श्री शिवलीलामृत - अध्याय १२ वा

ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्रवर्ण । ब्रह्मचारी गृहस्थ वानप्रस्थ पूर्ण ।
स्त्री बाल वृद्ध तरुण । सर्वी शिवकीर्तन करावे ॥ १ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र हे चारही वर्ण; तसेच ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यासी हे सर्व आश्रम; तसेच स्त्री, बाल, वृद्ध व तरुण अशा सर्वांनीच भगवान शिवाचे गुणगान व कीर्तन करावे.

शिवस्मरण नावडे अणुमात्र । तो अंत्यजाहूनि अपवित्र ।
तो लेइला वस्त्र अलंकार । जेवी प्रेत शृंगारिले ॥ २ ॥

ज्याला शिवस्मरणाची अजिबात आवड नाही, तो अत्यंत अपवित्र मानावा. असा माणूस कपडे व दागिने घालून सजला तरी ते प्रेताला सजवण्यासारखेच व्यर्थ आहे.

तेणे भक्षिले जे अन्न । जैसे पशु भक्षिती यथेष्ट तृण ।
जैसे मयूराअंगी नयन । तैसेच नेत्र तयाचे ॥ ३ ॥

शिवस्मरण न करणाऱ्याने खाल्लेले अन्न म्हणजे पशूने पोटभर गवत खाण्यासारखे आहे. म्हाताऱ्या किंवा मोराच्या पंखांवर डोळ्यांचे नुसते डाग असतात, तसे त्या माणसाचे डोळेही व्यर्थ असतात.

वल्मीकछिद्रवत कर्ण । द्रुमशाखावत हस्त चरण ।
त्याची जननी व्यर्थ जाण । विऊनि वांझ जाहली ॥ ४ ॥

त्याचे कान म्हणजे वाळवीच्या वारूळातील छिद्रे आणि हात-पाय म्हणजे झाडाच्या वाळलेल्या फांद्यांसारखे निरुपयोगी असतात. त्याला जन्म देणारी आई व्यर्थच प्रसूत झाली, ती जन्माला देऊनही वांझच राहिली.

जो शिवभजनावीण । तो जावो समुद्रात बुडोन ।
अथवा भस्म करो वडवाग्न । का सर्प डसो तयासी ॥ ५ ॥

जो शिवभजनाशिवाय राहतो, तो समुद्रात बुडून मरो, किंवा समुद्रातील अग्नीने जळून खाक होवो, किंवा त्याला सर्पाने डसावे, असे त्याचे जिणे व्यर्थ आहे.

तरी श्रवणी धरावी आवडी । जैसी पिपीलिका गुळासी न सोडी ।
अर्ध तुटे परी न काढी । मुख तेथूनि सर्वदा ॥ ६ ॥

शिवकथा ऐकण्याची आवड अशी असावी, जशी मुंगी गुळाला घट्ट धरून ठेवते; तिचे शरीर अर्धे तुटले तरी ती गुळावरून आपले तोंड बाजूला करत नाही.

की चुकला बहुत दिवस सुत । तेवढाच पोटी प्रीतिवंत ।
त्याची शुभवार्ता ऐकता अकस्मात । धावती मातापिता जेवी ॥ ७ ॥

किंवा अनेक दिवस हरवलेला एकुलता एक प्रिय मुलगा सुखरूप असल्याची बातमी ऐकताच आई-वडील जसे अत्यंत आवडीने आणि वेगाने धावत जातात, तशीच उत्कंठा कथा ऐकताना असावी.

अमृताहूनि वाड । गोष्टी लागती कर्णास गोड ।
तैसे कथाश्रवणी ज्यांचे न पुरे कोड । सर्व टाकोनि जाईजे ॥ ८ ॥

अमृतापेक्षाही गोड असणाऱ्या शिवकथा ऐकण्याची ज्यांची तृष्णा कधीच पूर्ण होत नाही, त्यांनी सर्व कामे बाजूला ठेवून कथा ऐकायला जावे.

गावास गेला प्राणनाथ । प्रिय पतिव्रता वाट पहात ।
तो पत्र आले अकस्मात धावे श्रवण करावया ॥ ९ ॥

परगावी गेलेल्या पतीची आवडीने वाट पाहणाऱ्या पतिव्रतेला अकस्मात पतीचे पत्र आल्यावर ती जशी ते वाचायला/ऐकायला उत्सुकतेने धावते, तशीच कथा ऐकण्याची ओढ असावी.

निर्धनासि सापडे धन । की जन्मांधासी आले नयन ।
की तृषेने जाता प्राण । जीवन शीतळ मिळाले ॥ १० ॥

दरिद्र्याला अचानक धन सापडावे, जन्मांधाला डोळे मिळावेत किंवा तहानेने प्राण जात असताना गार पाणी मिळावे, तसा आनंद शिवकथा ऐकताना वाटला पाहिजे.

ऐसे ऐकावया कथा पुराण । धावावे सर्व काम टाकून ।
चिंता निद्रा दूर करून । श्रवणी सादर बैसावे ॥ ११ ॥

अशी पवित्र कथा पुराण ऐकण्यासाठी सर्व कामे सोडून धाव घ्यावी आणि मनातील चिंता व झोप दूर सारून आदराने कथा ऐकायला बसावे.

वक्ता पंडित चातुर्यखाणी । नमावा तो सद्गुरू म्हणोनि ।
की हा शंकरचि मानूनी । धरिजे पूजनी आदर ॥ १२ ॥

कथा सांगणारा वक्ता पंडित व ज्ञानी असतो. त्याला सद्गुरू मानून किंवा साक्षात भगवान शंकरच मानून त्याच्याबद्दल पूज्यभाव व आदर ठेवावा.

सुरभीच्या स्तनांतूनि अवधारा । सुटती जैशा सुधारसधारा ।
तैसा वक्ता वदता शिवचरित्रा । कर्णद्वारे प्राशिजे ॥ १३ ॥

कामधेनूच्या आचळातून जशा अमृताच्या धारा गळतात, तसे वक्त्याच्या मुखातून शिवचरित्र प्रकट होत असताना ते कानाद्वारे आदरपूर्वक प्राशन करावे.

वक्ता श्रेष्ठ मानावा अत्यंत । न पुसावे भलते पाखंड मत ।
नसते कुतर्क घेवोनि चित्त । न शिणवावे सर्वथा ॥ १४ ॥

वक्त्याला अत्यंत श्रेष्ठ मानावे. त्याला भलतेच वितंडवादी प्रश्न विचारू नयेत आणि कुतर्क करून स्वतःचे व वक्त्याचे मन त्रासून टाकू नये.

न कळे तरी पुसावे आदरे । सांगेल ते श्रवण करावे सादरे ।
उगेच छळिता पामरे । तरी ते पिशाचजन्म पावती ॥ १५ ॥

काही समजले नाही तर नम्रतेने व आदराने विचारावे आणि तो सांगेल ते लक्षपूर्वक ऐकावे. उगाच वक्त्याला छळणारे मूर्ख लोक पुढील जन्मी पिशाच होतात.

वक्त्यासी छळिती अवधारा । तरी दोष घडे त्या नरा ।
पुराणिकावेगळे नमस्कारा । न करावे सभेत कोणासी ॥ १६ ॥

वक्त्याला छळणाऱ्या माणसाला मोठा दोष लागतो. कथा चालू असताना सभेत पुराणिक (वक्त्या) व्यतिरिक्त कोणालाही नमस्कार करू नये.

मध्येच टाकून कथाश्रवण । उगाच गर्वे जाय उठोन ।
तरी तो अल्पायुषी जाण । संसारी आपदा बहु भोगी ॥ १७ ॥

कथा ऐकणे मध्येच सोडून जो गर्वाने उठून जातो, तो अल्पायुषी होतो आणि त्याला संसारात अनेक संकटे व दुःख भोगावे लागते.

कुटिल खळ पापी धूर्त । तो मुख्य श्रोता न करावा यथार्थ ।
दुग्ध पिता सर्वांगी पुष्ट होत । परी नवज्वरिता विषवत ते ॥ १८ ॥

कपटी, दुष्ट, पापी व धूर्त माणसाला मुख्य श्रोता करू नये. जसे दूध प्याल्याने शरीर पुष्ट होते, पण नवीन ताप आलेल्या रुग्णाला तेच दूध विषासारखे घातक ठरते.

तैसा श्रवणी बैसोन । कुतर्क घेवोन करी कथाखंडन ।
त्याचे व्यर्थ गेले श्रवण । नरकासी कारण पुढे केले ॥ १९ ॥

त्याचप्रमाणे कथेत बसून जो कुतर्क करतो व कथेचे खंडन करतो, त्याचे कथा ऐकणे व्यर्थ जाते आणि तो स्वतःसाठी नरकाचा मार्ग तयार करतो.

कथेत न बोलावे इतर । मन करावे एकाग्र ।
कथेची फलश्रुती साचार । तरीच पावती बैसता ॥ २० ॥

कथेच्या वेळी इतर भलत्याच गोष्टी बोलू नयेत, मन एकाग्र करावे. असे केल्यावरच कथेचे खरे फळ श्रोत्याला प्राप्त होते.

वस्त्रे अलंकार दक्षिणासहित । वक्ता पूजावा प्रीती अत्यंत ।
धन देता कोश बहुत । भरे आपुला निर्धारे ॥ २१ ॥

वस्त्रे, दागिने आणि दक्षिणा देऊन वक्त्याची अत्यंत प्रेमाने पूजा करावी. वक्त्याला धन दिल्याने आपला खजिना कधीही रिकामा होत नाही, उलट तो भरतो.

रत्ने देता बहुत । नेत्र होती प्रकाशवंत ।
अलंकारे प्रतिष्ठा अत्यंत । श्रोतयांची वाढतसे ॥ २२ ॥

वक्त्याला रत्ने अर्पण केल्याने श्रोत्याचे डोळे तेजस्वी होतात आणि अलंकार अर्पण केल्याने समाजात प्रतिष्ठा वाढते.

एवं पूजिता षोडशोपचार । तेणे तुष्टमान होय उमावर ।
जे जे पदार्थ अर्पावे साचार । त्यांचे कोटिगुणे प्राप्त होती ॥ २३ ॥

अशा प्रकारे वक्त्याची सोळा उपचारांनी पूजा केल्यास पार्वतीपती शिव प्रसन्न होतात आणि अर्पण केलेल्या वस्तूंचे कोटी पटीने फळ मिळते.

त्यासी कदा नाही दरिद्र । शेवटी स्वपदा नेईल भालचंद्र ।
कथेसी येता पाऊले टाकी निर्धार । पापसंहार पदोपदी ॥ २४ ॥

अशा भक्ताला कधीही दारिद्र्य येत नाही आणि शेवटी भगवान शिव त्याला आपल्या धामात नेतात. कथेला येताना टाकलेल्या प्रत्येक पावलागणिक पापांचा नाश होतो.

मस्तकी उष्णीष घालूनि ऐकती । तरी जन्मांतरी बाळपक्षी होती ।
म्हणाल उष्णीष काढिता न येत सभेप्रती । तरी मुख्य पल्लव सोडावा ॥ २५ ॥

डोक्यावर पगडी किंवा पागोटे घालून कथा ऐकल्यास पुढील जन्मी माणूस बाळपक्षी (पक्षी) होतो. जर पागोटे काढता येत नसेल, तर किमान त्याचा पदर/पल्ला सोडून नम्रता दाखवावी.

जे विडा घेवोनि ऐकती । तरी यमकिंकर त्यांसी जाचिती ।
नाना यातना भोगविती । मूळ व्यासवचन प्रमाण हे ॥ २६ ॥

जे तोंडात तांबूल (पानाचा विडा) धरून कथा ऐकतात, त्यांना यमदूत अत्यंत त्रास देतात व विविध यातना भोगावयास लावतात; हे महर्षी व्यासांचे मूळ वचन आहे.

एक बैसती उगेच श्रवणी । निद्रा मोडावी बहुत प्रकारेकरूनी ।
अंतर सद्गद नेत्री यावे पाणी । मग निद्रा कैची स्पल ॥ २७ ॥

काही जण कथेला उगाच बसतात. पण निरनिराळ्या उपायांनी झोप घालवावी. मनात भाव जागून डोळ्यात अश्रू आले की मग झोप जवळही येत नाही.

वरी जीवन काय व्यर्थ लावून । जैसे एकांती द्रव्य आपुले पूर्ण ।
तेथे घडता जागरण । निद्रा न येत प्राण्या ॥ २८ ॥

तोंडावर उगीच पाणी मारून काय उपयोग? जसे एकांतात स्वतःचे भरपूर धन ठेवलेले असताना माणसाला काळजीपोटी रात्री झोप येत नाही, तसा भाव असावा.

निद्रा लागली दारुण । तरी उभे ठाकावे कर जोडून ।
निद्रा न ये तो उपाय करून । मुख्य श्रवण करावे ॥ २९ ॥

खूप तीव्र झोप येत असल्यास हात जोडून उभे राहावे, पण कोणत्याही उपायाने झोप घालवून शिवकथा लक्षपूर्वक ऐकावी.

वक्त्याहूनि उंच आसन तत्त्वता । तेथे न बैसावे धरूनि अहंता ।
हे न मानिती ते काग तत्त्वता । जगपुरीष भक्षिती ॥ ३० ॥

अहंकाराने वक्त्यापेक्षा उंच आसनावर कधीही बसू नये. जे हे मानत नाहीत, ते पुढील जन्मी कावळे होऊन विष्ठा खातात.

जे बैसती वीरासन घालून । ते होती वृक्ष अर्जुन ।
पाय पसरिती त्यांस सूर्यनंदन । शुष्ककाष्ठे झोडी बळे ॥ ३१ ॥

जे कथेमध्ये ऐटीत वीरासन घालून बसतात, ते पुढील जन्मी अर्जुनाचे (ऐन) झाड होतात आणि जे पाय पसरून बसतात, त्यांना यमराज वाळलेल्या काठ्यांनी झोडपतात.

जे सांगताही न ऐकती । बळेच जेठा घालून बैसती ।
त्यांसी यमदूत बांधोनि नेती । नेऊन टाकिती नरककुंडी ॥ ३२ ॥

सांगूनही जे ऐकत नाहीत आणि हट्टाने पाय ताणून किंवा ऐटीत बसतात, त्यांना यमदूत बांधून नरककुंडात टाकतात.

जो श्रवणी निजे दाटून । तो उपजे अजगर होऊन ।
बैसे नमस्कार केलिया वाचून । वंशवृक्ष होय तो ॥ ३३ ॥

जो कथेच्या वेळी गाढ झोपी जातो, तो पुढील जन्मी अजगर होतो; आणि जो वक्त्याला नमस्कार न करता उद्धटपणे बसतो, तो बांबूचे झाड होतो.

कथेत बोले भलत्या गोष्टी । तो मंडूक होय सदा वटवटी ।
हर्षे टाळिया न वाजवी हट्टी । हो कष्टी संसारी ॥ ३४ ॥

जो कथेत भलत्याच गोष्टी बोलतो, तो पुढील जन्मी सतत डरांव-डरांव करणारा बेडूक होतो. जो आनंदाने टाळ्या वाजवत नाही, तो संसारात दुःखी राहतो.

जे शिवकीर्तन हेळसती । ते शतजन्मी सारमेय होती ।
दुरुत्तरे बोलती निश्चिती । जन्मा येती सरड्याच्या ॥ ३५ ॥

जे शिवकीर्तनाची हेळसांड (निंदा) करतात, ते शंभर जन्म कुत्रे होतात आणि जे शिवकथेविषयी वाईट शब्द बोलतात, ते सरडे होऊन जन्माला येतात.

जे श्रवणी न होती सादर । ते अन्य जन्मी होती सूकर ।
जे उच्छेदिती शिवचरित्र । ते वृकयोनी पावती ॥ ३६ ॥

जे श्रवणात आदर बाळगत नाहीत, ते पुढील जन्मी डुक्कर होतात आणि जे शिवचरित्राचा उच्छेद किंवा विरोध करतात, ते लांडग्याच्या योनीत जातात.

वक्त्यासी देता आसन । शिवसन्निध बैसे जावोन ।
वस्त्रे देता अन्न । प्राप्त होय तयाते ॥ ३७ ॥

वक्त्याला बसण्यासाठी उत्तम आसन देणारा भगवान शिवाच्या जवळ स्थान मिळवतो. तसेच त्याला वस्त्रे व अन्न देणाऱ्याला कधीही कसलीही कमतरता भासत नाही.

करिता कथापुराण श्रवण । भक्ति वैराग्य ये आंगी पूर्ण ।
यदर्थी कथा सुगम जाण । जेणे अनुताप उपजे मनी ॥ ३८ ॥

शिवकथा ऐकल्याने अंगात पूर्ण भक्ती व वैराग्य निर्माण होते. या संदर्भात मनात पश्चात्ताप उत्पन्न करणारी एक सोपी कथा ऐका.

दक्षिणेकडे ग्राम एक अमंगळ । त्याचे नाव मुळीच बाष्कळ ।
सर्वधर्मविवर्जित केवळ । स्त्रीपुरुष जारकर्मी ॥ ३९ ॥

दक्षिणेकडे एक अत्यंत अमंगळ गाव होते, त्याचे नावच मुळी 'बाष्कळ' होते. तेथील सर्व लोक धर्माचरण सोडून दिलेले आणि सर्व स्त्री-पुरुष व्यभिचारी होते.

धर्म नाहीच अणुमात्र । अनाचारी परमं अपवित्र ।
जपतप विवर्जित अग्निहोत्र । वेदशास्त्र कैचे तेथे ॥ ४० ॥

तेथे मुळीच धर्म उरला नव्हता. लोक अनाचारी व अपवित्र होते. तेथे जप, तप, अग्निहोत्र आणि वेद-शास्त्रांचे नावही नव्हते.

वेद आणि शास्त्र । हे विप्राचे उभय नेत्र ।
एक नाही तरी साचार । एकाक्ष तयासी बोलिजे ॥ ४१ ॥

वेद आणि शास्त्र हे ब्राह्मणाचे दोन डोळे मानले जातात. यातील एक नसला तरी तो एकाच डोळ्याचा (काणा) मानला जातो.

वेदशास्त्र उभयहीन । तो केवल अंधचि जाण ।
असो त्या नगरीचे लोक संपूर्ण । सर्व लक्षणी अपवित्र ॥ ४२ ॥

जो वेद व शास्त्र या दोन्ही गोष्टींनी हीन आहे, तो साक्षात आंधळाच समजावा. असो, त्या नगरातील सर्व लोक सर्व दृष्टीने अत्यंत अपवित्र होते.

तस्कर चाहाड आणि जार । मद्यपी मार्गघ्न दुराचार ।
मातापितयांचा द्रोह करणार । एवं सर्वदोषयुक्त जे ॥ ४३ ॥

ते लोक चोर, चहाडखोर, व्यभिचारी, दारुडे, वाटमारे, दुराचारी आणि आई-वडिलांचा द्रोह करणारे अशा सर्व दोषांनी युक्त होते.

त्या ग्रामीचा एक विप्र । नाम तयाचे विदुर ।
वेश्येसी रत अहोरात्र । कामकर्दमी लोळत ॥ ४४ ॥

त्या गावात विदुर नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो अहोरात्र वेश्येशी आसक्त राहून कामाच्या चिखलात लोळत असे.

त्याची स्त्री बहुला नाम । तीही जारिणी अपवित्र परम ।
एके जारासी असता सकाम । भ्रतारे जपोनि धरियेली ॥ ४५ ॥

त्याची पत्नी बहुला नावाची होती. तीही अत्यंत अपवित्र व व्यभिचारी होती. एकदा दुसऱ्या पुरुषासोबत असताना तिच्या नवऱ्याने तिला रंगेहात पकडले.

जार पळाला सत्वर । तीस भ्रतारे दिधला मार ।
यथेष्ट लत्तामुष्टिप्रहार । देता बोले काय ते ॥ ४६ ॥

तो परपुरुष तात्काळ पळून गेला. मग विदुराने आपल्या पत्नीला लाथा-बुक्क्यांनी खूप मारहाण केली. तेव्हा ती काय म्हणाली ते ऐका.

म्हणे तू झालासी जार । मीही तेचि करिते निरंतर ।
मग बोले तो विप्र विदुर । तुवा द्रव्य अपार मेळविले ॥ ४७ ॥

ती म्हणाली, "तू जसा व्यभिचारी आहेस, तशीच मीही राहते." यावर विदुर म्हणाला, "तू व्यभिचार करून खूप धन मिळवले आहेस."

ते द्रव्य दे मजलागून । मी देईन वारांगनेसी नेऊन ।
ती म्हणे मी देऊ कोठून । ऐकता मारी पुढती तो ॥ ४८ ॥

"ते धन मला दे, मी ते वेश्येला नेऊन देईन." ती म्हणाली, "मी कुठून देऊ?" हे ऐकून तो तिला पुन्हा मारू लागला.

मग तिचे अलंकार हिरोनि घेत । घरची सर्व संपत्ति नेत ।
ते वारांगनेंसी देत । तेही समर्पी जाराते ॥ ४९ ॥

मग त्याने तिचे सर्व दागिने आणि घरातील सर्व संपत्ती हिसकावून घेतली व वेश्येला नेऊन दिली. त्या वेश्येने ते सर्व धन तिच्या उपपतीला अर्पण केले.

ऐसी दोघेही पापे आचरत । तो विदुर विप्र पावला मृत्य ।
यमदूती नेला मारीत । बहुत जाचिती तयाते ॥ ५० ॥

अशा प्रकारे दोघेही पाप करत असताना तो विदुर ब्राह्मण मृत्यू पावला. यमदूतांनी त्याला मारहाण करत नेले आणि खूप यातना दिल्या.

कुंभीपाकादि परम दु:ख । भोगूनिया तो शतमूर्ख ।
मग विंध्याचळाच्या दरीत देख । भयानक पिशाच जाहला ॥ ५१ ॥

कुंभीपाक इत्यादी भयंकर नरकयातना भोगल्यानंतर तो महामूर्ख विदुर विंध्याचल पर्वताच्या दरीत एक भयानक पिशाच बनून जन्माला आला.

आळेपिळे आंगासी देत । हिंडे क्षुधातृषापीडित ।
रक्तवर्ण आंग त्याचे समस्त । जेवी शेंदूर चर्चिला ॥ ५२ ॥

तो भुकेने व तहानेने व्याकुळ होऊन, अंगाला पिळवटून फिरत असे. त्याचे पूर्ण शरीर शेंदूर लावल्यासारखे लालभडक दिसत होते.

वृक्षासी घेत टांगून । सवेचि कि देत फिरे वन ।
रक्तपिती भरोन । सर्वांग त्याचे नासले ॥ ५३ ॥

तो स्वतःला झाडाला टांगून घेई, ओरडत जंगलात फिरे. रक्तपित्त (कुष्ठरोग) झाल्यामुळे त्याचे पूर्ण शरीर कुजले होते.

कंटकवन परम दुर्धर । न मिळे कदा फळमूळआहार ।
आपुल्या पापाचे भाग समग्र । भोगी विदुर विप्र तो ॥ ५४ ॥

ते काटेरी जंगल अत्यंत भयानक होते; तेथे खायला फळे-मुळेही मिळत नव्हती. असा तो विदुर ब्राह्मण स्वतःच्या पापांची फळे भोगत होता.

इकडे बहुला धवरहित । एक होता तियेसी सुत ।
तो कोणापासोनि झाला त्वरित । ते स्मरण नाही तियेसी ॥ ५५ ॥

इकडे पती नसलेल्या बहुलेला एक मुलगा झाला; पण तो कोणापासून झाला, हे तिचे तिलाच आठवत नव्हते.

तव आले शिवरात्रिपर्व । गोकर्णयात्रेस चालिले सर्व ।
नाना वाद्ये वाजती अभिनव । ध्वजा पताका मिरवती ॥ ५६ ॥

इतक्यात महाशिवरात्रीचा सण आला. लोक गोकर्ण क्षेत्राच्या यात्रेसाठी निघाले. अनेक प्रकारची वाद्ये वाजत होती आणि ध्वज-पताका मिरवल्या जात होत्या.

शिवनामे गर्जती दास । वारंवार करिती घोष ।
कैचा उरेल पापलेश । सर्वदा निर्दोष सर्व जन ॥ ५७ ॥

शिवभक्त 'हर हर महादेव' असा वारंवार जयघोष करत होते. अशा नामाघोषात पापाचा लेशही उरत नाही व सर्व जन पावन होतात.

त्यांच्या संगती बहुला निघत । सवे घेवोनि धाकटा सुत ।
गोकर्णक्षेत्र देखिले पुण्यवंत । झाले पुनीत सर्व जन ॥ ५८ ॥

त्या यात्रेकरूंच्या सोबत बहुलाही आपल्या लहान मुलाला घेऊन निघाली. अत्यंत पवित्र असे गोकर्णक्षेत्र पाहून सर्व लोक पावन झाले.

बहुलेने स्नान करून । घेतले महाबळेश्वराचे दर्शन ।
पुराणश्रवणी बैसली येऊन । तो निरूपण निघाले ॥ ५९ ॥

बहुलेने तीर्थात स्नान करून श्री महाबळेश्वराचे दर्शन घेतले. नंतर ती पुराण ऐकायला बसली, तेव्हा तेथे कथा सुरू होती.

जी वनिता जारीण । तीस यमदूत नेती धरोन ।
लोहपरिघ तप्त करून । स्मरगृहामाजी घालिती ॥ ६० ॥

जी स्त्री व्यभिचारी असते, तिला यमदूत पकडून नेतात आणि लोखंडाचा तापलेला दांडुका तिच्या अवयवांमध्ये घालतात.

ऐसे बहुला ऐकोनी । भयभीत झाली तेच क्षणी ।
अनुताप अंगी भरोनी । रडो लागली अट्टाहासे ॥ ६१ ॥

हे ऐकून बहुला त्याच क्षणी प्रचंड भयभीत झाली. तिच्या मनात तीव्र पश्चात्ताप जागा झाला आणि ती मोठ्याने रडू लागली.

मग पुराणिकासी समस्त । आपुला सांगे वृत्तान्त ।
झाले जे जे पापाचे पर्वत । ते निजमुखे उच्चारी ॥ ६२ ॥

मग तिने पुराणीक (वक्त्या) महाराजांना आपला सर्व वृत्तांत सांगितला. स्वतःच्या हाताने घडलेले पापाचे सर्व पर्वत तिने स्वतःच्या मुखाने कबूल केले.

अंतकाळी यमकिंकर । ताडण करतील मज अपार ।
ते वेळी मज कोण सोडविणार । दु:ख अपार सोसू किती ॥ ६३ ॥

ती म्हणाली, "अंतकाळी यमदूत मला खूप मारहाण करतील, तेव्हा मला त्यातून कोण सोडवणार? मी हे अपार दुःख कसे सहन करू?"

स्वामी माझे कापते शरीर । काय करू सांगा विचार ।
गळा पाश घालूनि यमकिंकर । करिती मार तप्तशत्रे ॥ ६४ ॥

"हे स्वामी, माझे शरीर थरथर कापत आहे, मी काय करू ते सांगा. यमदूत गळ्यात फास घालून तापलेल्या शस्त्रांनी मारहाण करतील."

नानापरी विटंबविती । असिपत्रवनी हिंडविती ।
उफराटे बांधोनि टांगिती । नरककुंडी अधोमुख ॥ ६५ ॥

"ते माझी नाना प्रकारे विटंबना करतील, कापाकापी करणाऱ्या असिपत्र वनात हिंडवतील आणि नरककुंडात उलटे टांगून देतील."

ताम्रभूमि तापवून । त्यावरी लोळविती नेऊन ।
तीक्ष्ण शस्त्र आणोन । पोटामाजी खोविती ॥ ६६ ॥

"तांब्याची तापलेली जमीन करून त्यावर लोळवतील आणि तीक्ष्ण शस्त्रे आणून पोटात खुपसतील."

तीक्ष्ण धूम्र करून । वरी टांगिती नेऊन ।
भूमीत मज रोवून । तप्तशरे मार करिती ॥ ६७ ॥

"कडक धूर करून मला वर टांगतील आणि जमिनीत गाडून तापलेल्या बाणांनी मारहाण करतील."

तप्तशूळावरी घालिती । पायी चंडशिळा बांधिती ।
महानरकी बुडविती । सोडवी कोण तेथुनि ॥ ६८ ॥

"तापलेल्या सुळावर चढवतील, पायाला मोठी शिळा बांधून महाकाळ्या नरकात बुडवतील. मला तेथून कोण सोडवेल?"

बहुलेसी गोड न लागे अन्न । दुःखे रडे रात्रंदिन ।
म्हणे मी कोणास जाऊ शरण । आश्रय धरू कोणाचा ॥ ६९ ॥

बहुलेला अन्न गोड लागेनासे झाले, ती रात्रंदिवस दुःखाने रडू लागली. "मी कोणाला शरण जाऊ? कोणाचा आधार घेऊ?" असा विचार ती करू लागली.

कोण्या नरकी पडेन जाऊन । मग त्या ब्राह्मणाचे धरी चरण ।
सद्गुरु मज तारी येथून । आले शरण अनन्य मी ॥ ७० ॥

"मी कोणत्या नरकात पडेन?" असे म्हणत तिने त्या पुराणिक ब्राह्मणाचे पाय धरले आणि म्हणाली, "हे सद्गुरू, मी तुम्हाला अनन्यभावाने शरण आले आहे, मला यातून तारा!"

मग गुरु पंचाक्षर मंत्र । सांगे बहुलेप्रती सत्वर ।
शिवलीलामृत सुरस फार । श्रवण करवी शिवद्वारी ॥ ७१ ॥

मग त्या गुरूने बहुलेला तात्काळ 'ॐ नमः शिवाय' हा पंचाक्षरी मंत्र दिला आणि शिवमंदिरात बसवून अत्यंत सुरस असा शिवलीलामृत ग्रंथ ऐकवला.

मग तिणे सर्व ग्रंथ । गुरुमुखे ऐकिले प्रेमयुक्त ।
श्रवण भक्ति अवघ्यांत । श्रेष्ठ ऐसे जाणिजे ॥ ७२ ॥

मग तिने तो संपूर्ण ग्रंथ गुरूंच्या मुखातून अत्यंत प्रेमाने ऐकला. नवविधा भक्तींमध्ये श्रवणभक्ती ही सर्वांत श्रेष्ठ मानली जाते.

सत्संंगे होय निःसंग । निःसंगे निर्मोह सहज मग ।
निर्मोहत्वे निश्चित उद्वेग । कैचा मग तयासी ॥ ७३ ॥

सत्संगाने निसंगता (आसक्तीहीनता) येते, निसंगतेने सहजच मोह नष्ट होतो आणि मोह नष्ट झाल्यावर माणसाला कसलाही संताप किंवा उद्वेग राहत नाही.

बहुला झाली परम पवित्र । शिवनाम जपे अहोरात्र ।
दोष न उरे तिळमात्र । शूचिर्भूत सर्वदा ॥ ७४ ॥

बहुला अत्यंत पवित्र झाली, ती अहोरात्र शिवनामाचा जप करू लागली. तिच्यात तीळमात्रही दोष उरला नाही, ती पूर्णपणे पावन झाली.

तव्याचा जाय बुरसा । मग तो सहजचि होय आरसा ।
की लोह लागता परिसा । चामीकर सहजचि ॥ ७५ ॥

तव्याचा काळेपणा निघून गेल्यावर तो जसा चकचकीत आरशासारखा होतो, किंवा परिसाचा स्पर्श होताच खंडाचे जसे सोने होते,

की अग्नीत काष्ठ पडले । मग ते सहजचि अग्निमय झाले ।
गंगेसी वोहळ मिळाले । गंगाजळ सहजचि ॥ ७६ ॥

किंवा लाकूड अग्नीत पडल्यावर जसे अग्निमय होते, आणि गंगेला मिळालेला नाला जसा गंगेचेच पवित्र जल बनतो,

जप करिता पाप जाय निःशेष । ज्ञानाहूनि ध्यान विशेष ।
श्रवणाहुनि मननास । सतेजता सहजचि ॥ ७७ ॥

तसेच जप केल्याने सर्व पाप नष्ट होते. ज्ञानापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ आहे, आणि कथेच्या श्रवणापेक्षा त्याचे मनन-चिंतन करणे अधिक तेजस्वी ठरते.

मननाहूनि निदिध्यास । त्याहूनि साक्षात्कार समरस ।
मग तो शिवरूप निर्दोष । संशय नाही सर्वथा ॥ ७८ ॥

मननापेक्षा निदिध्यास (सतत ध्यास) श्रेष्ठ आणि त्याहून साक्षात ईश्वर-साक्षात्कार श्रेष्ठ. असा भक्त स्वतः शिवरूप व निर्दोष बनतो, यात संशय नाही.

बहुला निर्दोष होऊन । श्रवणे झाली सर्वपावन ।
जिव्हेने करू लागली शिवकीर्तन । मग कैचे बंधन तियेसी ॥ ७९ ॥

बहुला निर्दोष बनून कथाश्रवणाने पूर्ण पवित्र झाली. ती जिव्हेने शिवकीर्तन करू लागली, मग तिला संसाराचे कसले बंधन उरणार?

श्रवणे थोर पावन होत । श्रवणे याच जन्मी मुक्त ।
नलगे तीर्थाटन श्रम बहुत । श्रवणे सार्थक सर्वही ॥ ८० ॥

श्रवणाने माणूस अत्यंत पावन होतो आणि याच जन्मी मुक्त होतो. त्याला फार तीर्थाटन पायी पायी करण्याचे श्रम घ्यावे लागत नाहीत, श्रवणानेच सर्व सार्थक होते.

ज्यासी न मिळे सत्समागम श्रवण । त्याने करू जावे तीर्थाटन ।
नलगे अष्टांगयोगसाधन । करावे श्रवण अत्यादरे ॥ ८१ ॥

ज्याला सत्संग व कथाश्रवण मिळत नाही, त्याने तीर्थाटन करावे. ज्याला कथा ऐकायला मिळते, त्याला अष्टांग योगाची गरज उरत नाही.

योग याग व्रत साधन । नलगे काहीच करावे जाण ।
नवविधा भक्ति पूर्ण । श्रवणेचि हाता येतसे ॥ ८२ ॥

योग, यज्ञ, व्रते किंवा इतर कोणतीही साधने करण्याची गरज राहत नाही; कारण श्रवणानेच संपूर्ण नवविधा भक्ती साध्य होते.

चारी वर्ण चारी आश्रम । श्रवणेचि पावन परम ।
असो बहुलेस संतसमागम । सर्वांहूनि थोर वाटे ॥ ८३ ॥

चारही वर्ण आणि चारही आश्रम श्रवणानेच अत्यंत पवित्र होतात. असो, बहुलेला संतसंगती ही सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ वाटू लागली.

गुरूची सेवा अखंड करी । त्यावरी राहिली गोकर्णक्षेत्री ।
जटावल्कलअजिनधारी । तीर्थी करी नित्य स्नान ॥ ८४ ॥

ती अखंड गुरुसेवा करत गोकर्णक्षेत्रात राहू लागली. जटा, झाडांची वस्त्रे व मृगछाल धारण करून ती नित्य तीर्थात स्नान करत असे.

सर्वांगी भस्मलेपन । करी पुण्यरुद्राक्षधारण ।
सर्व आप्त सोडोनिया जाण । गुरुसेवा केली तिणे ॥ ८५ ॥

ती सर्वांगाला भस्म लावत असे आणि पवित्र रुद्राक्ष धारण करत असे. सर्व नातेवाईकांना सोडून तिने केवळ गुरुसेवा केली.

नित्य गोकर्णलिंगाचे दर्शन । गोकर्णक्षेत्र पुण्यपावन ।
तेथीचा महिमा विशेष पूर्ण । तृतीयाध्यायी वर्णिला ॥ ८६ ॥

ती रोज गोकर्णलिंगाचे दर्शन घेई. गोकर्णक्षेत्राचा विशेष महिमा तिसऱ्या अध्यायात सविस्तर वर्णन केला आहे.

स्वयातिकीर्तिपुष्टिवर्धन । बहुलेने तिन्ही देह जाळून ।
तेचि भस्म अंगी चर्चेन । झाली पावन शिवरूपी ॥ ८७ ॥

बहुलेने आपले स्थूल, सूक्ष्म व कारण हे तिन्ही देह शिवज्ञानाने जाळून टाकले आणि तेच भस्म अंगाला लावून ती साक्षात शिवरूपात लीन झाली.

शंकरे विमान धाडिले ते काळी । बहुला शिवपदाप्रती नेली ।
एवढी पापीण उद्धरिली । चतुर्दश लोक नवल करिती ॥ ८८ ॥

त्यावेळी भगवान शिवाने दिव्य विमान पाठवले आणि बहुलेला शिवलोकात नेले. एवढ्या मोठ्या पापणीचा उद्धार झाला, याचे चौदा भुवनांत सर्वजण आश्चर्य करू लागले.

सदाशिवापुढे जाऊन । बहुलेने केले बहुत स्तवन ।
मग अंबेची स्तुति करिता पावन । झाली प्रसन्न हिमनगकन्या ॥ ८९ ॥

भगवान सदाशिवापुढे जाऊन बहुलेने मोठी स्तुती केली. नंतर जगदंबेची स्तुती केल्यावर पर्वतनंदिनी उमा प्रसन्न झाली.

म्हणे इच्छित वर माग त्वरित । येरी म्हणे पति पडला अधोगतीत ।
कोठे आहे नकळे निश्चित । पावन करोनि आणी येथे ॥ ९० ॥

देवी म्हणाली, "तुला हवा तो वर पटकन माग." तेव्हा बहुला म्हणाली, "माझा पती दुर्दशेने नरकात पडून अधोगतीला गेला आहे, तो कुठे आहे माहीत नाही; त्याला पावन करून येथे आणा."

मग ते त्रिजगज्जननी । अंतरी पाहे विचारूनी ।
तो विंध्याचळी पिशाच होऊनि । रडत हिंडे पापिष्ठ ॥ ९१ ॥

मग तिन्ही जगाची माता असणाऱ्या भवानीने अंतर्दृष्टीने पाहिले, तेव्हा तो पापी विदुर विंध्याचल पर्वतावर पिशाच होऊन रडत फिरताना दिसला.

मग बहुलेसी म्हणे भवानी । जाई सवे तुंबर घेवूनी ।
पतीस आणी विंध्याद्रीहुनी । श्रवण करवी शिवकथा ॥ ९२ ॥

मग भवानी देवी बहुलेला म्हणाली, "तू गंधर्व तुंबर याला सोबत घेऊन जा आणि तुझ्या पतीला विंध्याचलावरून आणून त्याला शिवकथा ऐकव."

मग गेली विंध्याचळा । तव पिशाच नग्न देखिला ।
धरोनि वृक्षासी बांधिला । तुंबरे बळेकरोनिया ॥ ९३ ॥

मग ती विंध्याचल पर्वतावर गेली. तेथे तो विवस्त्र पिशाच दिसला. तुंबराने त्याला धरून बळाने एका झाडाला बांधले.

मग वलकी काढून । सप्तस्वर मेळवून ।
आरंभिले शिवकीर्तन । ऐकता पशुपक्षी उद्धरती ॥ ९४ ॥

मग तुंबराने वीणा काढून सप्तस्वर जुळवले आणि शिवकीर्तन सुरू केले, जे ऐकून पशू-पक्षीसुद्धा पावन होतात.

शिवकीर्तनरसराज । तुंबरे मात्रा देता सतेज ।
सावध झाला विदुर द्विज । म्हणे मज सोडा आता ॥ ९५ ॥

शिवकीर्तनाचा श्रेष्ठ रस तुंबराने पाजताच तो विदुर ब्राह्मण भानावर (सावध) आला आणि म्हणाला, "मला आता सोडा."

मग सोडिताचि धावोन । धरिले तुंबराचे चरण ।
म्हणे स्वामी धन्य धन्य । केले पावन पापियाते ॥ ९६ ॥

बंधनातून सुटताच त्याने धावत जाऊन तुंबराचे पाय धरले आणि म्हणाला, "स्वामी, तुम्ही धन्य आहात! तुम्ही माझ्यासारख्या पाप्याला पावन केले."

स्त्रियेसी म्हणे धन्य तू साचार । केला माझा आजि उद्धार ।
मग तुंबरे शिवपंचाक्षर । त्यासी मंत्र उपदेशिला ॥ ९७ ॥

तो आपल्या पत्नीला म्हणाला, "तू खरोखर धन्य आहेस, जिने आज माझा उद्धार केलास." मग तुंबराने विदुराला 'ॐ नमः शिवाय' हा शिवपंचाक्षरी मंत्र उपदेशिला.

त्याचा करिता जप । तव विमान आले सतेजरूप ।
विदुर झाला दिव्यरूप । स्त्रीसहित विमानी बैसला ॥ ९८ ॥

त्या मंत्राचा जप करताच साक्षात तेजस्वी विमान तेथे आले. विदुर दिव्य रूपाचा झाला आणि पत्नीसह विमानात बसला.

आणिली शिवापाशी मिरवीत । दोघेही शिवचरणी लागत ।
लवण जळी विरत । तैसी मिळत शिवरूपी ॥ ९९ ॥

त्यांना सन्मानाने भगवान शिवाजवळ आणले गेले. दोघेही शिवाच्या चरणी लीन झाले; जसे मीठ पाण्यात विरघळून जाते, तसे ते दोघे शिवरूपात लीन झाले.

जळी विराली जळगार । नभी नाद विरे सत्वर ।
तैसी बहुला आणि विदुर । शिवस्वरूप जाहली ॥ १०० ॥

पाण्यात गारा विरघळून जाव्यात किंवा आकाशात नाद विलीन व्हावा, तसे बहुला आणि विदुर हे दोघेही साक्षात शिवस्वरूप झाले.

ज्योति मिळाली कर्पूरी । गंगा सामावली सागरी ।
ब्रह्मस्वरूपी निर्धारी । विराली ऐक्य होऊनिया ॥ १०१ ॥

ज्याप्रमाणे कापुराची ज्योत कापुरातच मिसळून जाते, गंगा नदी समुद्रात सामावून जाते; त्याप्रमाणे बहुला व विदुर हे दोघे पूर्णपणे ब्रह्मस्वरूपात एकरूप होऊन लीन झाले.

शिवमंत्र शिवकथाश्रवण । शिवदीक्षा रुद्राक्षधारण ।
भस्मलेपने उद्धरोन । गेली किती संख्या नाही ॥ १०२ ॥

शिवमंत्राचा जप, शिवकथेचे श्रवण, शिवदीक्षा, रुद्राक्ष धारण करणे आणि भस्म लावून उद्धार पावून गेलेल्या जीवांची गणना करणे अशक्य आहे.

भस्मातून निघाला भस्मासूर । शिवद्रोही परम पामर ।
त्याचा कैसा केला उद्धार । ते चरित्र सांग कैसे ॥ १०३ ॥

भस्मातून उत्पन्न झालेला आणि शिवाचा द्वेष करणारा अत्यंत नीच भस्मासुर नावाचा एक असुर होता. त्याचा उद्धार कसा झाला, ते चरित्र मला सांगा.

हे शिवपुराणी कथा सुरस । श्रोती ऐकावी सावकाश ।
कैलासी असता महेश । प्रदोषकाळी एकदा ॥ १०४ ॥

ही शिवपुराणातील अत्यंत सुरस व सुंदर कथा श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावी. एकदा प्रदोषकाळी भगवान शंकर कैलास पर्वतावर बसले होते.

भस्म स्वकरी घेऊन । आंगी चर्ची उमारमण ।
तव एक खडा लागला तो शिवे जाण । भूमीवर ठेविला ॥ १०५ ॥

पार्वतीपती शिव आपल्या हाताने अंगाला भस्म लावत असताना, भस्मातील एक खडा (कण) त्यांना टोचला; म्हणून त्यांनी तो खडा जमिनीवर ठेवला.

नवल शिवाचे चरित्र । तेथेचि उत्पन्न झाला असुर ।
नाम ठेविले भस्मासुर । उभा सदा कर जोडूनि ॥ १०६ ॥

भगवान शिवाचे चरित्र अगाध आहे. त्या खड्यापासून तात्काळ एक राक्षस उत्पन्न झाला. त्याचे नाव 'भस्मासुर' ठेवले गेले आणि तो हात जोडून शिवापुढे उभा राहिला.

म्हणे वृषभध्वजा सदाशिवा । मजे काही सांगिजे सेवा ।
शंभु म्हणे मज नित्य येधवा । चिताभस्म आणोनि देईजे ॥ १०७ ॥

तो म्हणाला, "हे वृषभध्वज सदाशिवा, मला काही सेवा सांगा." त्यावर शंभू म्हणाले, "मला रोज नित्य नियमाने चिताभस्म आणून देत जा."

नित्य नूतन आणी भस्म । हीच सेवा करी उत्तम ।
ऐसी आज्ञा होता परम । भस्मासुर संतोषला ॥ १०८ ॥

"दररोज नवीन चिताभस्म आणून देणे हीच तुझी उत्तम सेवा आहे." अशी आज्ञा मिळताच भस्मासुर खूप आनंदी झाला.

कर्मभूमीस नित्य येवोन । वसुंधरा शोधी संपूर्ण ।
जो शिवभक्तपरायण । लिंगार्चन घडले ज्यासी ॥ १०९ ॥

तो रोज मृत्युलोकात (पृथ्वीवर) येऊन संपूर्ण पृथ्वी शोधू लागला. जो शिवभक्त असे आणि ज्याच्या हाताने शिवलिंगाची पूजा घडलेली असे,

शिवरात्री सोमवार प्रदोष । सदा ऐके शिवकीर्तन सुरस ।
त्याचेच भस्म भवानीश । अंगिकारी आदरे ॥ ११० ॥

जो शिवरात्री, सोमवार, प्रदोष पाळत असे आणि नित्य शिवकीर्तन ऐकत असे, अशाच भक्ताचे भस्म भगवान भवानीपती आदराने अंगाला लावत असत.

जे का भक्त अभेद प्रेमळ । त्यांच्या मुंडांची करी माळ ।
श्मशानी वैराग्य वाढे प्रबळ । म्हणोनि दयाळ राहे तेथे ॥ १११ ॥

जे निष्काम व प्रेमळ भक्त असतात, त्यांच्या मुंडक्यांची माळ शिव गळ्यात घालतात. श्मशानात प्रबळ वैराग्य उत्पन्न होते, म्हणून दयाळू शंकर श्मशानात राहतात.

लोक श्मशानाहूनि घरा येती । वैराग्य जाय विषयी जडे प्रीती ।
म्हणोनि उमावलुभे वस्ती । केली महाश्मशानी ॥ ११२ ॥

लोक श्मशानातून घरी आल्यावर त्यांचे वैराग्य नाहीसे होते आणि संसारात प्रीती जडते; म्हणूनच पार्वतीपती शिवाने महाश्मशानात कायमची वस्ती केली.

पंचभूते तत्त्वांसहित । पिंडब्रह्मांड जाळोनि समस्त ।
सर्व निरसूनि जे उरत । स्वात्मसुख भस्म तेचि ॥ ११३ ॥

पंचमहाभूतांसह संपूर्ण शरीर आणि ब्रह्मांड जाळून टाकल्यावर, सर्व नश्वर गोष्टी नष्ट होऊन जे उरते, तेच आत्मसुखाचे भस्म होय.

तेचि ब्रह्मानंदसुख सोज्ज्वळ । ते भस्म चर्ची दयाळ ।
तो अमूर्तमूर्त कृपाळ । षड्विकाररहित जो ॥ ११४ ॥

तेच अत्यंत निर्मळ ब्रह्मानंदाचे सुख असून दयाळू शिव तेच भस्म अंगाला लावतात. ते निराकार व साकार रूप असणारे, षड्विकाररहित व कृपाळू आहेत.

अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते । अपक्षीयते निधन षड्विकार समस्त ।
शिव परब्रह्म शाश्वत । विकाररहित निर्विकार जो ॥ ११५ ॥

असणे, जन्मणे, वाढणे, बदलणे, क्षीण होणे आणि नाश पावणे हे शरीराचे सहा विकार आहेत. पण शिव हे शाश्वत परब्रह्म असून ते या सर्व विकारांपासून मुक्त आहेत.

जो षड्गुणैश्वर्यसंपन्न । यश श्री कीर्ति विज्ञान ।
औदार्य वैराग्य संपूर्ण । ऐसे कोठे असेना ॥ ११६ ॥

भगवान शिव हे यश, लक्ष्मी, कीर्ती, ज्ञान, औदार्य आणि वैराग्य या सहा गुणांच्या ऐश्वर्याने परिपूर्ण आहेत; असे ऐश्वर्य इतर कुठेही नाही.

आणिक षचिन्ही मंडित । ती ऐका सर्वज्ञ पंडित ।
कर्तृत्व नियंतृत्व भोक्तृत्व । विभुत्व साक्षित्व सर्वज्ञत्व पै ॥ ११७ ॥

ते आणखी सहा लक्षणांनी युक्त आहेत; ते म्हणजे - कर्तृत्व, नियंतृत्व, भोक्तृत्व, व्यापकता (विभुत्व), साक्षित्व आणि सर्वज्ञत्व.

या चिन्ही मंडित शुद्ध । शंकर परिपूर्ण ब्रह्मानंद ।
मायाचक्रचाळक शुद्ध । त्रिविधभेदरहित जो ॥ ११८ ॥

या सर्व लक्षणांनी युक्त असलेले भगवान शंकर हे परिपूर्ण ब्रह्मानंद स्वरूप, मायेशी अलिप्त राहून मायाचक्र चालवणारे आणि त्रिविध भेदांपासून मुक्त आहेत.

भक्तरक्षणार्थ सगुण । शंभु झाला चैतन्यघन ।
तेणे भस्मासुर निर्मून । धाडिला भस्म आणावया ॥ ११९ ॥

भक्तांच्या रक्षणासाठी ते साक्षात सगुण चैतन्यघन शंभू झाले. त्यांनीच भस्मासुराला उत्पन्न करून भस्म आणण्यासाठी पाठवले.

ऐसे नित्य आणिता चिताभस्म । असुर मातला मदे परम ।
गोब्राह्मण देखे मनुष्य उत्तम । म्हणे संहारूनिया टाकू हे ॥ १२० ॥

असे दररोज चिताभस्म आणता आणता असुराला प्रचंड अहंकार झाला. गायी, ब्राह्मण व श्रेष्ठ माणसांना पाहून तो त्यांना मारून टाकण्याचा विचार करू लागला.

हे संहारूनिया सकळ । असुरराज्य करावे सबळ ।
जाऊनिया निर्जरमंडळ । शक्र कमलोद्भव जिंकावे ॥ १२१ ॥

"या सर्वांचा संहार करून राक्षसांचे राज्य मजबूत करावे, नंतर देवलोकात जाऊन इंद्र आणि ब्रह्मदेवाला जिंकावे," असे तो ठरवू लागला.

विष्णु आणि धूर्जटी । हेही संहारावे शेवटी ।
त्रिभुवन जिंकल्यापाठी । मीच इंद्र होईन ॥ १२२ ॥

"शेवटी विष्णू आणि भगवान शंकराचाही संहार करावा. संपूर्ण त्रिभुवन जिंकल्यावर मीच देवेंद्र होईन!"

ऐसी मनी बांधोनि गाठी । कैलासा गेला तो कपटी ।
म्हणे ऐकतोसी धूर्जटी । भस्म सृष्टी न मिळे कोठे ॥ १२३ ॥

असा मनात विचार पक्का करून तो कपटी असुर कैलासावर गेला आणि शंकराला म्हणाला, "हे शंकरा, ऐक! आता या सृष्टीत कुठेही भस्म मिळेनासे झाले आहे."

चार लक्ष मनुष्ययोनी पाहे । नित्य सव्वालक्ष घडामोड होये ।
शोधिली सर्व अवनी हे । परी भस्म शुद्ध न मिळेचि ॥ १२४ ॥

"मानवांच्या चार लाख योनींमध्ये रोज सव्वालाख जन्म-मृत्यूच्या घडामोडी घडतात, मी सर्व पृथ्वी शोधली; पण मला शुद्ध भस्म मिळत नाही."

ऐसी कपटभक्ती दावी परम । म्हणे माझा टळतो नित्यनेम ।
तुज अर्पावे चिताभस्म । तरी एक वर्म सुगम असे ॥ १२५ ॥

अशी खोटी भक्ती दाखवून तो म्हणाला, "तुला रोज चिताभस्म अर्पण करण्याचा माझा नेम चुकत आहे. त्यासाठी एक सोपा उपाय आहे."

म्हणे हरा पंचवदना । विरूपाक्षा त्रिपुरच्छेदना ।
उमावलुभा नागभूषणा । वरप्रदान दे माते ॥ १२६ ॥

"हे महादेवा, पंचमुखा, त्रिनेत्रा, त्रिपुरांतका, उमापते, भुजंगभूषणा! मला एक वर दे."

मज देई एक वर । ज्याच्या माथा ठेवी कर ।
तो भस्म व्हावा निर्धार । कार्य फार साधे येणे ॥ १२७ ॥

"मला असा वर दे की, मी ज्याच्या डोक्यावर हात ठेवेन, तो तात्काळ जळून भस्म झाला पाहिजे. याने माझे कार्य सोपे होईल."

म्हणोनि लोटांगण घालीत । इतुके माझे चालवी व्रत ।
निष्कपट शिव भोळानाथ । वर द्यावया सिद्ध झाला ॥ १२८ ॥

असे म्हणून तो शंकराला लोटांगण घालू लागला. निष्कपटी व भोळे सांबशिव त्याला तो वर देण्यासाठी तयार झाले.

मग बोले हिमनगराजकुमारी । हा नष्ट परम दुराचारी ।
यासी वर देता धरित्री । भस्म करील निर्धारि ॥ १२९ ॥

तेव्हा पार्वती देवी म्हणाली, "हा राक्षस अत्यंत दुष्ट व दुराचारी आहे. याला असा वर दिला तर तो संपूर्ण पृथ्वी भस्म करून टाकेल."

महाशब्द करावयाची हौस । तो पातला फाल्गुन मास ।
आधीच वाटपाड्या चोरास । निरोप दिधला भूभुजे ॥ १३० ॥

मोठ्याने आवाज (गदारोळ) करण्याची इच्छा असताना फाल्गुन महिना (शिमगा) यावा, किंवा वाटमाऱ्या चोराला राजानेच उपद्रव करण्याची परवानगी द्यावी;

आधीच जारकर्मी रत । त्यासी प्रभुत्व दिधले स्त्रीराज्यात ।
की मद्यपियासी दावीत । सिंदीवन साक्षेपे ॥ १३१ ॥

किंवा आधीच व्यभिचारी असलेल्या माणसाला स्त्री-राज्याचे अधिकार द्यावेत, किंवा दारुड्याला ताडी-माडीचे जंगल दाखवावे;

मर्कटासी मद्यपान । त्यात झाले वृश्चिकदंशन ।
त्याहीवरी भूत संचरले दारुण । मग अन्योन्य वर्ते जेवीं ॥ १३२ ॥

किंवा एका माकडाला दारू पाजली, त्यात त्याला विंचू चावला आणि वरून त्याच्या अंगात भूत शिरले, तर ते जसे वाटेल तसे विचित्र वागेल;

यालागीं हा तामसी असुर । यास न द्यावा कदापि वर ।
षडास्य गजास्य वीरभद्र । नंदिकेश्वर हेचि सांगे ॥ १३३ ॥

"त्याप्रमाणे हा असुरी वृत्तीचा राक्षस आहे, याला अजिबात वर देऊ नका," असे कार्तिकेय, गणपती, वीरभद्र आणि नंदी हे सर्वही सांगू लागले.

परम भोळा शंकर । म्हणे आमुचे लेकरू भस्मासुर ।
यास द्यावा अगत्य वर । तो अन्यत्र राहाटी न करीच ॥ १३४ ॥

पण अत्यंत भोळे शंकर म्हणाले, "भस्मासुर हे आपलेच मूल आहे, त्याला वर दिलाच पाहिजे. तो भलते काही करणार नाही."

म्हणे बाळका तुज दिधला वर । ऐसे ऐकतांचि असुर ।
उडे नाचे आनंद थोर । त्रिभुवनामाजी न समाये ॥ १३५ ॥

शंकर म्हणाले, "बाळा, तुला मी हा वर दिला!" हे ऐकताच तो असुर आनंदाने नाचू लागला, त्याचा आनंद त्रिभुवनात मावेनासा झाला.

मृत्युलोकासी आला सत्वर । मग करीत चालिला संहार ।
संत भक्त गो विप्र । शोधूनि भस्म करीतसे ॥ १३६ ॥

तो लगेच मृत्युलोकात आला आणि संहार करू लागला. संत, भक्त, गायी व ब्राह्मणांना शोधून शोधून भस्म करू लागला.

मस्तकीं हस्त ठेवितां तत्काळ । भस्म होय नलगे वेळ ।
ऋषिचक्र शोधूनि सकळ । भस्म करी एकदांचि ॥ १३७ ॥

डोक्यावर हात ठेवताच माणूस लगेच जळून भस्म होई. त्याने सर्व ऋषीमुनींना शोधून एकाच वेळी भस्म करून टाकले.

छप्पन्न देश शोधित । चमूसहित भूभुज समस्त ।
भस्म करी क्षणांत । थोर अनर्थ वोढवला ॥ १३८ ॥

छप्पन्न देश शोधून त्याने सर्व राजे व त्यांच्या सैन्याला क्षणांत भस्म केले. असा फार मोठा अनर्थ माजला.

कुटुंबांसहित ब्राह्मण । गिरिविवरी बैसती लपोन ।
पृथ्वी उद्वस संपूर्ण । बाहेर कोणी न फिरेचि ॥ १३९ ॥

ब्राह्मण कुटुंबांसह पर्वतांच्या गुंफेत लपून बसले. संपूर्ण पृथ्वी ओस पडली, बाहेर कोणीही फिरेनासे झाले.

जैसा श्येनपक्षी अकस्मात । पक्षी धरोनि संहारित ।
तैसा अंतरिक्ष येवोनि त्वरित । मस्तकीं हस्तस्पर्श करी ॥ १४० ॥

जसा ससाणा पक्षी अचानक झेप घेऊन पक्ष्यांचा संहार करतो, तसा तो आकाशातून येऊन माणसांच्या डोक्यावर हात ठेवून भस्म करत असे.

महायोद्धा रणपंडित । समरीं जिंकी कृतांत ।
परी भस्मासुरापुढे बलहत । कांहीच न चले युक्ति त्या ॥ १४१ ॥

युद्धातील महान शूर योद्धे जे यमालाही जिंकू शकत होते, त्यांचे बळही भस्मासुरापुढे चालेनासे झाले; त्यांची कोणतीही युक्ती चालेना.

जैसा पाखाडी खळ तत्त्वतां । तो नावरे बहुतां पंडितां ।
तैसी त्या असुरापुढे पाहतां । न चले युक्ति कवणाची ॥ १४२ ॥

जसा एक दुष्ट-पाखंडी माणूस अनेक पंडितांना भारी पडतो व आवळत नाही, तसे त्या असुरापुढे कोणाचेही काही चालेना.

असुर करितो नित्य संहार । शिवासी न कळे समाचार ।
भस्म नेऊनि दे सत्वर । महानम्र होय तेथे ॥ १४३ ॥

असुर दररोज संहार करत होता; पण शंकराला ही बातमी कळत नव्हती. तो भस्म नेऊन शंकराला देई आणि तेथे अत्यंत नम्रपणा दाखवे.

सवेंचि ये मृत्युलोका । मनीं धरिला ऐसा आवांका ।
त्रिदशांसहित शचीनायका । भस्म करावे यावरी ॥ १४४ ॥

भस्म देऊन तो पुन्हा मृत्युलोकात येई. आता सर्व देवांसह इंद्राला भस्म करायचे, असा बेत त्याने मनात आखला.

मग कमलोद्भव कमलावर । शेवटीं भस्म करावा गंगाधर ।
उमा त्रिभुवनांत सुंदर । हिरोनि घ्यावी वृद्धाची ॥ १४५ ॥

"मग ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शेवटी शिवालाही भस्म करायचे; अन् या म्हाताऱ्या शिवाची त्रिभुवनात सुंदर असलेली पत्नी पार्वती हिसकावून घ्यायची!"

पृथ्वी पडली उद्वस । मिळाल्या प्रजा ऋषी आसमास ।
सर्वांचे भय पावलें मानस । पुरुहूतास शरण आले ॥ १४६ ॥

संपूर्ण पृथ्वी ओस पडली. उरलेले ऋषी व प्रजा घाबरून इंद्राला शरण गेले.

मग मघवा सकळांसहित । पद्मजाप्रती गा-हाणे सांगत ।
तो म्हणे क्षीराब्धिजामात । त्यास सांगू चला आतां ॥ १४७ ॥

मग इंद्र सर्वांना घेऊन ब्रह्मदेवाकडे गाऱ्हाणे घेऊन गेला. ब्रह्मदेव म्हणाले, "चला, आपण क्षीरसागरात राहणाऱ्या विष्णूकडे जाऊ."

अक्षज नाम इंद्रियज्ञान । ते ज्याने केलें आधीं दमन ।
म्हणोनि अधोक्षज नाम त्यालागून । अतींद्रियद्रष्टा तो ॥ १४८ ॥

इंद्रियांच्या ज्ञानाचे ज्याने दमन केले आहे आणि जो इंद्रियांच्या पलीकडील पाहणारा आहे, त्याला 'अधोक्षज' (विष्णू) म्हणतात.

ऐसा जो अधोक्षज । जवळी केला वैकुंठराज ।
गा-हाणे सांगती प्रजा द्विज । भस्मासुराचें समस्त ॥ १४९ ॥

अशा वैकुंठपती विष्णूजवळ जाऊन प्रजा व ब्राह्मणांनी भस्मासुराचे सर्व गाऱ्हाणे सांगितले.

मग समस्तांसहित नारायण । शिवाजवळी सांगे वर्तमान ।
भस्मासुरे जाळून । भस्म केलें सर्वही ॥ १५० ॥

मग विष्णू सर्वांना सोबत घेऊन शिवाकडे गेले आणि म्हणाले, "भस्मासुराने पृथ्वीवरील सर्व लोकांना जाळून भस्म केले आहे."

उरलों आम्ही समस्त । इतुक्यांचाही करील अंत ।
सदाशिवा तुझाही प्रांत । बरा न दिसे आम्हांते ॥ १५१ ॥

"आम्ही थोडेच जण उरलो आहोत, तो आम्हा सर्वांचाही अंत करेल. हे सदाशिवा, तुझाही शेवट बरा दिसत नाही!"

हैमवती करीं जतन । ऐकोनि हांसला भाललोचन ।
म्हणे भस्मासुरास मरण । आलें जवळी यावरी ॥ १५२ ॥

"तू तुझ्या पार्वतीचे रक्षण कर." हे ऐकून त्रिनेत्र शिव हसले आणि म्हणाले, "आता भस्मासुराचे मरण जवळ आले आहे!"

तुम्ही जावे स्वस्थाना सत्वर । ऐसे बोले कर्पूरगौर ।
तो अकस्मात आला असुर । भस्म घेऊन तेधवां ॥ १५३ ॥

"तुम्ही सर्वजण आपापल्या ठिकाणी जा," असे कापुरासारख्या गौर रंगाचे शिव बोलत असतानाच, भस्मासुर भस्म घेऊन तेथे आला.

आपुलें गा-हाणे आणिलें येथ । मिळाले ते देखिले समस्त ।
असुर मान तुकावित । सरड्याऐसी तयांवरी ॥ १५४ ॥

आपले गाऱ्हाणे सांगायला सर्वजण येथे आले आहेत हे पाहून तो सरड्यासारखी मान हालवून त्यांच्याकडे पाहू लागला.

म्हणे जे जे आले येथ । उद्यां भस्म करीन समस्त ।
मग क्रोधे बोले उमानाथ । भस्मासुरासी तेधवां ॥ १५५ ॥

तो म्हणाला, "जे जे येथे आले आहेत, त्या सर्वांना मी उद्या भस्म करीन!" हे ऐकून पार्वतीपती शिवाला अत्यंत क्रोध आला.

अरे तू अधम असुर । केला पृथ्वीचा संहार ।
तुज आम्हीं दिधला वर । परिणाम त्याचा बरा केला ॥ १५६ ॥

शिव म्हणाले, "अरे नीच असुरा, तू पृथ्वीचा संहार केलास! आम्ही तुला वर दिला, त्याचा तू असा वाईट परिणाम केलास!"

असुर क्रोधे बोले ते समयी । तुझी सुंदर दारा मज देईं ।
नातरी तव मस्तकीं लवलाहीं । हस्त आतांचि ठेवितों ॥ १५७ ॥

तेव्हा तो असुर क्रोधाने म्हणाला, "तुझी सुंदर पत्नी मला दे, नाहीतर मी आताच तुझ्या डोक्यावर हात ठेवतो!"

भवानी उठोन गेली सदनांत । असुर ग्रीवा तुकावित ।
शिवाच्या माथां ठेवोनि हस्त । तुज नेईन क्षणार्धे ॥ १५८ ॥

हे ऐकून भवानी देवी महालात निघून गेली. असुर मान हलवत म्हणाला, "शिवाच्या डोक्यावर हात ठेवून तिला एका क्षणात घेऊन जाईन!"

शिवमस्तकीं ठेवावया कर । वेगें धांविन्नला भस्मासुर ।
प्रजा आणि ऋषीश्वर । पळू लागले दशदिशा ॥ १५९ ॥

शिवाच्या डोक्यावर हात ठेवण्यासाठी भस्मासुर वेगाने धावला. हे पाहून प्रजा व ऋषीमुनी दहाही दिशांना पळू लागले.

जो भक्तजनभवभंग । मायालाघवी उमारंग ।
पळता झाला सवेग । घोरांदर वन घेतलें ॥ १६० ॥

भक्तांचे संकटनिवारण करणारे व मायेचे खेळ खेळणारे उमापती शिव वेगाने पळू लागले आणि घनदाट जंगलात शिरले.

पाठीं लागला भस्मासुर । म्हणे जोगड्या उभा धरीं धीर ।
आजि तुझा करीन संहार । रक्षा लावीन अंगासी ॥ १६१ ॥

भस्मासुर मागे धावत म्हणाला, "ए जोगड्या, उभा राहा, धीर धर! आज तुझा संहार करून तुझीच राख अंगाला लावीन!"

वेदशास्त्रां न कळे पार । मायाचक्रचाळक अगोचर ।
त्यास पामर भस्मासुर । धरीन म्हणे निजबळे ॥ १६२ ॥

ज्यांचा पार वेद-शास्त्रांनाही लागत नाही, जे मायाचक्र चालवणारे व अलक्ष आहेत, त्यांना तो नीच भस्मासुर स्वतःच्या बळावर पकडीन म्हणत होता.

जो ब्रह्मादिक देवांचे ध्यान । सनकादिकांचे देवतार्चन ।
त्यास भस्मासुर आपण । धरीन म्हणे पुरुषार्थे ॥ १६३ ॥

जे ब्रह्मदेवादि देवांचे ध्यान व सनकादिकांचे दैवत आहेत, त्यांना भस्मासुर स्वतःच्या सामर्थ्याने पकडण्याची भाषा करत होता.

त्यास वाटे धरीन मी आतां । दिसे जवळी परी नाटोपे सर्वथा ।
ऐसा कोटि वर्षे धांवतां । न लगे हाता सर्वेश्वर ॥ १६४ ॥

त्याला वाटे की मी आता शंकराला पकडेन; ते जवळ दिसत पण हातात येत नव्हते. असे कोटी वर्षे धावले तरी सर्वेश्वर शिव हातात येण्यासारखे नव्हते.

उणे पुरे शब्द बोलत । शब्दां नातुडे गिरिजाकांत ।
तर्क कुतर्क करितां बहुत । हांक फोडितां नातुडे ॥ १६५ ॥

तो वाईट-साईट शब्द बोलत होता, पण शिव शब्दांना सापडणारे नव्हते. कितीही तर्क-कुतर्क केले किंवा हाका मारल्या तरी ते गवसणारे नव्हते.

वेदशास्त्रांचा तर्क चांचरे । घोकिता शास्त्रज्ञ झाले म्हातारे ।
सकळ विद्या घेतां एकसरें । मदनांतक नाटोपे ॥ १६६ ॥

वेद-शास्त्रांचे तर्क थबकतात, शास्त्रे घोकत पंडित म्हातारे झाले आणि सर्व विद्या शिकल्या तरी मदनभस्म करणारे शिव आटोक्यात येत नाहीत.

जे प्रेमळ शुद्ध भाविक । त्यांचा विकला कैलासनायक ।
उमेसहित त्यांचे घरीं देख । वास करी सर्वदा ॥ १६७ ॥

पण जे प्रेमळ व शुद्ध भावाचे भक्त असतात, त्यांना कैलासपती शिव विकले जातात आणि पार्वतीसह त्यांच्या घरी कायम वस्ती करतात.

तप बळ विद्या धन । या बळे धरू म्हणती ते मूर्ख पूर्ण ।
कल्पकोटि जन्ममरण । फिरतां गणित न होय ॥ १६८ ॥

जे तप, बळ, विद्या व धनाच्या बळावर शिवाला जिंकू पाहतात, ते पूर्ण मूर्ख आहेत; त्यांना कोट्यवधी जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात फिरूनही शिव प्राप्त होत नाहीत.

असो अहंकारें भस्मासुर । धांवतां नाटोपे शंकर ।
इकडे भवानी इंदिरावर । बंधु आपुला स्तवी तेव्हां ॥ १६९ ॥

असो, अहंकाराने धावणारा भस्मासुर शंकराला पकडू शकला नाही. इकडे भवानीने आपले भाऊ विष्णू यांची स्तुती केली.

म्हणे कमलोद्भवजनका कमलनयना । कमलनाभा मुरमर्दना ।
कमलधारका कमलशयना । कमलाभरणा कमलाप्रिया ॥ १७० ॥

ती म्हणाली, "हे ब्रह्मदेवाच्या पित्या, कमलनयना, कमलनाभा, मुरासुराचा नाश करणाऱ्या, लक्ष्मीपते, जगदीश्वरा!"

जगद्वंद्या जगद्व्यापका । जनजराजन्ममोचका ।
जनार्दना जगरक्षका । जगदुद्धारा जलाब्धिशयना ॥ १७१ ॥

"हे जगाला वंद्य, जगद्व्यापका, जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून सोडवणाऱ्या, जगद्रक्षका, क्षीरसागरात शयन करणाऱ्या विष्णू, धावून ये!"

ऐसें ऐकतां माधव । मोहिनीरूप धरोनि अभिनव ।
शिवमनरंजन केशव । आडवा आला असुराते ॥ १७२ ॥

ही स्तुती ऐकून श्रीविष्णूंनी अत्यंत सुंदर असे 'मोहिनी' रूप धारण केले आणि ते असुराच्या आडवे आले.

शिव न्यग्रोध होऊनि देख । दुरून पाहता झाला कौतुक ।
मोहिनी देखतां असुर निःशंक । भुलोनि गेला तेधवां ॥ १७३ ॥

शंकर वडाचे झाड बनून दुरून हे कौतुक पाहू लागले. मोहिनीला पाहताच तो असुर तात्काळ तिच्यावर भुलला.

विमान पाहती समस्त देव । म्हणती हें कैंचें रूप अभिनव ।
अष्टनायिकांचे वैभव । चरणांगुष्ठीं न तुळेचि ॥ १७४ ॥

विमानातून पाहणारे देव म्हणाले, "हे कसले अप्रतिम रूप आहे! अष्टनायिकांचे सौंदर्यही हिच्या पायाच्या अंगठ्याची बरोबरी करू शकत नाही."

नृत्य करीत मोहिनी । असुर तन्मय झाला देखोनी ।
म्हणे ललने तुजवरोनी । कमला अपर्णा ओवाळिजे ॥ १७५ ॥

मोहिनी नृत्य करू लागली. ते पाहून असुर तन्मय झाला आणि म्हणाला, "हे सुंदरी, तुझ्यावरून लक्ष्मी आणि पार्वतीलाही ओवाळून टाकावे!"

तुझे देखतां वदन । वाटे ओंवाळूनि सांडावा प्राण ।
तुवां नयनकटाक्षबाणेकरून । मनमृग माझा विंधिला ॥ १७६ ॥

"तुझे मुख पाहून तुझ्यावरून प्राण ओवाळून टाकावासा वाटतो! तुझ्या कटाक्षाच्या बाणाने माझ्या मनाच्या हरणाला घायाळ केले आहे."

तुझे पदकमळ जेथे उमटलें । तेथे सुवास घ्यावया वसंत लोळे ।
तुवां पसरोनि शृंगारजाळे । आकळिलें चित्तमीना ॥ १७७ ॥

"तुझे पाऊल जिथे पडते, तेथे सुगंध घेण्यासाठी वसंत ऋतू लोळतो. तू शृंगाराचे जाळे पसरून माझ्या चित्तरूपी माशाला पकडले आहेस."

मज माळ घालीं सत्वर । तुझे दास्य करीन निरंतर ।
मायावेषधारी मुरहर । हास्यवदने बोलतसे ॥ १७८ ॥

"मला पटकन वरमाला घाल, मी जन्मभर तुझा दास बनून राहीन." हे ऐकून मोहिनीरूपधारी विष्णू हसत मुखाने म्हणाले,

म्हणे मी तुज वरीन त्वरित । पैल तो न्यग्रोधतरु दिसत ।
माझे त्यांत आहे आराध्य दैवत । नवस तेथे केला म्यां ॥ १७९ ॥

"मी तुला लगेच वरीन; पण तो समोर दिसणारा वडाचा वृक्ष आहे, त्यात माझे आराध्य दैवत आहे. तेथे मी एक नवस केला आहे."

लग्नाआधीं पतीसहित । तेथे करावें गायन नृत्य ।
परी मी जेथे ठेवीन हस्त । तुवां तेथेंचि ठेवावा ॥ १८० ॥

"लग्नाआधी पतीसोबत तेथे गायन व नृत्य करावे लागेल. पण अट अशी की, मी जिथे हात ठेवेन, तिथेच तूही तुझा हात ठेवला पाहिजेस."

मी जे दावीन हावभाव । तूही तैसेच दावीं सर्व ।
तेथे अणुमात्र उणे पडतां देव । क्षोभेल मग तुजवरी ॥ १८१ ॥

"मी जसे हावभाव करीन, तसे सर्व तूही केले पाहिजेस. त्यात जराही फरक पडला, तर माझे दैवत तुझ्यावर कोपेल."

महाखडतर माझे दैवत । सकळ ब्रह्मांड जाळील क्षणांत ।
असुर तियेसी अवश्य म्हणत । सांगसी तैसा वर्तेन मी ॥ १८२ ॥

"माझे दैवत खूप कडक आहे, ते एका क्षणात ब्रह्मांड जाळून टाकेल." त्यावर असुर 'होय' म्हणत म्हणाला, "तू सांगशील तसाच मी वागेन."

ऐसा भुलवून तयासी । आणिला तो वरच्छायेसी ।
मग नमूनि दैवतासी । आरंभी नृत्य मोहिनी ॥ १८३ ॥

अशा प्रकारे त्याला भुलवून वडाच्या झाडाच्या छायेत आणले. मग दैवताला नमस्कार करून मोहिनीने नृत्याला सुरुवात केली.

मोहिनी नृत्य करित । अष्टनायिका तटस्थ पाहात ।
किन्नर गंधर्व तेथ । गायन ऐकतां भुलले ॥ १८४ ॥

मोहिनी नृत्य करत असताना अष्टनायिका स्तिमित होऊन पाहत राहिल्या. गंधर्व व किन्नर तिचे गायन ऐकून भुलून गेले.

देव सर्व षट्पद होऊनी । सुवासा तिच्या वेधूनी ।
गुप्तरूपें गुंजारव करिती वनीं । परी ते कामिनी कोणा नेणवे ॥ १८५ ॥

सर्व देव भुंगे बनून तिच्या सुगंधाने वेधले गेले आणि जंगलात गुंजारव करू लागले; पण ती मोहिनी साक्षात भगवान विष्णू आहे हे कोणालाही कळले नाही.

तिचे सुस्वर ऐकतां गायन । विधिकुरंग गेला भुलोन ।
कुभिनी सोडून करावया श्रवण । कद्रूतनय येऊ पाहे ॥ १८६ ॥

तिचे सुस्वर गायन ऐकून ब्रह्मा रूपी हरिण भुलला आणि पाताळ सोडून नागराज ऐकण्यासाठी वर येऊ लागले.

मोहिनी जेथे ठेवी हस्त । असुरही तैसेच करित ।
आपुले मस्तकीं ठेवित । आत्मकर मोहिनी ॥ १८७ ॥

मोहिनी जिथे हात ठेवी, असुरही तसेच करत असे. शेवटी मोहिनीने आपला हात स्वतःच्या डोक्यावर ठेवला.

मग असुरेंही आपुले शिरीं हात । ठेवितां भस्म झाला तेथ ।
मोहिनीरूप त्यागून भगवंत । चतुर्भुज जाहला ॥ १८८ ॥

मग असुरानेही तात्काळ स्वतःच्या डोक्यावर हात ठेवला आणि तो तेथेच जळून भस्म झाला! तेव्हा भगवंताने मोहिनी रूप सोडून चतुर्भुज विष्णूरूप धारण केले.

वटरूप सोडोनि देख । प्रकट झाला तेथे मदनांतक ।
हरिहर भेटले झाले एक । देव वर्षती सुमनमाळा ॥ १८९ ॥

शंकराने वडाचे रूप सोडून स्वतःचे रूप प्रकट केले. हरि आणि हर (विष्णू व शिव) एकमेकांना भेटून एकरूप झाले; देवांनी त्यांच्यावर पुष्पवृष्टी केली.

मोहिनीरूप जेव्हां धरिलें । पाहोनि शिवाचे वीर्य द्रवले ।
भूमीवरी पडतां अष्टभाग झाले । अष्टभैरव अवतार ते ॥ १९० ॥

मोहिनी रूप पाहून शिवाचे वीर्य स्खलित झाले, ते भूमीवर पडताच त्याचे आठ भाग झाले आणि त्यातून अष्टभैरवांचे अवतार झाले.

असितांग रुरु चंड क्रोध । उन्मत्त कपाल भीषण प्रसिद्ध ।
संहारभैरव आठवा सुसिद्ध । अंशावतार शिवाचे ॥ १९१ ॥

असितांग, रुरू, चंड, क्रोध, उन्मत्त, कपाल, भीषण आणि आठवा संहारभैरव हे शंकराचे आठ अंशावतार प्रगट झाले.

भस्मासुर वधिला हे मात । प्रकटतां त्रैलोक्य आनंदभरित ।
हस्त धरोनि रमाउमानाथ । येते झाले कैलासा ॥ १९२ ॥

भस्मासुराचा वध झाला ही बातमी पसरताच तिन्ही लोकांत आनंद पसरला. मग विष्णू आणि शिव एकमेकांचे हात धरून कैलासावर आले.

अंबिका तात्काळ प्रगटोन । करी हरिहरांतें बंदन ।
दोन्ही मूर्ती बैसवून । करी पूजन हैमवती ॥ १९३ ॥

पार्वती देवीने प्रकट होऊन हरि-हरांना वंदन केले आणि दोन्ही मूर्तींना बसवून त्यांची पूजा केली.

हरिहर नारायण नागभूषण । शिव सीतावल्लभ नाम सगुण ।
पंचवदन पन्नगशयन । कर्पूरगौर कमलोद्भवपिता ॥ १९४ ॥

हरि, हर, नारायण, सर्पभूषण शिव, सीता पती राम, पंचमुखी, शेषावर शयन करणारे, कापुरासारखे गौर आणि ब्रह्मदेवाचे पिता विष्णू,

पिनाकपाणी पीतांबरधर । नीलकंठ नीरदवर्णशरीर ।
वृंदारकपति वृंदावनवासी मधुहर । गोवाहन हर गोविंद ॥ १९५ ॥

धनुष्यधारी शिव, पीतांबरधारी विष्णू, नीलकंठ शिव, मेघशाम विष्णू, वृंदावनवासी कृष्ण आणि नंदीवर बसणारे हर व गोविंद,

चंद्रशेखर शंखचक्रधर । विश्वनाथ विश्वंभर ।
कपालनेत्र कमनीयगात्र । लीला विचित्र दोघांची ॥ १९६ ॥

मस्तकावर चंद्र असलेले शिव, शंख-चक्रधारी विष्णू, विश्वनाथ, विश्वंभर - अशा दोन्ही देवांची लीला अत्यंत विचित्र व अगाध आहे.

मुरहर मायामलहर । व्यालभूषण मोहहर्ता श्रीधर ।
अंधकमर्दन अघबकहर । असुरमर्दन दोघेही ॥ १९७ ॥

मुरासुराचा नाश करणारे, मायेचा नाश करणारे, सर्पांचे दागिने घालणारे, मोह दूर करणारे श्रीधर, अंधकासुराचा व अघासुर-बकासुराचा वध करणारे दोघेही असुरमर्दन आहेत.

सिद्धेश्वर सिंधुजावर । निःसंसार निरहंकार ।
नगतनयावर नंदकिशोर । ईशान ईश्वर इंदिरापती ॥ १९८ ॥

सिद्धेश्वर, लक्ष्मीपती, संसारापासून अलिप्त, निरहंकारी, पार्वतीपती, नंदकिशोर, ईशान आणि इंदिरापती विष्णू,

क्षीरवर्णतनु क्षीराब्धिशयन । एक ब्रह्मादिवंद्य एक ब्रह्मानंद पूर्ण ।
त्या दोघांसी पूजोन । आनंदमय जगदंबा ॥ १९९ ॥

कापुरासारखे पांढरे शिव आणि क्षीरसागरात शयन करणारे विष्णू - या ब्रह्मांदात वंद्य असलेल्या दोन्ही देवांची पूजा करून जगदंबा आनंदित झाली.

श्रोते सावधान । पुढे सुरस कथा अमृताहून ।
वीरभद्रजन्म शिवपार्वतीलग्न । आणि षडाननजन्म असे ॥ २०० ॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे. पुढे अमृतापेक्षाही सुरस कथा येत आहे; ज्यामध्ये वीरभद्राचा जन्म, शिव-पार्वती विवाह आणि कार्तिकेयाचा जन्म वर्णन केला आहे.

शिवलीलामृत ग्रंथ सिंहस्थ । गौतमस्वधुनी भेटों येत ।
या अध्याय कैलासवैकुंठनाथ । एके ठायीं मिळाले ॥ २०१ ॥

शिवलीलामृत हा ग्रंथ म्हणजे जणू सिंहस्थ पर्वणीच आहे, जिथे गोदावरी (गौतमी) गंगेचा संगम होतो; कारण या अध्यायात कैलासपती शिव आणि वैकुंठपती विष्णू एकत्र आले आहेत.

तरी ह्या सिंहस्थ भाविक जन । ग्रंथगौतम करिती स्नान ।
अर्थजीवनीं बुडी देवोन । अघमर्षणी निमग्न जे ॥ २०२ ॥

म्हणून भाविक लोकांनी या ग्रंथरूपी गोदावरीत अर्थरूपी पाण्यात डुबकी मारून स्नान करावे आणि पापमुक्त व्हावे.

श्रीधरस्वामी ब्रह्मानंद । सुखावला तेथेंचि प्रसिद्ध ।
जेथे नाही भेदाभेद । अक्षय अभंग सर्वदा ॥ २०३ ॥

श्रीधर स्वामी ब्रह्मानंदात सुखावले आहेत; जिथे शिव आणि विष्णू यांच्यात कोणताही भेद उरलेला नाही, तो आनंद अक्षय व अभंग आहे.

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सजन अखंड । द्वादशाध्याय गोड हा ॥ २०४ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित असलेला हा महान शिवलीलामृत ग्रंथाचा गोड बारावा अध्याय सज्जनांनी अखंड ऐकावा.