची अस्त्रे सोडली, ती सर्व शिवपुत्राने एका क्षणात गिळून टाकली.

मग निःशस्त्र तारकासुर । स्यंदनाहूनि उतरला सत्वर ।
स्वामीवरी धांवे अनिवार । सौदामिनीसारखा ॥ १९४ ॥

शेवटी निःशस्त्र झालेला तारकासुर रथातून खाली उतरला व विजेसारख्या वेगाने कार्तिकेयावर चालून गेला.

ऐसें देखोनि षडानन । कृतांताऐसी हांक देऊन ।
रथाखाली उतरून । मल्लयुद्ध आरंभिलें ॥ १९५ ॥

हे पाहून कार्तिकेयाने यमासारखी भयंकर गर्जना केली आणि रथाखाली उतरून त्याच्याशी कुस्ती (मल्लयुद्ध) सुरू केली.

सप्तदिनपर्यंत । युद्ध झालें परम अदभुत ।
तारकासुर अत्यंत । जर्जर केला आपटोनी ॥ १९६ ॥

सात दिवस हे अद्भूत युद्ध चालले. कार्तिकेयाने तारकासुराला आपटून पार जर्जर करून टाकले.

पायीं धरोनि अवलीला । चक्राकार भोवडिला ।
मग धरणीवरी आपटिला । चूर्ण झाला मृद्धटवत ॥ १९७ ॥

कार्तिकेयाने त्याला पायाला धरून चक्रासारखे गोल फिरवले आणि जमिनीवर असे आपटले की, मातीच्या मडक्यासारखा त्याचा चुराडा झाला.

निघोनि गेला प्राण । दुंदुभी वाजवी शचीरमण ।
पुष्पें वर्षिती सुरगण । कर जोडोनि स्तुती करिती ॥ १९८ ॥

तारकासुराचा प्राण गेला. इंद्राने नगाडे वाजवले, देवांनी फुलांचा वर्षाव केला आणि हात जोडून स्तुती केली.

मारिला जेव्हा तारकासुर । तेव्हा सात वर्षांचा शिवकुमार ।
मग सेनापतित्व समग्र । इंद्रे त्यासी दीधले ॥ १९९ ॥

तारकासुराला मारले तेव्हा कार्तिकेय केवळ सात वर्षांचा होता. इंद्राने सर्व देवांचे सेनापतीपद कायमचे त्याच्याकडे दिले.

तारकासुराचें नगर । इंद्रे लुटिले समग्र ।
देवस्त्रिया सोडविल्या सत्वर । सर्व देव मुक्त झाले ॥ २०० ॥

इंद्राने तारकासुराचे नगर लुटले, देवांच्या स्त्रियांची सुटका केली आणि सर्व देवांना मुक्त केले.

लागला तेव्हा जयवाद्यांचा घोष । कुमार गेला वाराणसीस ।
नमूनि शिवमृडानीस । सुख अपार दीधलें ॥ २०१ ॥

मग विजयाचे चौघडे वाजले. कार्तिकेय काशीला (वाराणसी) गेला आणि शिव-पार्वतीच्या चरणी डोके टेकवून त्यांना परम सुख दिले.

मग झालें मौंजीबंधन । सर्व तीर्थे करी षडानन ।
मग कपाटीं बैसला जाऊन । अनुष्ठान करी सुखें ॥ २०२ ॥

त्यानंतर कार्तिकेयाची मुंज झाली. त्याने सर्व तीर्थयात्रा केल्या आणि मग पर्वताच्या गुहेत बसून आनंदाने अनुष्ठान करू लागला.

षडाननास भवानी म्हणत । ब्रह्मचर्य केले आजपर्यंत ।
आता स्त्री करूनि यथार्थ । गृहस्थाश्रम करीं कीं ॥ २०३ ॥

तेव्हा पार्वती कार्तिकेयाला म्हणाली, "मुला, आजपर्यंत तू ब्रह्मचर्य पाळलेस, आता एखादी सुंदर मुलगी पाहून लग्न कर आणि गृहस्थाश्रम स्वीकार."

षडानन म्हणे अंबेप्रती । सांग स्त्रिया कैशा असती ।
म्यां देखिल्या नाहीं निश्चिती । कैसी आकृति सांगें मज ॥ २०४ ॥

कार्तिकेय पार्वतीला म्हणाला, "आई, स्त्रिया कशा असतात? मी तर कधी स्त्री पाहिलेली नाही, मला त्यांचे रूप सांग."

अपर्णा म्हणे सुकुमारा । मजसारख्या स्त्रिया सर्बत्रा ।
ऐकतां हांसें आलें कुमारा । काय उत्तरा बोलत ॥ २०५ ॥

पार्वती म्हणाली, "मुला, सर्व स्त्रिया माझ्यासारख्याच असतात." हे ऐकून कार्तिकेयाला हसू आले व तो उत्तर दिला:

तुजसारख्या स्त्रिया जरी । तुजसमान मज निर्धारीं ।
तुझ्या वचनासी मातुश्री । अंतर पडों नेदी मी ॥ २०६ ॥

"जर सर्व स्त्रिया तुझ्यासारख्याच (माझ्या आईसारख्याच) असतील, तर त्या मला आईसमानच आहेत. आई, तुझ्या या शब्दाला मी कधीही तडा जाऊ देणार नाही."

ऐसें कुमार बोलोन । महाकपाटांत जाय पळोन ।
मग ते जगन्माता आपण । धरू धांविन्नली तयातें ॥ २०७ ॥

असे बोलून कार्तिकेय गुहेत पळून गेला. मग जगन्माता पार्वती त्याला पकडण्यासाठी मागे धावली.

नाटोपे कुमार ते क्षणीं । अंबा दु:खे पडे धरणीं ।
जे त्रिभुवनपतीची राणी । वेदपुराणीं वंद्य जे ॥ २०८ ॥

कार्तिकेय तिच्या हाती लागला नाही. तेव्हा वेद-पुराणांत वंदनीय असलेली ती जगदंबा दुःखाने जमिनीवर पडली.

अरे तू कुमारा दावीं बदना । आला माझ्या स्तनासी पान्हा ।
कोणासी पाजू षडानना । निजवदन दाखवीं ॥ २०९ ॥

"बाळा, मला तुझे तोंड दाखव! माझ्या स्तनांना दुधाचा पान्हा आला आहे, हे दूध मी कोणाला पाजू? तुझे तोंड दाखव!"

घेई तुझे दूध लोणी । म्हणोनि कुमार वमी ते क्षणी ।
बोले तेव्हां शापवाणी । क्रोधे करूनि कुमार तो ॥ २१० ॥

"घे तुझे दूध-लोणी!" असे म्हणून कुमाराने प्राशन केलेले दूध उलटी करून बाहेर काढले आणि रागाने शाप दिला:

माझे दर्शना जी स्त्री येईल । ती सप्तजन्म विधवा होईल ।
स्वामिदर्शना पुरुष येईल । कार्तिकमासी कृत्तिकायोगीं ॥ २११ ॥

"माझ्या दर्शनाला जी कोणती स्त्री येईल, ती सात जन्म विधवा होईल! पण कार्तिक महिन्यात कृत्तिका नक्षत्रावर जो पुरुष माझ्या दर्शनाला येईल..."

तो सप्तजन्म सभाग्य । होईल धनाढ्य वेदपारंग ।
अनामिक हो अथवा मातंग । दर्शनें लाभ समानचि ॥ २१२ ॥

"...तो सात जन्म भाग्यवान, श्रीमंत आणि वेदांचा पारंगत होईल. मग तो कोणत्याही जातीचा असो, दर्शनाचा लाभ सर्वांना सारखाच मिळेल."

स्वामींस ऋषि विनविती समस्त । भवानी तुजलागीं तळमळत ।
भेटोनि येई त्वरित । वाराणसीस जाऊनी ॥ २१३ ॥

सर्व ऋषींनी कार्तिकेयाला विनंती केली की, "भवानी माता तुझ्यासाठी तळमळत आहे, तू लगेच काशीला जाऊन तिला भेटून ये."

मग स्वामी आनंदवना जाऊनी । आनंदविलीं शिवभवानी ।
उभयतांचे समाधान करोनी । मागुती गेला पूर्वस्थळा ॥ २१४ ॥

मग स्वामी कार्तिकेय काशीला (आनंदवन) गेले आणि शिव-पार्वतीचे समाधान करून त्यांना आनंद दिला, व पुन्हा आपल्या जागी निघून गेले.

स्कंदपुराण कथा सूत । शौनकादिकांप्रती सांगत ।
ऐकतां विघ्ने समस्त । क्षणमात्रे दग्ध होती ॥ २१५ ॥

सूत पौराणिक ही स्कंदपुराणातील कथा शौनकादी ऋषींना सांगत आहेत. ही कथा ऐकताच सर्व विघ्ने एका क्षणात भस्म होऊन जातात.

अपर्णाहृदयाब्जमिलिंदा । श्रीधरवरदा ब्रह्मानंदा ।
पूर्णब्रह्मा अनादिसिद्धा । आनंदकंदा जगद्गुरु ॥ २१६ ॥

पार्वतीच्या हृदयकमळातील भ्रमरा (शंकरा), श्रीधराला (ग्रंथकर्त्याला) वर देणाऱ्या ब्रह्मानंदा, पूर्णब्रह्म, अनादी सिद्धा, आनंदकंदा, जगद्गुरू शंकरा!

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । त्रयोदशाध्याय गोड हा ॥ २१७ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित असलेल्या या प्रचंड 'श्रीशिवलीलामृत' ग्रंथातील हा अत्यंत गोड असा १३ वा अध्याय सज्जनांनी अखंड ऐकावा/वाचावा.