श्री शिवलीलामृत - अध्याय १४ वा

भस्मासुरहरणा भाललोचना । भार्गववरदा भस्मलेपना ।
भक्तवत्सला भवभयहरणा । भेदातीता भूताधिपते ॥ १ ॥

भस्मासुराचा नाश करणाऱ्या, कपाळावर डोळा धारण करणाऱ्या, परशुरामाला (भार्गवाला) वर देणाऱ्या, अंगाला भस्म फासणाऱ्या, भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या, संसारभयाचा नाश करणाऱ्या, सर्व भेदांच्या पलीकडच्या आणि सर्व भूतगणांच्या स्वामी शंकरा!

भवानीवरा भक्ततारका । भोगिभूषणा भूतपालका ।
भाविकरक्षका भवभयहारका । भक्तरक्षका भवशोषणा ॥ २ ॥

भवानीचे पती, भक्तांचा उद्धार करणाऱ्या, सापांचे दागिने घालणाऱ्या, भूतगणांचे पालन करणाऱ्या, भाविकांचे रक्षण करणाऱ्या, भक्तांचा सांभाळ करणाऱ्या आणि संसाराच्या तापाचे शोषण करणाऱ्या शंकरा!

त्रितापशमना त्रिदोषहारका । त्रिगुणातीता त्रिपुरांतका ।
त्रिभुवनजनका त्र्यंबका । त्रयीरक्षका त्रिकांडवेद्या ॥ ३ ॥

तिन्ही तापांचे (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) शमन करणाऱ्या, तीन दोषांचे निवारण करणाऱ्या, तिन्ही गुणांच्या (सत्व, रज, तम) पलीकडच्या, त्रिपुरासुराचा अंत करणाऱ्या, त्रिभुवनाची निर्मिती करणाऱ्या, तीन डोळे असलेल्या, वेदांचे रक्षण करणाऱ्या आणि तिन्ही कांडांनी वेद्य असलेल्या महादेवा!

तुझ्या कृपाबळे समस्त । त्रयोदश अध्यायपर्यंत ।
कथिले शिवलीलामृत । आतां कळसाध्याय चौदावा ॥ ४ ॥

तुझ्या कृपाबळानेच आतापर्यंत या शिवलीलामृत ग्रंथाचे तेरा अध्याय पूर्ण झाले. आता या ग्रंथाचा शेवटचा आणि कळसाध्याय असलेला चौदावा अध्याय सांगत आहे.

तेराव्या अध्यायी शिवगौरीलग्न । सांगितले स्वामीकार्तिकाचे जनन ।
यावरी शौनकादिकांलागून । सूत सांगे नैमिषारण्यी ॥ ५ ॥

तेराव्या अध्यायात शिव-पार्वतीचे लग्न आणि स्वामी कार्तिकेयाचा जन्म सांगितला. यानंतर नैमिषारण्यात सूतमुनी शौनकादी ऋषींना पुढील कथा सांगू लागले.

सिंहावलोकने तत्त्वतां । परिसा गजास्यषडास्यांची कथा ।
दोघेही धाकुटे असतां । जगदंबा खेळवी प्रीतीने ॥ ६ ॥

आता मागे वळून पाहताना गणेश आणि कार्तिकेय (गजास्य व षडास्य) यांची कथा ऐका. जेव्हा हे दोघेही लहान होते, तेव्हा जगदंबा पार्वती त्यांना अत्यंत प्रेमाने खेळवत असे.

गजतुंडा ओसंगा घेऊन । विश्वजननी देत स्तनपान ।
शुंडा दंडेकरून । दुग्ध ओढीत गजास्य ॥ ७ ॥

विश्वजननी पार्वतीने गणपतीला मांडीवर घेऊन स्तनपान करवायला सुरुवात केली. तेव्हा गणपतीने आपल्या सोंडेने दुधाची धार ओढून घेतली.

अंबेच्या पृष्ठीवरी प्रीती । शुंडा फिरवीत गणपती ।
गुंडेत पय सांठवूनि षण्मुखाप्रती । बोलतसे तेधवां ॥ ८ ॥

गणपतीने अंबेच्या पाठीवरून प्रेमाने सोंड फिरवली आणि सोंडेत दूध साठवून ठेवले, व मग कार्तिकेयाला (षण्मुखाला) तो म्हणाला:

म्हणे हें घेईं का अमृत । ब्रह्मादिकां जें अप्राप्त ।
स्कंद बोले क्रोधयुक्त । उच्छिष्ट तुझे न घे मी ॥ ९ ॥

"ब्रह्मदेवालाही जे सहज मिळत नाही, असे हे अमृत (दूध) तू घे!" त्यावर स्कंद (कार्तिकेय) रागाने म्हणाला, "मी तुझे उष्टे दूध अजिबात घेणार नाही."

षडानन म्हणे चराचरजननी । लंबनासिक मजलागुनी ।
उच्छिष्ट दुग्ध देतो पाहें लोचनीं । सांग मृडानी कांहीं यातें ॥ १० ॥

कार्तिकेय पार्वतीला म्हणाला, "हे चराचरजननी आई! हा लांब नाकाचा (सोंडेचा) गणपती मला त्याचे उष्टे दूध देत आहे, हे तू स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहा आणि याला काहीतरी सांग!"

शुंडेस धरूनियां खालें । पाडू काय ये वेळे ।
माते याचें नासिक विशाळ आगळे । कां हो ऐसें केलें तुवां ॥ ११ ॥

"याची सोंड धरून याला खाली पाडू का? आई, याचे हे नाक एवढे विशाल का बनवले आहेस?"

इंद्र चंद्र मित्र निर्जर । मूर्ति प्रसवलीस मनोहर ।
परी हा लंबनासिक कर्ण थोर । दंत एक बाहेर दिसतसे ॥ १२ ॥

"तू इंद्र, चंद्र, सूर्य यांच्यासारख्या सुंदर मूर्तींना जन्म दिलास, पण हा लांब नाकाचा, मोठ्या कानांचा आणि ज्याचा एकच दात बाहेर दिसतो असा का निर्माण केलास?"

ऐसा कां प्रसवलीस बाळ । ऐकतां हांसे पयःफेनधवल ।
धराधरेंद्रनंदिनी वेल्हाळ । तिसीही हास्य नाटोपे ॥ १३ ॥

"अशा मुलाला तू का जन्म दिलास?" हे ऐकून दुधाच्या फेसासारखी शुभ्र असलेली पर्वताची कन्या पार्वती हसू लागली, तिला स्वतःचे हसू आवरेनासे झाले.

स्कंद म्हणे जननी पाहीं । यास उतरीं मज स्तनपान देईं ।
मग जगदंबेनें लवलाहीं । विघ्नेशा खालीं बैसविलें ॥ १४ ॥

कार्तिकेय म्हणाला, "आई, याला खाली उतरव आणि मला दूध पाज!" मग जगदंबेने लगेच गणपतीला खाली बसवले.

षण्मुख आडवा घेवोनी । स्तन जों घाली त्याच्या वदनीं ।
पांचही मुखे आक्रंदोनी । रडों लागली तेधवां ॥ १५ ॥

पार्वतीने कार्तिकेयाला मांडीवर आडवे घेतले आणि एका मुखात स्तन दिले, तेव्हा त्याची उरलेली पाचही मुखे मोठ्याने ओरडून रडू लागली.

तें देखोनि गणनाथ । पोट धरोनि गदगदां हांसत ।
म्हणे अंबे तुझा हा कैसा सुत । हांक फोडीत आक्रोशें ॥ १६ ॥

हे पाहून गणपती पोट धरून गदगदा हसू लागला आणि म्हणाला, "आई! तुझा हा मुलगा कसा आहे, जो मोठ्याने आक्रोश करत रडत आहे?"

एक स्तन घातला याचे वदनीं । आणिक पांच आणिसी कोठूनी ।
ऐसे ऐकता पिनाकपाणी । काय हांसोनि बोलत ॥ १७ ॥

"तू याच्या एका तोंडाला स्तन लावलास, पण बाकीच्या पाच तोंडांसाठी आणखी स्तन कुठून आणणार?" हे ऐकून तिथे बसलेले शंकर हसून बोलू लागले.

काय म्हणतो गजवदन । ऐसा को प्रसवलीस नंदन ।
यावरी अपर्णा सुहास्यवदन । प्रतिउत्तर देतसे ॥ १८ ॥

शंकर म्हणाले, "हा गणपती काय म्हणतोय? तू अशा मुलाला का जन्म दिलास?" त्यावर पार्वतीने हसत उत्तर दिले:

म्हणे हा तुम्हांसारिखा झाला नंदन । तुम्ही पंचमुख हा षण्मुख पूर्ण ।
ऐकता हांसला त्रिनयन । पुत्र पाहोन सुखावे ॥ १९ ॥

पार्वती म्हणाली, "हा मुलगा तुमच्यासारखाच झाला आहे; तुम्ही पाच तोंडांचे (पंचमुख) आहात आणि हा सहा तोंडांचा (षण्मुख) आहे!" हे ऐकून शंकर हसले आणि पुत्रांकडे पाहून आनंदी झाले.

यावरी षण्मुख आणि गणपती । लीलाकौतुकें दोघे क्रीडती ।
विनोदें कलह करिती । अंतरीं प्रीति अखंड ॥ २० ॥

यानंतर कार्तिकेय आणि गणपती दोघे क्रीडा करू लागले. ते विनोदाने आपापसात भांडायचे, पण त्यांच्या मनात परस्परांबद्दल अखंड प्रेम होते.

दोघेही रडतां ऐकोनी । धावोनि आली जगत्त्रयजननी ।
वक्रतुंडासी हृदयीं धरोनी । म्हणे बाळा काय झालें ॥ २१ ॥

एकदा दोघेही रडताना ऐकून जगदंबा धावत आली आणि गणपतीला हृदयाशी धरून म्हणाली, "बाळा, काय झाले?"

तंव तो म्हणे स्कंदे येवोन । अंबे धरिले माझे कर्ण ।
बोलिला एक कठीण वचन । तुझे नयन सान कां रे ॥ २२ ॥

गणपती म्हणाला, "आई, स्कंदाने येऊन माझे कान पकडले आणि मला चिडवत म्हणाला की, 'तुझे डोळे एवढे लहान का आहेत?'"

जगदंबा मग हांसोन । अग्निसंभूताप्रती बोले वचन ।
गजाननासी कठीण भाषण । ऐसे कैसें बोलिलासी ॥ २३ ॥

जगदंबा हसली आणि कार्तिकेयाला म्हणाली, "तू गजाननाला असा कठोर शब्द कसा काय बोललास?"

स्कंद म्हणे तर्जनी उचलोन । येणे मोजिले माझे द्वादश नयन ।
यावरी हैमवती हासोन । एकदंताप्रती बोलत ॥ २४ ॥

कार्तिकेयाने बोट दाखवून सांगितले, "याने बोटाने माझे बाराही डोळे मोजले!" त्यावर पार्वती हसून गणपतीला म्हणाली.

म्हणे हे तुवां अनुचित केलें । कुमाराचे नयन कां मोजिले ।
यावरी नागानन बोले । ऐक माते अन्याय याचा ॥ २५ ॥

"तू हे अयोग्य केलेस, कुमाराचे डोळे का मोजलेस?" त्यावर गणपती म्हणाला, "आई, तू आधी याचा अन्याय ऐक!"

माझी गुंडा लंबायमान । येणे मोजिली चवंगे घालून ।
अन्याय हा थोर त्रिभुवनाहून । करीं ताडन अंबे यासी ॥ २६ ॥

"माझी लांब सोंड याने चार-चार बोटे लावून मोजली! हा त्रिभुवनात सर्वात मोठा अन्याय आहे, आई! तू याला मार."

यावरी स्वामी कार्तिक बोलत । अंबे येणे माझे मोजिले हस्त ।
यावरी करिमुख बोलत । मैनाकभागिनी ऐक पां ॥ २७ ॥

त्यावर स्वामी कार्तिकेय म्हणाला, "आई, याने माझे १२ हात मोजले!" मग गणपती म्हणाला, "आई, ऐक!"

याचा अन्याय एक सांगेन । ऐकतां तूं यासी करिसील ताडण ।
नगात्मजा आणि त्रिलोचन । सावधान होऊन ऐकती ॥ २८ ॥

"मी याचा असा अन्याय सांगेन की ऐकताच तू याला मारशील." मग पार्वती आणि शंकर दोघेही सावध होऊन ऐकू लागले.

इभमुख म्हणे भेडसावून । मज बोलिला हा न साहवे वचन ।
तुझे पोट कां थोर पूर्ण । मोदक बह भक्षिले ॥ २९ ॥

गणपती म्हणाला, "हा मला घाबरवून चिडवत म्हणाला की, 'तू खूप मोदक खाल्ले आहेस, म्हणून तुझे पोट एवढे मोठे झाले आहे का?' हे शब्द मला सहन होत नाहीत."

ऐसें ऐकता मृडानी । दोघांसी हृदयीं धरी प्रीतीकरूनी ।
दोघांसी प्रिय वस्तु देऊनी । समजाविलें तेधवां ॥ ३० ॥

हे ऐकून पार्वतीने दोघांनाही प्रेमाने पोटाशी धरले आणि त्यांच्या आवडीच्या गोष्टी देऊन दोघांची समजूत काढली.

यावरी मदनांतक पाहें । सिंहासन बैसला आनंदमये ।
जगदंबा मुखाकडे पाहे । हास्य वदन करूनियां ॥ ३१ ॥

यानंतर कामदेवाला जाळणारे शंकर आनंदाने सिंहासनावर बसले. जगदंबा पार्वती त्यांच्या तोंडाकडे पाहून मंदमंद हसू लागली.

यावरी विरूपाक्ष बोलत । कां हो हास्य आले अकस्मात ।
यावरी त्रैलोक्यमाता म्हणत । नवल एक दिसतसे ॥ ३२ ॥

शंकराने विचारले, "तुला अचानक हसू का आले?" त्यावर जगदंबा म्हणाली, "मला एक नवल (आश्चर्य) दिसत आहे."

तुमच्या जटामुकुटांत । ललनाकृति काय दिसत ।
तुमची करणी अद्भुत । पद्मजबिडौजा समजेना ॥ ३३ ॥

"तुमच्या जटामुकुटामध्ये स्त्रीचे रूप (गंगा) काय दिसत आहे? तुमची करणी इतकी अद्भुत आहे की ब्रह्मा आणि इंद्रालाही समजत नाही!"

कैलासपति म्हणे इभगमने । हरिमध्ये मृगशावकनयने ।
मस्तकीं जळ धरिलें वरानने । बिंबाधरे पिकस्वरे ॥ ३४ ॥

कैलासपती शंकर म्हणाले, "हत्तीसारख्या चालीच्या, हरणाच्या पाडसासारख्या डोळ्यांच्या, सुंदर तोंडाच्या आणि कोकिळेसारख्या गोड आवाजाच्या पार्वती! मी मस्तकावर केवळ पाणी (गंगाजल) धारण केले आहे."

यावरी चातुर्यसरोवरमराळी । हेरंबजननी म्हणे कपाळमाळी ।
जळांतरीं स्त्रीचे वदन ये वेळीं । दिसते मज भालनेत्रा ॥ ३५ ॥

त्यावर चातुर्याच्या सरोवरातील हंसिणीसारखी असणारी गणेशमाता पार्वती म्हणाली, "हे कपाळमाळी शंकरा! मला तर त्या पाण्यात स्त्रीचे तोंड स्पष्ट दिसत आहे."

यावरी बोले कैलासराज । विद्रमाधरे मुख नव्हे ते वारिज ।
शोभायमान सतेज । टवटवीत दिसतसे ॥ ३६ ॥

त्यावर शंकर म्हणाले, "पोवळ्यासारखे ओठ असलेल्या पार्वती! ते स्त्रीचे तोंड नसून पाण्यात सुंदर, टवटवीत उमललेले कमळ (वारिज) आहे."

यावरी सजलजलदवर्णा । स्कंदमाता म्हणे पंचदशनयना ।
कुरळकेश व्याघ्रचर्मवसना । कृष्णवर्ण दिसताती ॥ ३७ ॥

त्यावर पार्वती म्हणाली, "हे पंधरा डोळे असलेल्या शंकरा! मग त्या कमळामध्ये कुरळे आणि काळेभोर केस का दिसत आहेत?"

यावरी बोले पंचवदन । कमळीं मिलिंद घे सुगंध बैसोन ।
नसतेच पुससी छंद घेवोन । रमारमणसहोदरी ॥ ३८ ॥

त्यावर पंचमुखी शिव म्हणाले, "अगं, त्या कमळाचा सुगंध घेण्यासाठी त्यावर भ्रमर (भोंगे) बसले आहेत, ते काळे केस नाहीत! तू उगाच शंका घेऊन हट्ट धरून प्रश्न विचारत आहेस."

यावरी बोले भुजंगत्रिवेणी । कमळास भोंवया का खट्वांगपाणी ।
तुमच्या मायेची विचित्र करणी । आम्नायश्रुती नेणती ॥ ३९ ॥

त्यावर पार्वती म्हणाली, "हे खट्वांगधारी शंकरा! मग त्या कमळाला भुंवया (भोंवया) कशा काय आहेत? तुमची माया विचित्र आहे, जी वेदांनाही कळत नाही."

यावरी बोले हिमनगजामात । भृकुट्या नव्हे पाहें त्वरित ।
सलिललहरी तळपत । दृष्टी तरळली तुझी कां हो ॥ ४० ॥

त्यावर हिमालयाचे जावई शंकर म्हणाले, "त्या भोंवया नसून पाण्याच्या लाटा तळपत आहेत. तुझी नजर तर फिरली नाही ना?"

यावरी सकळ प्रमदांची वामिनी । बोले कंबुकंठी कमंडलुस्तनी ।
म्हणे कैरवास नेत्र पिनाकपाणी । कां हो दिसती आकर्ण ते ॥ ४१ ॥

त्यावर सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेली पार्वती म्हणाली, "हे पिनाकपाणी शंकरा! मग त्या कमळाला कानांपर्यंत लांब असलेले डोळे का दिसत आहेत?"

यावरी शफरीध्वजदहन बोलत । कमळाभोंवते नीर बहुत ।
नेत्र नव्हेत मीन तळपत । हंसगमने निरखीं बरे ॥ ४२ ॥

त्यावर कामदेवाला जाळणारे शंकर म्हणाले, "त्या कमळाभोवती खूप पाणी आहे, त्यात मासे (मीन) पोहत आहेत, ते डोळे नाहीत! तू नीट निरखून पाहा."

जे अनंतगुणपरिपूर्ण वेल्हाळ । त्रिपुरहरसुंदरी बोले प्रेमळ ।
म्हणे राजीवा स्तनयुगुळ । कमंडलूऐसे दिसती कां ॥ ४३ ॥

अनंत गुणांनी परिपूर्ण असलेली सुंदर पार्वती प्रेमाने म्हणाली, "मग त्या कमळाला कमंडलूंसारखे जोडस्तन (स्तनयुगुल) का दिसत आहेत?"

यावरी बोले त्रिशूळपाणी । ऐकें वसुधाधरनंदिनी ।
ते स्तन नव्हती दोन्ही । विलोकोनि पाहें बरें ॥ ४४ ॥

त्यावर हातात त्रिशूळ धारण करणारे शिव म्हणाले, "हे पर्वताच्या कन्ये पार्वती! ऐक, ते दोन्ही स्तन नाहीत, तू नीट निरखून पाहा."

गंगा-हदाचे दोन्ही तीरीं । चक्रवाके बैसलीं साजिरीं ।
दुर्गा म्हणे मदनारी । बहुत साहित्य पुरवीतसां ॥ ४५ ॥

"गंगेच्या पाण्याच्या दोन्ही तीरांवर चक्रवाक पक्ष्यांची जोडी बसली आहे!" त्यावर दुर्गा (पार्वती) म्हणाली, "हे कामशत्रू शंकरा! तुम्ही फारच छान उत्तरे देत आहात."

एकाचे अनेक करून । दाखविले हे त्रिभुवन ।
तुमचे मौनेंच धरावे चरण । बोलतां अप्रमाण न म्हणावें ॥ ४६ ॥

"तुम्ही एकाचे अनेक रूप करून हे त्रिभुवन दाखवले आहे. तुमच्याशी बोलण्यापेक्षा शांत राहून तुमचे पाय धरणेच योग्य, कारण तुमच्या शब्दांना खोटे ठरवणे शक्य नाही."

मग मांडूनियां सारीपाट । खेळती दाक्षायणी नीळकंठ ।
ज्याचे खेळ ऐकतां वरिष्ठ । भक्त होती त्रिजगीं ॥ ४७ ॥

मग पार्वती (दाक्षायणी) आणि शंकर (नीळकंठ) सारीपाट मांडून खेळू लागले. ज्यांच्या या लीला ऐकून भक्त त्रिलोकात श्रेष्ठ होतात.

दोघे खेळतां आनंदघन । तों आला कमलोद्भवनंदन ।
ब्रह्मवीणा वाजवून । करी स्तवन अपार ॥ ४८ ॥

ते दोघे आनंदाने खेळत असतानाच ब्रह्मदेवाचा मुलगा नारदमुनी तिथे आला आणि ब्रह्मवीणा वाजवून शंकराची अपार स्तुती करू लागला.

मग क्षण एक स्वस्थ होऊनी । खेळ विलोकी नारदमुनी ।
म्हणे पण केल्यावांचुनी । रंग न ये खेळातें ॥ ४९ ॥

मग थोडा वेळ शांत राहून नारदमुनींचा तो खेळ पाहू लागला आणि म्हणाला, "शर्यत (पण) लावल्याशिवाय या खेळाला खरी मजा आणि रंग येत नाही."

दोघांसी मानलें तें बहुत । मग पण करूनियां खेळत ।
जिंकील त्यासी एक वस्त । आपुली द्यावी निर्धार हा ॥ ५० ॥

दोघांनाही ते पटले, मग त्यांनी पैज लावून खेळायला सुरुवात केली: 'जो जिंकेल, त्याला हरणाऱ्याने आपली एक वस्तू द्यायची.'

तों प्रथम डाव तेच क्षणीं । जिंकिती झाली मेनकानंदिनी ।
व्याघ्रांबर घेतलें हिरोनी । नारदमुनि हांसतसे ॥ ५१ ॥

पहिलाच डाव मेनकेची मुलगी पार्वती जिंकली! तिने शंकराचे वाघाचे कातडे (व्याघ्रांबर) जिंकून घेतले. हे पाहून नारदमुनी हसू लागला.

दुजाही डाव जिंकिता भवानी । घेतले गजचर्म हिरोनी ।
एकामागे एक तेच क्षणीं । दहाही आयुधे घेतलीं ॥ ५२ ॥

भवानीने दुसराही डाव जिंकून हत्तीचे कातडे घेतले. एकामागून एक जिंकत तिने शंकराची दहाही शस्त्रे-आयुधे जिंकून घेतली.

जो तो डाव जिंकी भवानी । सर्व भूषणे घेतली हिरोनी ।
शेवटीं कौपीनही सांडोनी । शंकर झाला दिगंबर ॥ ५३ ॥

भवानी प्रत्येक डाव जिंकत गेली आणि तिने शंकराचे सर्व दागिने-अलंकार जिंकून घेतले. शेवटी कौपीनही (लंगोटी) गमावल्यामुळे शंकर दिगंबर (वस्त्रहीन) झाले.

सुरभीपुत्र जिंकिला । तोही देवीने आपुला केला ।
नारद गदगदां हाँसिन्नला । काय बोलिला शिवासी ॥ ५४ ॥

शेवटी शंकराचा नंदीसुद्धा देवीने जिंकून स्वतःचा केला! हे पाहून नारदमुनी गदगदा हसला आणि शंकराला म्हणाला:

म्हणे स्त्रीने जिंकिले पण करून । गेला तुझा महिमा पूर्ण ।
सृष्टी अवघी मायाधीन । तू निर्गुण निर्विकार ॥ ५५ ॥

नारद म्हणाला, "एका स्त्रीने पैज लावून तुला हरवले, तुझा संपूर्ण महिमा निघून गेला! ही संपूर्ण सृष्टी मायेच्या अधीन आहे आणि तू तर निर्गुण व निर्विकार आहेस."

चराचर आहे मायाधीन । तुज इणे दिधलें सगुणपण ।
येरवीं तूं अव्यक्त पूर्ण । तुज कोण पुसत होतें ॥ ५६ ॥

"सगळे चराचर मायेच्या ताब्यात आहे; या मायेनेच तुला सगुण रूप दिले आहे. नाहीतर तू तर अव्यक्त (निराकार) होतास, तुला कोण विचारत होते?"

एवं तूं मायाधीन झालासी पूर्ण । आतां भक्तांसी कैसे दाविसी वदन ।
ऐसें ऐकतां भाललोचन । गेला रुसून घोर बना ॥ ५७ ॥

"अशा प्रकारे तू पूर्णपणे मायेच्या आहारी गेलास, आता भक्तांना तोंड कसे दाखवशील?" हे ऐकून शंकर रुसून घोर वनात निघून गेले.

इतुकें कृत्य करून गेला तेथून ब्रह्मनंदन । शंकरे सर्वसंग टाकून ।
निरंजनी वास केला ॥ ५८ ॥

एवढा बनाव करून नारदमुनी तिथून निघून गेला. शंकराने सर्व संग-संगत सोडून देऊन निरंजन (एकांत) ठिकाणी निवास केला.

शोधितां न पडे कोणासी ठायीं । योगी ध्याती सर्वदा हृदयीं ।
न कळे मूळाग्र कोठे कांहीं । जाति कुळ नसेचि ॥ ५९ ॥

शोधूनही शंकर कोणाला सापडेनासे झाले, ज्यांचे योगी नेहमी हृदयात ध्यान करतात. ज्यांचे मूळ आणि शेवट काहीच कळत नाही, ज्यांना जात आणि कुळ नाही.

नामरूपगुणातीत । गोत्रवर्ण आश्रमविरहित ।
चहूं देहांसी अतीत । कोणा अंत न कळेचि ॥ ६० ॥

जे नाव, रूप आणि गुणांच्या पलीकडे आहेत; गोत्र, वर्ण आणि आश्रमांपासून मुक्त आहेत; चारही देहांच्या पलीकडे आहेत, त्यांचा अंत कोणालाच कळत नाही.

असो जगदंबा सख्या घेऊनियां । बनासी चालिली शोधावया ।
गिरीकंदरीं मठ गुहा शोधूनियां । भागली बहुत जगदंबा ॥ ६१ ॥

असो, जगदंबा पार्वती आपल्या सख्यांना सोबत घेऊन शंकराला शोधण्यासाठी वनात निघाली. डोंगर, दऱ्या, गुहा आणि मठ शोधून जगदंबा खूप थकली.

सर्वही तीर्थे शोधिलीं सवेग । बहुतांसी पुसिला त्याचा मार्ग ।
जो शोधितां अष्टांगयोग । योगियां ठायीं पडेना ॥ ६२ ॥

तिने सर्व तीर्थक्षेत्रे वेगाने शोधली, अनेकांना त्यांचा मार्ग विचारला. पण अष्टांगयोग साधूनही जो योग्यांना सापडत नाही, तो शिव तिला सापडेना.

पंचाग्निसाधन धूम्रपान । जटाधारी नग्न मौन ।
एकीं सदा झांकिले नयन । एक गगन विलोकिती ॥ ६३ ॥

वनात कोणी पंचाग्नि साधन करत होते, कोणी धूर प्राशन करत होते, कोणी जटाधारी, नग्न तर कोणी मौन धरून बसले होते. काही जण डोळे मिटून बसले होते, तर काही आकाशाकडे पाहत होते.

एक उभेचि निरंतर । घेती वायूचा आहार ।
त्यांसही पुसतां श्रीशंकर । कोठे आहे न बोलती ॥ ६४ ॥

काही जण अखंड उभे राहून फक्त हवेचा आहार घेत होते. त्यांना शंकराबद्दल विचारले असता ते काहीच बोलत नसत.

एक करिती सदा यज्ञ । एक करिती हिंसा बलिदान ।
परी तेही धुरे डोळे भरून । कष्टी होती सर्वदा ॥ ६५ ॥

काही जण नेहमी यज्ञ करत होते, तर काही हिंसा व बळी देत होते. पण ते सर्व यज्ञाच्या धुराने डोळे भरून नेहमी कष्टी होत होते.

एक चौसष्ट कळा दाविती । एका चौदा विद्या मिरविती ।
एक वादविवाद निगुती । करितां बहुत भागले ॥ ६६ ॥

काही जण ६४ कला दाखवत होते, काही १४ विद्या मिरवत होते, तर काही जण आपापसात वादविवाद करून खूप थकले होते.

एक सांगती पुराण । एक नाचती उड्या घेऊन ।
लोकांस सांगती उपदेशज्ञान । परी उमारमण दुरावला ॥ ६७ ॥

काही पुराणे सांगत होते, काही उड्या मारून नाचत होते आणि लोकांना उपदेश देत होते; पण सर्वांपासून उमापती शिव दूरच राहिलेला होता.

एक नाशिती कुशे मृत्तिका उदक । म्हणती आम्ही इतुकेनि पावन देख ।
त्यांसही पुसतां कैलासनायक । न पडे ठायीं तत्त्वतां ॥ ६८ ॥

काही जण दर्भ, माती आणि पाणी यांचा नाश करत 'आम्ही एवढ्यानेच पावन झालो' असे म्हणत होते. त्यांना विचारले तरी कैलासपती शंकराचा ठावठिकाणा लागत नव्हता.

जे आदिमाया विश्वजननी । अनंतशक्तींची स्वामिनी ।
ते श्रमली नाना साधनीं । इतरांची कहाणी काय तेथे ॥ ६९ ॥

जी आदिमाया, विश्वजननी आणि अनंत शक्तींची स्वामी आहे, तीसुद्धा शंकराला शोधण्याच्या नाना साधनांनी थकली, तिथे इतरांची काय कथा!

ठायीं पडावया शिवस्वरूप । क्षीराब्धिजापती करी तप ।
मघवा द्रुहिण करिली साक्षेप । निशिदिनीं याचलागीं ॥ ७० ॥

शंकराचे स्वरूप कळावे म्हणून विष्णू (क्षीराब्धिजापती) तप करत असतात, तसेच इंद्र आणि ब्रह्मदेव रात्रंदिवस यासाठी प्रयत्न करत असतात.

ऋग्वेद स्थापित कर्म । यजुर्वेद बोले ज्ञान निःसीम ।
उपासनामार्ग उत्तम । अथर्वण स्थापितसे ॥ ७१ ॥

ऋग्वेद कर्ममार्गाची स्थापना करतो, यजुर्वेद अथांग ज्ञानाची गोष्ट सांगतो आणि अथर्ववेद उत्तम उपासनामार्गाची स्थापना करतो.

सामवेद सांगे गायन । न्यायशास्त्री भेद गहन ।
म्हणती ईश्वर समर्थ जीव सान । त्याचे पद न पावती ते ॥ ७२ ॥

सामवेद गायन सांगतो आणि न्यायशास्त्र गहन भेद सांगते. 'ईश्वर समर्थ आणि जीव लहान आहे' असे म्हणणारेही शंकराच्या पदापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत.

मीमांसक स्थापिती कर्ममार्ग । सांख्य प्रकृति-पुरुषविभाग ।
पातंजली सांगती योग । शब्दविभाग व्याकरणी ॥ ७३ ॥

मीमांसक दर्शन कर्ममार्ग स्थापित करते, सांख्य दर्शन प्रकृति आणि पुरुषाचा विभाग सांगते, पतंजली योगमार्ग सांगतात आणि व्याकरण शब्दांचा विभाग सांगते.

सर्व निरसूनि उरलें उत्तम । वेदांती म्हणती तेंचि ब्रह्म ।
तो शिव ब्रह्मानंद परम । वेदशास्त्रां अगम्य जो ॥ ७४ ॥

या सर्व गोष्टी बाजूला सारून जे शेवटी उरते, त्याला वेदांती 'ब्रह्म' म्हणतात. तो शिव परम ब्रह्मानंद स्वरूप आहे, जो वेद व शास्त्रांनाही अगम्य आहे.

त्या शिवाचे नाम घेवोनी । जगदंबा बाहे घोर वनीं ।
सकळ अभिमान टाकूनी । वल्लभा मी शरण तूतें ॥ ७५ ॥

त्या शंकराचे नाव घेऊन जगदंबा पार्वती घोर वनात हाक मारू लागली. सर्व अभिमान सोडून ती म्हणाली, "हे पती, मी तुला शरण आले आहे!"

सकळ तत्त्वे शोधितां साचार । शेवटीं होय साक्षात्कार ।
तैसा हिमाचळीं त्रिपुरहर । विलोकिला जगदंबेनें ॥ ७६ ॥

सर्व तत्त्वांचा शोध घेतल्यावर शेवटी जसा ईश्वराचा साक्षात्कार होतो, तसेच हिमालयात पार्वतीने शंकराला (त्रिपुरहराला) पाहिले.

तो स्वात्मसुखी झाला तल्लीन । झांकिले असती पंचदश नयन ।
देवी म्हणे श्वशुरगृही येऊन । रहिवास केला असे ॥ ७७ ॥

शंकर आपल्या आत्मसुखात तल्लीन झाले होते आणि त्यांनी आपले १५ डोळे मिटून घेतले होते. देवी पार्वती म्हणाली, "हे तर सासऱ्याच्या घरी (हिमालयात) येऊनच बसले आहेत!"

अपर्णा मनीं विचारी । याच रूपें जवळी जाऊ जरी ।
तरी मजवरी ये अवसरीं । क्रोधायमान होईल ॥ ७८ ॥

पार्वतीने मनात विचार केला, "जर मी याच रूपात यांच्याजवळ गेले, तर हे माझ्यावर या वेळी अत्यंत क्रोधाविष्ट होतील."

मग भिल्लीचा वेष धरून । मयूरपिच्छांचे केले वसन ।
अनुपम वेष धरून । मुरहरभगिनी चालिली ॥ ७९ ॥

मग पार्वतीने भिल्लिणीचा (भिल्ल स्त्रीचा) वेष धारण केला आणि मोराच्या पंखांचे वस्त्र नेसली. असा अनुपम वेष धारण करून विष्णूची बहीण पार्वती पुढे निघाली.

अनंत कमळभवांडमाळा । त्रिभुवनसुंदरी गुंफी हेळा ।
तिने स्मरहर मोहिला । नृत्यगायनेकरूनियां ॥ ८० ॥

अनंत ब्रह्मांडांच्या माळा लीलया गुंफणाऱ्या त्या त्रिभुवनसुंदरी पार्वतीने आपल्या नृत्य आणि गायनाने कामशत्रू शंकराला मोहित केले.

अनंत शक्ती भोंवत्या विराजती । विमानीं अष्टनायिका तन्मय होती ।
किन्नर गंधर्व आश्चर्य करिती । गायनरीती ऐकूनियां ॥ ८१ ॥

तिच्याभोवती अनंत शक्ती शोभून दिसत होत्या. विमानातील अष्टनायिका तिच्या रूपात तन्मय झाल्या आणि तिचे गाणे ऐकून किन्नर व गंधर्व आश्चर्यचकित झाले.

वैरभाव वनचरें विसरती । आहार त्यजिला तन्मय होती ।
नद्यांचे जलप्रवाह खंटती । पक्षी विसरती देहभाव ॥ ८२ ॥

जंगलातील प्राण्यांनी आपला वैरभाव सोडून दिला, त्यांनी अन्न सोडून दिले आणि ते तन्मय झाले. नद्यांचे प्रवाह थांबले आणि पक्षी आपला देहभाव विसरून गेले.

निश्चळ झाला पवन । विधुकुरंग गेला वेधोन ।
कुंभिनीभार सांडोन । फणिपति वरी येऊ पाहे ॥ ८३ ॥

वारा निश्चल झाला, चंद्रातील हरिण मोहित झाले आणि पृथ्वीचा भार बाजूला सारून शेषनाग वर येऊन पाहू लागला.

आंगींचा सुटला दिव्य आमोद । देव पाहती होवोनि षट्पद ।
नृत्य करितां भाव विविध । दावी नाना प्रकारांचे ॥ ८४ ॥

तिच्या शरीराचा दिव्य सुगंध सुटला, तो घेण्यासाठी देव भुंगे बनून पाहू लागले. नृत्य करताना ती विविध प्रकारचे भाव प्रकट करत होती.

शीतलत्व दाहकत्व सांडून । वाटे ताटंक झाले विधुचंडकिरण ।
देवललना म्हणती ओवाळून । इजवरून जावें समस्तीं ॥ ८५ ॥

आपले शीतलत्व व दाहकत्व सोडून चंद्र आणि सूर्य जणू तिचे कर्णभूषण (ताटंक) बनले होते. देवांच्या स्त्रिया म्हणू लागल्या की तिच्यावरून सर्वस्व ओवाळून टाकावे!

आदिजननीचे अपार लाघव । नेणती शक्रादि कमलोद्भव ।
दिव्य हिरेखाणींचे वैभव । दंततेजें झांकिलें ॥ ८६ ॥

त्या आदिमायेची अगाध लीला इंद्र किंवा ब्रह्मदेवालाही कळत नव्हती. तिच्या दातांच्या तेजाने हिर्यांच्या खाणींचे वैभवही फिके पडले होते.

दंतपंक्तींचा झळकतां रंग । खडे ते हिरे होती सुरंग ।
तनूचा सुगंध अभंग । नभ भेदुनी वरी जाय ॥ ८७ ॥

तिच्या दातांच्या ओळींचा रंग असा चमकत होता की साधे खडेही सुंदर हिरे वाटत होते. तिच्या शरीराचा अखंड सुगंध आकाश भेदून वर जात होता.

पदमुद्रा जेथे उमटत । सुवास कमळे तेथे उगवत ।
जेथींच्या परागास वेधोनि वसंत । प्रदक्षिणा करी प्रीतीनें ॥ ८८ ॥

जिथे तिचे पाय पडत, तिथे सुगंधी कमळे उमलत असत. त्या कमळांच्या परागांनी मोहित होऊन वसंत ऋतू त्यांना प्रेमाने प्रदक्षिणा घालत असे.

अनंतविद्युल्लताकछोळ । तैसें स्वरूपतेज निर्मळ ।
नेत्र उघडोनि जाश्वनीळ । पाहता झाला तेधवां ॥ ८९ ॥

अगणित विजेच्या लहरींसारखे तिचे निर्मळ रूप आणि तेज पाहून शंकराने आपले डोळे उघडून पाहिले.

पायीं पैंजण नूपुरें रुणझुणती । त्यांत क्षुद्रघंटा रसाळ गर्जती ।
करींचीं कंकणे झणत्कारती । नृत्यगतीसरसींच ॥ ९० ॥

तिच्या पायांतील पैंजणे रुणझुणत होती, त्यांतील लहान घंटा गोड आवाज करत होत्या आणि नृत्याच्या लयीनुसार हातातील बांगड्या झणत्कारत होत्या.

भूलताचाप चढवूनी । कामशत्रु विधिला नयनकटाक्षबाणीं ।
मनकुरंग पाडिला धरणीं । सुरवरा करणी न कळेचि ॥ ९१ ॥

भोंवयांचे धनुष्य चढवून तिने कटाक्षाच्या बाणांनी कामशत्रू शंकराला भेदले! शंकराचे मनरूपी हरिण जमिनीवर पाडले; देवांना ही लीला काहीच कळत नव्हती.

दिव्य स्वरूप विलोकिता पूर्ण । पंचबाणे व्यापिला पंचवदन ।
तप ध्यान विसरून । वृत्तांत पुसे तियेतें ॥ ९२ ॥

तिचे दिव्य रूप पाहताच पाच मुखे असलेले शंकर कामदेवाच्या बाणांनी व्याकुळ झाले! ते आपले तप आणि ध्यान विसरून तिला तिचा वृत्तान्त विचारू लागले.

म्हणे तू नारी कोठील कोण । कामानळ शांतवीं वर्षोनि घन ।
तुझे स्वरूप लावण्य । त्रिभुवनीं ऐसें दुजें नाही ॥ ९३ ॥

शंकर म्हणाले, "तू कुठली स्त्री आहेस? मेघासारखा वर्षाव करून माझा कामाग्नी शांत कर. तुझे सौंदर्य इतके अनुपम आहे की त्रिभुवनात दुसरे असे रूप नाही."

तुझा वदनइंदु विलोकून । चकोर झाले माझे नयन ।
आतां वरीं मजलागून । तुजआधीन मी झालों ॥ ९४ ॥

"तुझे मुखचंद्र पाहून माझे डोळे चकोर पक्षी बनले आहेत. आता तू माझ्याशी विवाह कर, मी पूर्णपणे तुझ्या अधीन झालो आहे."

यावरी बोले भिलिणी । उमेऐसी ललना टाकूनी ।
कां बैसलासी घोर वनीं । कैलासभुवन त्यजोनियां ॥ ९५ ॥

त्यावर ती भिल्लीण (पार्वती) म्हणाली, "पार्वतीसारख्या सुंदर स्त्रीला सोडून आणि कैलास सोडून तुम्ही या घोर वनात का येऊन बसलात?"

मी तों परनारी निश्चित । न वरीं न घडे कदा सुरत ।
तुवां मन जिंकिलें नाहीं यथार्थ । तरी तपस्वी कैसा तूं ॥ ९६ ॥

"मी तर दुसऱ्याची स्त्री आहे, मी तुम्हाला वरणार नाही. तुम्ही तुमचे मनही जिंकू शकला नाहीत, मग कसले तपस्वी तुम्ही?"

यावरी बोले पिनाकपाणी । मी दुर्गेवरी आलों रुसोनी ।
तिचे मुख न पाहे परतोनी । नाम स्वप्नीं न घेचि ॥ ९७ ॥

त्यावर शंकर म्हणाले, "मी दुर्गा (पार्वती) वर रुसून आलो आहे! मी पुन्हा तिचे तोंड पाहणार नाही आणि स्वप्नातही तिचे नाव घेणार नाही."

यावरी भिल्लीण बोलत । पति माझा रागिष्ट अत्यंत ।
हे त्रिभुवन जाळील क्षणांत । अणुमात्र गोष्ट कळतांचि ॥ ९८ ॥

त्यावर भिल्लीण म्हणाली, "माझा पती अत्यंत क्रोधी आहे. ही गोष्ट त्याला जरा जरी कळली, तरी तो क्षणात हे त्रिभुवन जाळून भस्म करेल!"

यावरी बोले जगन्नाथ । ती बहुकाळाची कठीण अत्यंत ।
दक्षयागीं उडि घालित । क्रोध अद्भुत तियेचा ॥ ९९ ॥

त्यावर जगन्नाथ शंकर म्हणाले, "ती (पार्वती) फार जुनी आणि अत्यंत कडक स्वभावाची आहे! दक्षाच्या यज्ञात तिने उडी घेतली होती, तिचा राग फार भयंकर आहे."

आगे गेली पर्वताचे पोटीं । मागुती तिसी वरीं मी धूर्जटी ।
परी ती कौटाळीण मोठी । अतिकपटी मी जाणे ॥ १०० ॥

"पुढे ती हिमालयाच्या पोटी जन्मली, म्हणून मी तिच्याशी पुन्हा विवाह केला. पण ती मोठी कजाग आणि अत्यंत कपटी आहे, हे मी चांगले जाणून आहे!"

भिल्लीण म्हणे ऐकिलें कानीं । तू कपटी ।
आहेस तिजहूनी । शिरीं ठेविली स्वधुनी । भोळी भवानी अत्यंत ॥ १०१ ॥

भिल्लीण (पारधीण) शंकराला म्हणाली, "मी कानांनी ऐकले आहे की तू पार्वतीपेक्षाही अधिक कपटी आहेस. तिने तर डोक्यावर गंगा धारण केली आहे आणि ती अत्यंत भोळी आहे."

दुर्गेऐसी पट्टराणी । टाकूनि कां हिंडसी वनीं ।
परललना देखोनि नयनीं । गळां येवोनि पडों पाहसी ॥ १०२ ॥

"पार्वतीसारखी श्रेष्ठ राणी घरी असताना तिला सोडून तू वनात का भटकत आहेस? आणि दुसऱ्या स्त्रियांना पाहून त्यांच्या गळ्यात पडण्याचा प्रयत्न करतोस."

मागुती बोले कैलासनाथ । क्षणांत सृष्टी घडामोड करित ।
शुंभनिशुंभादि दैत्य । युद्ध करूनी मर्दिले तिणें ॥ १०३ ॥

यावर कैलासपती शिव म्हणाले, "ती पार्वती क्षणात सृष्टीची घडामोडी करू शकते. तिने युद्धाच्या प्रसंगी शुंभ आणि निशुंभ यांसारख्या महाभयंकर दैत्यांचा नाश केला आहे."

ती जरी येथे आली धांवोन । उदंड प्रार्थना केली पूर्ण ।
तरी मी नव जाय परतोन । कैलासासी निश्चयें ॥ १०४ ॥

"ती जरी इथे धावत आली आणि तिने माझी कितीही प्रार्थना केली, तरी मी आता कैलासावर निश्चितपणे परत जाणार नाही."

तिसीं मी न करीं संभाषण । तूंचि वरीं मी झालों तुज आधीन ।
जिकडे नेशील तिकडे येईन । वचनाधीन तुझ्या मी ॥ १०५ ॥

"मी तिच्याशी संभाषणही करणार नाही. मी तुलाच वरले आहे आणि तुझ्या पूर्ण आधीन झालो आहे. तू जिकडे नेशील तिकडे मी तुझ्या वचनाला बांधून येईन."

यावरी बोले गोरटी । भवानी बैसली तुझ्या पाठीं ।
दोन वेळा वरिला धूर्जटी । तिची गति हे केली ॥ १०६ ॥

यावर ती भिल्लीण म्हणाली, "ती भवानी तुझ्या पाठी लागली आहे. तिने तुला दोन वेळा वरले, तरी तू तिची ही अशी अवस्था केलीस."

मग माझा पाड काय तुज । केव्हां टाकोनि जासील न कळे मज ।
द्यूतीं पण खेळतां सहज । तुझे त्वांचि हारविलें ॥ १०७ ॥

"मग माझ्यासारख्या साध्या भिल्लीणीचा तुझ्यापुढे काय पाड? तू मला केव्हा सोडून निघून जाशील हे माझे मलाच कळणार नाही. सहज द्यूत (द्यूताचा खेळ) खेळताना तू तुझे स्वतःचेच सर्व काही हरवून बसलास."

न बोलेचि मदनदहन । भिल्लीणी मागुती करी नृत्यगायन ।
मग उठिला पंचदशनयन । तिसी आलिंगन द्यावया ॥ १०८ ॥

मदानाचा नाश करणारे शिव काहीच बोलेनासे झाले. मग भिल्लीणीने पुन्हा नृत्य आणि गायन सुरू केले. ते पाहून पंधरा नेत्र असलेले शिव (शिव आणि त्यांचे अवतार रूप) तिला आलिंगन देण्यासाठी उठले.

अंबा चालिली सत्वर । दीर्घशब्दें बोले त्रिपुरहर ।
मुखशशी दावीं सुंदर । भाक घेईं मैं माझी ॥ १०९ ॥

ते पाहून पार्वती (अंबा) तिथून घाईघाईने निघून जाऊ लागली. तेव्हा शंकराने मोठ्या आवाजात हाक मारली, "हे सुंदर मुखचंद्राच्या भिल्लीणी, मला तुझे तोंड तरी दाखव आणि माझी शपथ/वचन घे!"

तूं मज माळ घालीं येऊन । मी न जाय तुज टाकून ।
मग जगदंबा बोले हांसोन । यावें भुवना माझिया ॥ ११० ॥

"तू येऊन मला माळ घाल, मी तुला सोडून कधीही जाणार नाही." त्यावर जगदंबा हसून म्हणाली, "तर मग माझ्या घराकडे चाला."

तुमची होईन कामिनी । अवश्य बोले खट्वांगपाणी ।
मदनातक वेधोनी । कैलासासी नेला तेधवा ॥ १११ ॥

भिल्लीण म्हणाली, "मी तुमची पत्नी होईन." हात शस्त्र धारण केलेले शिव "अवश्य" म्हणाले. अशा प्रकारे मदनाचा अंत करणाऱ्या शंकराला तिने मोहीत करून कैलासावर नेले.

सिंहासन बैसवून । षोडशोपचारें केलें पूजन ।
देवीने दृढ धरिले चरण । कंठीं माळ घातली ॥ ११२ ॥

तिथे शंकराला सिंहासनावर बसवून षोडशोपचारे पूजन केले. देवीने शंकराचे पाय घट्ट धरले आणि त्यांच्या गळ्यात माळ घातली.

देवी आपुलें स्वरूप प्रकट करी । तटस्थ पाहे त्रिपुरारी ।
मग हांसती परस्परीं । एकमेकां पाहोनी ॥ ११३ ॥

त्यानंतर देवीने तिचे मूळ स्वरूप प्रकट केले. त्रिपुरारी शिव ते पाहून थक्क झाले. मग ते दोघेही एकमेकांकडे पाहून हसू लागले.

शिव म्हणे धन्य भवानी । त्वांचि आणिलें मज समजावोनी ।
सूत शौनकादिकांलागोनी । कथा सांगे विचित्र ॥ ११४ ॥

शिव म्हणाले, "हे भवानी, तू धन्य आहेस! तूच मला समजावून परत आणलेस." सूत महर्षी शौनकादिक ऋषींना पुढे ही अत्यंत चित्तवेधक कथा सांगू लागले.

करीं वीणा घेवोनि ब्रह्मसुत । शिवाजवळी आला अकस्मात ।
म्हणे हे विश्वंभर विश्वनाथ । तुझे भक्त देखिले बहु ॥ ११५ ॥

हातात वीणा घेऊन ब्रह्मदेवपुत्र नारदमुनी अकस्मात शंकराजवळ आले आणि म्हणाले, "हे विश्वंभरा, विश्वनाथा! मी तुझे अनेक भक्त पाहिले आहेत."

परी कांतिनगरीं श्रियाळ । धीर गंभीर उदार सुशीळ ।
कीर्तीने भरले दिग्मंडळ । सात्त्विक केवळ क्षमावंत ॥ ११६ ॥

"परंतु कांतिनगराचा राजा श्रियाळ हा अतिशय धीर-गंभीर, उदार, सुशील, सात्त्विक आणि क्षमाशील आहे. त्याच्या कीर्तीने सर्व दिशा भरून गेल्या आहेत."

तेणें घातलें अन्नसत्र । झालीं वर्षे दहा सहस्र ।
इच्छाभोजन दान पवित्र । अतीतांप्रती देतसे ॥ ११७ ॥

"त्याने अन्नसत्र सुरू केले असून त्याला दहा हजार वर्षे पूर्ण झाली आहेत. तो अतिथी-अभ्यागतांना त्यांच्या इच्छेनुसार पवित्र अन्नदान करतो."

अवनी जे अगम्य वस्त । भोजन मागितली अकस्मात ।
प्रयत्ने आणोनि पुरवीत । शिवभक्त थोर तो ॥ ११८ ॥

"पृथ्वीवर जी गोष्ट अत्यंत दुर्मीळ आहे, ती जरी कोणी अकस्मात भोजनात मागितली, तरी तो थोर शिवभक्त श्रियाळ प्रयत्नांची पराकाष्ठा करून ती मिळवून देतो आणि तिची इच्छा पूर्ण करतो."

ऐसें नारद सांगतां वर्तमान । त्याच्या गृहाप्रती पंचवदन ।
कुश्चळ अतीतवेष धरून याता झाला ते समयीं ॥ ११९ ॥

नारदांनी अशी माहिती दिल्यावर, पाच मुखे असलेले शिव तात्काळ क्रोधी व गलिच्छ अघोरी (अतीत) रूप धारण करून श्रियाळ राजाच्या घरी आले.

आंगण उभा ठाकला येऊन । परम कोपी जेवीं दावाग्न ।
दुष्टवचन बोले कठीण । रूपही संपूर्ण कुश्चळची ॥ १२० ॥

ते अंगणात येऊन उभे राहिले. रागाने दावाग्नीसारखे तापलेले, कठोर व दुष्ट शब्द बोलणारे आणि दिसायला अत्यंत कुरूप-गलिच्छ असे ते रूप होते.

म्हणे मज देईं इच्छाभोजन । नातरी जातों सत्त्व घेवोन ।
श्रियाळ चांगुणा येवोन । पाय धरिती सद्भावें ॥ १२१ ॥

तो अतीत म्हणाला, "मला माझ्या इच्छेनुसार भोजन दे, नाहीतर तुमचे सत्त्व घेऊन (तुम्हाला कलंकित करून) निघून जातो." हे ऐकून श्रियाळ राजा आणि त्याची पत्नी चांगुणा यांनी सद्भावाने त्यांचे पाय धरले.

आणोनि बैसविला आसनीं । उसकी क्रोधवचने सोसूनी ।
षोडशोपचारें पूजा करोनी । कर जोडोनी ठाकती पुढे ॥ १२२ ॥

त्यांनी अतिथीला आदराने आसनावर बसवले. त्याची सर्व राग आणि शिवीगाळ सहन करून त्याची षोडशोपचारे पूजा केली व हात जोडून समोर उभे राहिले.

मागा स्वामी इच्छभोजन । येरू म्हणे नरमांस देईं आणोन ।
तूं चोर आणिसी धरून त्याचे मांस न घे मी ॥ १२३ ॥

राजा म्हणाला, "स्वामी, इच्छित भोजन मागा." यावर तो अतीत म्हणाला, "मला माणसाचे मांस आणून दे. पण तू एखाद्या चोराला पकडून आणशील, तर त्याचे मांस मी घेणार नाही."

धरूनि माझा उद्देश । विकत आणिसील मनुष्य ।
तें न घे मी निःशेष । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥ १२४ ॥

"किंवा माझ्या इच्छेसाठी तू विकत माणूस आणशील, तर तेही मांस मी अजिबात स्वीकारणार नाही; हे त्रिवार सत्य आहे."

चांगुणा म्हणे कर जोडून । मी आपुलें मांस देतें करीं भोजन ।
श्रियाळ म्हणे मानेल पूर्ण । माझे मांस देतों मी ॥ १२५ ॥

चांगुणा हात जोडून म्हणाली, "मी माझे स्वतःचे मांस देते, आपण भोजन करावे." श्रियाळ राजा म्हणाला, "तुम्हाला मान्य असेल तर मी माझे स्वतःचे मांस देतो."

येरू म्हणे तुम्ही पवित्र तत्त्वतां । परी सर्व याचकांचे मातापिता ।
तुम्हां दोघांसी भक्षितां । अन्नसत्र खंडेल ॥ १२६ ॥

तो अतीत म्हणाला, "तुम्ही दोघे खरोखरच पवित्र आहात. परंतु तुम्ही सर्व याचकांचे आई-बाप आहात. तुम्हा दोघांना खाल्ले तर हे अन्नसत्र बंद पडेल."

तरी तुमचा एकुलता एक स्नेहाळ । पांच वर्षांचा चिलया बाळ ।
बत्तीस लक्षणी वेल्हाळ । तो मज देईं भोजना ॥ १२७ ॥

"म्हणून तुमचा एकुलता एक, लाडका, पाच वर्षांचा आणि ३२ लक्षणे असलेला गुणवान मुलगा 'चिलया' भोजनासाठी मला द्या."

ऐसें ऐकतां वचन । मायामोहजाळ दूर करून ।
म्हणती अवश्य जा घेऊन । मग सदाशिव बोलत ॥ १२८ ॥

हे भयानक शब्द ऐकूनही त्यांनी माया-मोहाचे जाळे बाजूला सारले आणि "अवश्य, घेऊन जा" असे म्हटले. तेव्हा सदाशिव (अतीत रूपात) पुढे म्हणाले:

मी काय आहे वृक व्याघ्र रीस । भक्षू तव पुत्राचे मांस ।
उबग न मानूनि विशेष । पचवूनि घालीं मज आतां ॥ १२९ ॥

"मी काय लांडगा, वाघ की अस्वल आहे जो तुझ्या मुलाचे कच्चे मांस खाईन? जराही कंटाळा वा वीट न आणता त्याचे मांस शिजवून/पचवून मला वाढ."

मायामोह धरून । कोणी कराल जरी रुदन ।
तरी मी जाईन उठोन । सत्त्व घेवोन तुमचें ॥ १३० ॥

"पण मुलाच्या मोहापोटी तुमच्यापैकी कोणीही जर अश्रू ढाळले वा रडले, तर मी तुमचे सत्त्व भंग करून इथून उठून जाईन."

अवश्य म्हणोनि पतिव्रता । उभी ठाकोनि बाहे निजसुता ।
म्हणे बाळा चिलया गुणवंता । खेळावया कोठे गेलासी ॥ १३१ ॥

"तसेच होईल" असे म्हणून ती पतिव्रता चांगुणा उभी राहिली आणि आपल्या मुलाला हाक मारू लागली, "बाळा चिलया, गुणवंता, तू कुठे खेळायला गेला आहेस?"

तुजलागीं खोळंबला अतीत । बाळा माझ्या येई धांवत ।
ऐसे ऐकतां अकस्मात । बाळ आला धांवोनी ॥ १३२ ॥

"माझ्या बाळा, तुझ्यासाठी पाहुणे अतिथी थांबले आहेत, तू धावत ये." हे ऐकताच तो चिलया बाळ अकस्मात धावत आला.

अतितासी करूनि नमन । मातापित्यांचे धरी चरण ।
माता म्हणे तुझे पिशितदान । अतीत मागतो राजसा ॥ १३३ ॥

बाळाने अतिथाला नमस्कार केला आणि आई-वडिलांचे पाय धरले. आई म्हणाली, "राजसा, हा अतिथी तुझ्या मांसाचे दान मागत आहे."

बाळ बोले स्नेहेकरून । हा देह म्यां केला शिवार्पण ।
अतीत होता तृप्त पूर्ण । उमारमण संतोषेल ॥ १३४ ॥

बाळ प्रेमाने म्हणाला, "हा देह मी आधीच शंकराला अर्पण केला आहे. हा अतिथी तृप्त झाला तर भगवान शंकर आनंदी होतील."

ऐसें ऐकतां झडकरी । बाळ घेतला कडियेवरी ।
पाकशाळेभीतरीं । घेवोनि गेली वधावया ॥ १३५ ॥

हे ऐकताच चांगुणेने बाळाला पटकन कडेवर घेतले आणि त्याला मारण्यासाठी/कापण्यासाठी स्वयंपाकघरात घेऊन गेली.

चिलयासी चुंबन देऊन । हृदयीं धरिला प्रीतींकरून ।
बाळ म्हणे पुढतीं येईन । तुझ्या उदरीं जननीये ॥ १३६ ॥

तिने चिलयाचा पापा घेतला आणि त्याला प्रेमाने हृदयाशी धरले. बाळ म्हणाला, "आई, मी पुन्हा तुझ्याच पोटी जन्म घेईन."

मायाजाळ सर्व सोडून । मन केले वज्राहृनि कठीण ।
चिलयाचे शिर छेदून । काढिले मांस आंगींचें ॥ १३७ ॥

चांगुणेने सर्व मायेचे जाळे सोडून मन वज्रापेक्षा कठीण केले, चिलयाचे मस्तक कापले आणि त्याच्या शरीराचे मांस काढले.

आपणांसी पुत्र नाही म्हणोनियां । शिरकमळ ठेविलें पाहावया ।
शरीराचा पाक करूनियां । उठवी भोजना अतीतातें ॥ १३८ ॥

"आता आपल्याला दुसरा मुलगा उरला नाही" म्हणून तिने आठवण/पाहण्यासाठी त्याचे सुंदर मस्तक बाजूला ठेवून दिले. बाकी शरीराचे अन्न पचवून (शिजवून) तिने अतिथीला जेवायला उठवले.

अतींद्रियद्रष्टा श्रीशंकर । अनंत ब्रह्मांडाचा समाचार ।
सर्व ठावुक सूत्रधार । कळले शिर ठेविलें तें ॥ १३९ ॥

सर्व काही जाणणारे, अनंत ब्रह्मांडाचे सूत्रधार श्रीशंकर अतींद्रियदृष्टे होते. चांगुणेने मुलाचे मस्तक लपवून ठेवले आहे हे त्यांना लगेच कळले.

उठोनि चालिला तात्काळ । धांवती चांगुणा श्रियाळ ।
येरू म्हणे कळलें सकळ । शिरकमळ ठेविलें ॥ १४० ॥

अतीत कोपून तात्काळ उठून जाऊ लागला. श्रियाळ व चांगुणा त्याच्यामागे धावले. अतीत म्हणाला, "मला सर्व कळाले आहे, तुम्ही मुलाचे मस्तक लपवून ठेवले आहे."

सर्व गात्रांत शिर प्रधान । तेंचि कैसे ठेविलें वंचून ।
तंव ती दोघे धरिती चरण । तेही पचवूनि घालितों ॥ १४१ ॥

"सर्व अवयवांत मस्तक मुख्य असते, तेच तुम्ही कपटाने बाजूला का ठेवले?" तेव्हा दोघांनी त्याचे पाय धरले आणि म्हणाले, "आम्ही तेही शिजवून वाढतो."

क्षोभ न धरावा अंतरीं । नेणतपणे चुकलों जरी ।
तरी सर्वज्ञा तू क्षमा करीं । सत्त्व आमुचें राखावें ॥ १४२ ॥

"स्वामी, मनात राग धरू नका. अज्ञानाने आमच्याकडून चूक झाली असेल तर हे सर्वज्ञा, आम्हाला क्षमा करा व आमचे सत्त्व राखा."

मग बैसला आसन येऊन । म्हणे शिर येईं बाहेर घेऊन ।
उखळांत घालून कंडन । मजदेखता करीं आतां ॥ १४३ ॥

मग तो अतीत पुन्हा आसनावर बसला आणि म्हणाला, "ते मस्तक बाहेर घेऊन ये आणि माझ्यासमोर उखळात घालून ते कुटून दाखव."

अश्रु आलिया तुझ्या नयनीं । कीं कष्टी झालीया अंतःकरणीं ।
तरी पुत्र गेला सत्त्वास हानी । करून जाईन तुमच्या ॥ १४४ ॥

"हे करताना तुझ्या डोळ्यात अश्रू आले किंवा तुझे मन दुःखी झाले, तर मुलगा तर गेलाच समज, पण मी तुमचे सत्त्वही कलंकित करून जाईन."

अवश्य म्हणे नृपललना । शिर आणोनि करी कंडणा ।
सत्त्व पाहे कैलासराणा । अंतरीं सद्गद होऊनी ॥ १४५ ॥

"तसेच असो" असे म्हणून चांगुणेने ते मस्तक आणले आणि उखळात कुटू लागली. कैलासपती शंकर आतून अत्यंत गद्गद होऊन तिचे धैर्य व सत्त्व पाहत होते.

निजसत्त्वाचे उखळ । धरिलें धैर्याचे करीं मुसळ ।
कांडीत बैसली वेल्हाळ । निर्धार अचळ धरूनियां ॥ १४६ ॥

तिने जणू स्वसत्त्वाचे उखळ बनवले, धैर्याचे मुसळ हातात घेतले आणि अचल निश्चयाने मुलाचे मस्तक कुटू लागली.

अतीत म्हणे परम मंगळ । गीत गाय रसिक सुढाळ ।
खंती करितां पयःफेनधवल । दुरावेल जाण पां ॥ १४७ ॥

अतीत म्हणाला, "अरे, हे तर परम मंगल कार्य आहे! काहीतरी सुंदर आणि रसाळ गाणे गा. दुःखाची खंत केलीस तर दुधाच्या फेसासारखे पांढरे स्वच्छ पुण्य लांब निघून जाईल."

ते सद्भावसरोवरविलासिनी । कोमलहृदय नृपकामिनी ।
कीं निश्चळ गंगा भरूनी । जात मर्यादा धरूनियां ॥ १४८ ॥

ती सद्भावरूपी सरोवरात विहार करणारी, कोमल अंतःकरणाची राणी (चांगुणा) जणू मर्यादेचे पालन करत वाहणारी संथ गंगा नदीच वाटत होती.

तिचे पाहतां निजवदन । काळवंडला रोहिणीरमण ।
मृगशावाक्षी गुणनिधान । उपमा नाहीं स्वरूपातें ॥ १४९ ॥

तिच्या चेहऱ्याचे तेज पाहून चंद्रही (रोहिणीरमण) फिका पडला. हरिणीसारखे डोळे असलेली ती गुणवान चांगुणा रूपाने अनुपम होती.

म्हणे कोमलांगा बाळा सुकुमारा । सुलक्षणा सुशीला नृपकिशोरा ।
सुहास्यवक्त्रा राजीवनेत्रा । येवोनि उदरा धन्य केलें ॥ १५० ॥

ती कुटताना गाऊ लागली, "हे कोमल, सुकुमार बाळा, सुलक्षण आणि सुशील राजकुमार! हसऱ्या चेहऱ्याच्या, कमलनयना बाळा, माझ्या पोटी जन्म घेऊन तू मला धन्य केलेस."

तू सुकुमार परम गुणवंता । माझे निष्ठुर घाव लागती माथा ।
तुजवीण परदेशी आता । दुबळी भणंग झाले मी ॥ १५१ ॥

"तू अत्यंत नाजूक आणि गुणवान आहेस, पण आज माझेच निष्ठुर घाव तुझ्या डोक्यावर बसत आहेत! तुझ्याशिवाय आता मी पूर्णपणे अनाथ आणि दुबळी झाले आहे."

कुचकमंडली अतिसुंदरा । कंचुकीबाहेर फुटल्या दुग्धधारा ।
की भूलिंगासी एकसरा । गळत्या लावल्या तियेने ॥ १५२ ॥

तिचे मन गहिवरल्याने तिच्या स्तनातून दुधाच्या धारा वाहू लागल्या, जणू तिने शिवपिंडीवर दुधाचा अभिषेकच लावला होता.

म्हणे अतीत जेवोनि अवधारी । जाऊ दे राजद्वाराबाहेरी ।
देह त्यागीन ये अवसरी । यावरी धीर न धरवे पै ॥ १५३ ॥

ती मनात म्हणाली, "हा अतिथी एकदाचा जेवून राजवाड्याच्या बाहेर जाऊ दे, मग मी माझा देह त्याग करीन. आता यापेक्षा जास्त धीर धरणे शक्य नाही."

कैलासपंथ लक्षून । सखया एकला जातोसि मज टाकून ।
तुझे संगती मी येईन । उभा राहे क्षणभरी ॥ १५४ ॥

"हे माझ्या सख्या बाळा, मला सोडून तू एकटाच कैलासाच्या मार्गाने चालला आहेस का? थांब, मीही तुझ्यासोबत येते, क्षणभर उभा राह!"

तू मोक्षद्वीपाचे केणे भरून । जासी कैलासराजपेठ लक्षुन ।
तुझे संगती मी उद्धरेन । मज टाकुनि जाऊ नको ॥ १५५ ॥

"तू मोक्षाची शिदोरी बांधून कैलासाच्या बाजारपेठेकडे चालला आहेस. तुझ्या सोबतीने माझाही उद्धार होईल, मला सोडून जाऊ नकोस."

उदकावीण जैसा मीन । तैसी मी तान्हया तुजवीण ।
माझे हृदय निर्दय कठिण । लोकांत वदन केवी दावू ॥ १५६ ॥

"पाण्याशिवाय जसा मासा तडफडतो, तशी मी तुझ्याशिवाय झाले आहे. माझे हृदय किती निष्ठुर आहे की मी अजून जिवंत आहे! मी लोकांना तोंड कसे दाखवू?"

तुझी माउली मी म्हणता । लाज वाटे रे गुणवंता ।
तुवा आपुली सार्थकता । करुनि गेलासी शिवपदा ॥ १५७ ॥

"तुझी आई म्हणवून घेताना मला लाज वाटते. पण बाळा, तू स्वतःच्या जन्माचे सार्थक करून शिवपदी निघून गेलास."

हे त्रिभुवन शोधिता सकळ । तुजऐसा न दिसे बाळ ।
मग ते पचवुनि तत्काळ । उठा म्हणे अतिताते ॥ १५८ ॥

"तिन्ही लोकांत शोधले तरी तुझ्यासारखा बालभक्त सापडणार नाही!" असे गात तिने ते सर्व अन्न शिजवले आणि अतीताला म्हणाले, "स्वामी, जेवायला उठा."

अतीत म्हणे अवनीपती । उठा तुम्ही यजमान माझे पंक्ती ।
ऐसे ऐकता श्रियाळनृपती । झाला चित्ती संकोचित ॥ १५९ ॥

अतीत म्हणाला, "राजा, तुम्ही यजमान आहात, माझ्या पंक्तीला जेवायला बसा." हे ऐकून श्रियाळ राजा मनात संकोचला (कारण पुत्राचे मांस कसे खावे?).

चांगुणा म्हणे नृपनाथा । सत्त्व राखावे सत्वर आता ।
विन्मुख जाऊ न द्यावे अतीता । मनी चिंता न धरावी ॥ १६० ॥

चांगुणा म्हणाली, "राजा, आपले सत्त्व सांभाळा! अतीताला उपाशी जाऊ देऊ नका, मनात कोणतीही शंका आणू नका."

नवमास वाहिला म्यां उदरात । तुम्हास जड नव्हे चौप्रहरात ।
पोटीचा पोटी घालिता सुत । चिंता काय नृपश्रेष्ठा ॥ १६१ ॥

"मी नऊ महिने त्याला पोटात सांभाळले. आज चार प्रहर त्याला पोटात घालताना (खाताना) तुम्हाला त्रास का व्हावा? मनात चिंता धरू नका."

राव बैसला पंक्तीसी । ताट वाढोनि आणिले वेगेसी ।
अतीत म्हणे चांगुणेसी । तूही येई सवेग ॥ १६२ ॥

राजा पंक्तीला बसला, ताट वाढून आणले. तेव्हा अतीत चांगुणेला म्हणाला, "तूही लगेच जेवायला बैस."

अवश्य म्हणोनि झडकरी । येवोनि बैसली नृपसुंदरी ।
यावरी अतीत म्हणे तुमच्या मंदिरी । अन्न न घ्यावे सर्वथा ॥ १६३ ॥

"तसेच असो" म्हणून राणी चांगुणाही बसली. परंतु लगेच अतीत म्हणाला, "तुमच्या घरात मी मुळीच अन्न ग्रहण करणार नाही!"

निपुत्रिकाचे न पहावे वदन । मग तेथे कोण घेईल अन्न ।
दीपेवीण शून्य सदन । पुत्रावीण तेवी तुम्ही ॥ १६४ ॥

"अपत्य नसलेल्या (निपुत्रिक) माणसाचे तोंडही पाहू नये, मग तिथे अन्न कोण खाईल? दिव्याशिवाय जसे घर ओस वाटते, तसे पुत्राशिवाय तुमचे घर शून्य आहे."

नासिकेवाचोनि वदन । की वृक्ष जैसा फळावीण ।
की बुबुळावीण जैसे नयन । शून्य सदन तुमचे तेवी ॥ १६५ ॥

"नाकाशिवाय जसा चेहरा, फळाशिवाय जसा वृक्ष किंवा बुबुळाशिवाय जसे डोळे, तसेच पुत्राशिवाय तुमचे घर अगदी ओस आहे."

तंव ती दोघे बोलती सद्गदित । एक होता तो अर्पिला सुत ।
चांगुणा म्हणे गेले सत्त्व । अतीत विन्मुख जाईल आता ॥ १६६ ॥

त्यावर ती दोघे गद्गद होऊन म्हणाली, "एकच मुलगा होता तो तुम्हाला अर्पण केला." चांगुणा मनात म्हणाली, "आमचे सर्व पुण्य गेले, आता हा अतिथी उपाशीच निघून जाईल."

एक बाळ तो दिधला भोजनासी । आता महाराजा सत्त्व किती पाहासी ।
ऐसे बोलता चांगुणेसी । अदभुत गहिंवर दाटला ॥ १६७ ॥

"एकच मुलगा भोजनासाठी दिला, आता आमची आणखी किती परीक्षा घेता महाराज?" असे बोलताना चांगुणेला प्रचंड गहिवर आला.

म्हणे सत्त्वही बुडाले सकळ । वृथा गेले माझे बाळ ।
मग कंठ मोकळा करूनि ते स्नेहाळ । हाक फोडी चांगुणा ॥ १६८ ॥

"आमचे सत्त्वही बुडाले आणि बाळही व्यर्थ गेला!" असे म्हणून चांगुणेने मोकळ्या ढाळाने मोठ्याने हाक मारली.

नयनी चालिल्या प्रेमाश्रुधारा । म्हणे अहा शिव कर्पूरगौरा ।
दीर्घस्वरे बाहे उमावरा । पाव सत्वरी या आकांती ॥ १६९ ॥

डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या. ती मोठ्या आवाजात ओरडली, "हे कर्पूरगौर शिवा! हे उमावरा, या कठीण प्रसंगात धावून ये!"

आहा झाले वंशखंडन । न देखो पुढती पुत्रवदन ।
ऐसे ऐकता अतीताचे नयन । स्रवो लागले प्रेमभरे ॥ १७० ॥

"अरेरे! आमचा वंश संपला, आता पुन्हा मुलाचे तोंड पाहता येणार नाही." हे करुण शब्द ऐकून त्या अतीताच्या (शंकराच्या) डोळ्यांतूनही प्रेमाश्रू वाहू लागले.

बाहेर फुटली मात । वळसा थोर होत नगरात ।
लोक दुःखे वक्षःस्थळ पिटित । राजकिशोर आठवूनी ॥ १७१ ॥

ही गोष्ट नगरात वाऱ्यासारखी पसरली. लोक दुःखाने छाती बडवून घेऊ लागले आणि त्या लहान राजकुमाराची आठवण काढून रडू लागले.

विमानी दाटले सुरवर । म्हणती धन्य पतिव्रता सत्त्वधीर ।
ईस प्रसन्न होवोनि श्रीशंकर । काय देईल ते न कळेचि ॥ १७२ ॥

स्वर्गात देव विमानात जमले आणि म्हणाले, "ही पतिव्रता चांगुणा धन्य आहे! आता प्रसन्न होऊन शंकर तिला काय देतील ते सांगता येत नाही."

अतीत म्हणे चांगुणेसी । जे प्रिय असेल तुझे मानसी ।
ते मजसी माग सद्गुणराशी । यावरी सती काय बोले ॥ १७३ ॥

अतीत चांगुणेला म्हणाला, "हे गुणवती, तुझ्या मनात जे प्रिय असेल ते मला माग." यावर ती सती चांगुणा काय म्हणाली:

मज निपुत्रिक म्हणतील लोक । हा धुवोनि काढी कलंक ।
ऐसे ऐकता कैलासनायक । बोलावी म्हणे पुत्रासी ॥ १७४ ॥

"लोक मला निपुत्रिक म्हणतील, हा कलंक धुवून टाका!" हे ऐकून कैलासपती शंकर म्हणाले, "तुझ्या पुत्राला हाक मार."

सत्य मानूनि अतीतवचना । दीर्घ हांका फोडीत चांगुणा ।
म्हणे चिलया गुणनिधाना । येई स्नेहाळा धावोनी ॥ १७५ ॥

अतीताचे शब्द प्रमाण मानून चांगुणेने मोठ्याने हाक मारली, "चिलया, गुणवंता बाळा, माझ्या स्नेहाळा, धावत ये!"

अतीत तुजवीण न घे ग्रास । कोठे गुंतलासी खेळावयास ।
माझे तान्हे तू पाडस । सत्त्व राखे येवोनिया ॥ १७६ ॥

"तुझ्याशिवाय हा अतिथी अन्नाचा घास घेत नाही. तू कुठे खेळायला गेला आहेस? माझ्या लहान पाडसा, ये आणि आमचे सत्त्व राख!"

तू न येसी जरी धावोन । तरी माझा जाऊ पाहे प्राण ।
दशदिशा विलोकून । चांगुणा पाहे तेधवा ॥ १७७ ॥

"तू जर धावत आला नाहीस, तर माझा प्राण जाईल!" असे म्हणत चांगुणा दाही दिशांकडे पाहू लागली.

मागुती हाक फोडी वेल्हाळ । तो जैसे उगवे मित्रमंडळ ।
तैसा धावतच आला बाळ । पाहे श्रियाळ स्नेहभरे ॥ १७८ ॥

तिने पुन्हा हाक मारताच, सूर्य उगवावा तसा तो चिलया बाळ धावत आला! श्रियाळ राजाने त्याच्याकडे अत्यंत प्रेमाने पाहिले.

अतीतस्वरूप टाकून । शिव प्रकटला निजरूप पूर्ण ।
दशहस्त पंचवदन । दीनोद्धारण जगद्गुरु ॥ १७९ ॥

त्याच क्षणी शंकराने अतिथीचे रूप टाकून दिले आणि १० हात व ५ मुखे असलेले आपले मूळ जगद्गुरू स्वरूप प्रकट केले.

चिलया शिवे हृदयी धरिला । निजअंकावरी बैसविला ।
श्रियाळ चांगुणा ते वेळा । पायांवरी लोळती ॥ १८० ॥

शंकराने चिलयाला हृदयाशी धरले आणि मांडीवर बसवले. श्रियाळ व चांगुणा शंकराच्या पायांवर लोळांगण घालू लागले.

सुरवर सुमने वर्षती अपार । दुंदुभीनादे कोंदले अंबर ।
आनंदमय झाले नगर । धावती लोक पहावया ॥ १८१ ॥

देवांनी पुष्पवृष्टी केली, आकाशात दुंदुभींचा आवाज घुमला, संपूर्ण नगर आनंदी झाले आणि लोक हे दृश्य पाहायला धावले.

शिवे आणविले दिव्य विमान । श्रियाळ चांगुणा दिव्यरूप होऊन ।
चिलयासी सिंहासनी स्थापून । छत्र धरिले तयावरी ॥ १८२ ॥

शंकराने दिव्य विमान मागवले. श्रियाळ व चांगुणा यांना दिव्य रूप प्राप्त झाले. त्यांनी चिलयाला सिंहासनावर बसवून त्याच्यावर छत्र धरले.

सचिवांस निरवोनि राज्यभार । विमानी बैसली सत्वर ।
निजपदी जगदुद्धार । श्रीशंकर स्थापी तया ॥ १८३ ॥

प्रधानांवर राज्याची सूत्रे सोपवून ती सर्वजणे विमानात बसली. शंकराने त्यांना आपल्या कैलासधामात अक्षय स्थान दिले.

कांतिनगरी सौख्य अगाध । त्रिभुवनी न माये आनंद ।
श्रीधरस्वामी तो ब्रह्मानंद । अभंग न विटे कालत्रयी ॥ १८४ ॥

कांतिनगरीत अपार सुख पसरले, तिन्ही लोकांत आनंद मावेनासा झाला. श्रीधर स्वामी म्हणतात की, हा ब्रह्मानंद तिन्ही काळात कधीही विटणारा नाही.

शिवलीलामृत ग्रंथ । झाला चतुर्दश अध्यायपर्यंत ।
चौदा भुवनांचे सार यथार्थ । चौदा अध्याय निर्मिले ॥ १८५ ॥

श्रीशिवलीलामृत ग्रंथ हा १४ अध्यायांपर्यंत पूर्ण झाला. १४ भुवनांचे सार स्पष्ट करण्यासाठीच हे १४ अध्याय रचले गेले.

की चौदा विद्यांचे सार । की चौदा गाठींचा अनंत परिकर ।
की चौदा पदे निरंतर गयावर्जन घडे हे ॥१८६ ॥

किंवा हे चौदा विद्यांचे सार आहे, चौदा गाठींचा अनंताचा दोरा आहे, किंवा गयाक्षेत्री चौदा पदे अर्पण केल्याचे पुण्य देणारा आहे.

की चतुर्दश रत्नांचा प्रकाश । येथेचि झाला एकरस ।
कीं चौदा चक्रे निःशेष । प्रिय चौदाही लोकाते ॥ १८७ ॥

यात १४ रत्नांचा प्रकाश एकत्र झाला आहे, किंवा ही १४ चक्रे तिन्ही लोकांत सर्वांना प्रिय आहेत.

की चौदा कांडे वेद । की चौदा कोहळी द्रव्य प्रसिद्ध ।
की चौदा कोठड्या शुद्ध । शिवमंदिर निर्मिले ॥ १८८ ॥

जणू हे वेदांचे १४ भाग आहेत किंवा हे १४ खोल्यांचे शिवमंदिरच उभारले आहे.

श्रवण पठण लेखन । निदिध्यास अनुमोदन ।
परम प्रीती करिता ग्रंथरक्षण । फल समान सर्वासी ॥ १८९ ॥

या ग्रंथाचे श्रवण, पठण, लेखन, चिंतन किंवा जतन करणाऱ्या सर्वांना समान फल प्राप्त होते.

इतुक्यांसही शिव होऊनि माउली । करील निजांगाची साउली ।
आयुरारोग्य ऐश्वर्य सकळी । ग्रंथश्रवणे प्राप्त होय ॥ १९० ॥

या सर्वांवर शिव आईसारखी छत्रछाया धरतील. ग्रंथाच्या श्रवणाने आयुष्य, आरोग्य आणि ऐश्वर्य प्राप्त होते.

आधि व्याधि जाय निरसोन । वंध्याही पावे पुत्रसंतान ।
ग्रामा गेला बहुत दिन । पिता बंधु भेटेल ॥ १९१ ॥

मानसिक व शारीरिक आजार दूर होतात, वंध्य स्त्रीला पुत्रप्राप्ती होते, परगावी गेलेले भाऊ-वडील सुखरूप परत भेटतात.

घरी संपत्ति दाटे बहुत । ऋणमोचन होय त्वरित ।
शत्रीक्षय यथार्थ । दक्षिणमुखे वाचिता ॥ १९२ ॥

घरात संपत्ती वाढते, कर्जातून त्वरित मुक्ती मिळते आणि दक्षिणेकडे तोंड करून वाचल्यास शत्रूंचा नाश होतो.

शत आवर्तने करिता भक्तियुक्त । पोटी होय शिवभक्त सुत ।
ज्याच्या घरी असेल हा ग्रंथ । पिशाच भूत न रिघे तेथे ॥ १९३ ॥

भक्तिभावाने १०० आवर्तने केल्यास पोटी शिवभक्त मुलगा जन्माला येतो. ज्याच्या घरी हा ग्रंथ असतो, तिथे भूत-पिशाच येत नाहीत.

त्रिमास करिता नित्य आवर्तन । सर्व संकटे जाती निरसोन ।
भावे प्रचीत पाहावी वाचोन । नाही कारण अभाविकांचे ॥ १९४ ॥

तीन महिने रोज याचे आवर्तन केल्यास सर्व संकटे टळतात. भाविकांनी हा अनुभव वाचून घ्यावा; अश्रद्धाळूंशी याचे काही देणेघेणे नाही.

सोमवारी ग्रंथ पूजून । अथवा प्रदोषकाळ शिवरात्री लक्षून ।
शूचिर्भूत होवोनि करावे शयन । स्वप्नी प्रकटोनि शिव सांगे ॥ १९५ ॥

सोमवारी, प्रदोषकाळी किंवा शिवरात्रीला ग्रंथाची पूजा करून पवित्र होऊन झोपल्यास, शिव स्वप्नात येऊन मार्गदर्शन करतात.

जे जे पडेल संकट । ते ते निवारील स नीलकंठ ।
चौदा अध्यायांचे फळ वरिष्ठ । वेगळाले लिहिले असे ॥ १९६ ॥

जे जे संकट येईल, ते ते नीलकंठ शिव दूर करतील. चौदा अध्यायांचे विशेष फळ वेगवेगळे वर्णन केले आहे.

प्रथमाध्यायी मंगळाचरण । दाशार्हरायाचे आख्यान ।
कलावतीने पति उद्धरिला पूर्ण । हेचि कथन निर्धारे ॥ १९७ ॥

पहिल्या अध्यायात मंगलाचरण आणि दाशार्ह राजाची कथा आहे, ज्यात कलावतीने पतीचा उद्धार केला.

द्वितीयाध्यायी निरूपण । शिवरात्रि कर्मविपाककथन ।
तिस-यांत गौतमे कथा सांगोन । कल्माषपाद उद्धरिला ॥ १९८ ॥

दुसऱ्या अध्यायात शिवरात्रीचे महत्त्व व कर्मविपाक; तिसऱ्यात गौतम ऋषींनी कथा सांगून कल्माषपाद राजाचा उद्धार केल्याचे वर्णन आहे.

चौथ्यांत महाकाळलिंगार्चन । गोपबाळ गेला उद्धरून ।
पाचव्यात उमेने पुत्र पाळून । राज्यी स्थापिला शिवप्रसादे ॥ १९९ ॥

चौथ्यात महाकाळलिंग पूजनाने गोपबाळ तरला. पाचव्यात उमादेवीने मुलाचे रक्षण करून त्याला शिवकृपेने राज्यावर बसवले.

सहावा अध्याय अतिरसिक । सीमंतिनी आख्यान पुण्यकारक ।
सातवा आठवा सुरस कौतुक । भद्रायुरायाचे कथन पै ॥ २०० ॥

सहावा अध्याय सीमंतिनीची कथा सांगणारा, तर सातवा आणि आठवा अध्याय भद्रायू राजाचे अद्भुत चरित्र सांगणारा आहे.

नवमात वामदेवाचे आख्यान सुरस । दुर्जय राजा झाला राक्षस ।
जन्मदुःखे कथिली बहुवस । अतिसुरस अध्याय तो ॥ २०१ ॥

नवव्या अध्यायात वामदेव ऋषींचे आख्यान असून, दुर्जय राजा कसा राक्षस झाला व जन्माची दुःखे याबद्दल रसाळ वर्णन आहे.

दहाव्यात शारदाआख्यान । अकराव्यात रुद्राक्षमहिमा पूर्ण ।
महानंदा गेली उद्धरोन । भद्रसेनराव तरला ॥ २०२ ॥

दहाव्यात शारदा आख्यान, अकराव्यात रुद्राक्ष महिमा (ज्यात महानंदा व भद्रसेन राजा तरले) याचे वर्णन आहे.

बाराव्यात विदुरबहुला उद्धार । विष्णूने मर्दिला भस्मासुर ।
तेराव्या अध्यायात समग्र । शिवगौरीविवाह पै ॥ २०३ ॥

बाराव्यात विदुर व बहुला गायीचा उद्धार आणि विष्णूने केलेला भस्मासुराचा वध; तेराव्यात शिव-पार्वती विवाहाचे वर्णन आहे.

चौदाव्यात शिवअपर्णाविनोद । गौरी भिल्लीणी झाली प्रसिद्ध ।
पुढे श्रियाळचरित्र अगाध । चौदावा अध्याय संपूर्ण हा ॥ २०४ ॥

चौदाव्यात शिव-पार्वती विनोद (गौरीचे भिल्लीणीचे रूप) आणि पुढे श्रियाळ राजाचे चरित्र वर्णन करून हा १४ वा अध्याय पूर्ण झाला.

श्रीधरस्वामी ब्रह्मानंद । आनंदसांप्रदाय परम अगाध ।
क्षीरसागरी गोविंद । आधी उपदेशी कमलोद्भवा ॥ २०५ ॥

ग्रंथकार श्रीधर स्वामी आपल्या गुरुपरंपरेचा उल्लेख करतात: क्षीरसागरात भगवान विष्णूंनी (गोविंद) आधी ब्रह्मदेवाला उपदेश केला.

तेथोनि अत्रिऋषी प्रसिद्ध । पुढे पूर्णब्रह्म दत्तात्रय अगाध ।
त्यापासूनि सदानंद । रामानंद यती तेथोनि ॥ २०६ ॥

ब्रह्मदेवाकडून अत्री ऋषींना, त्यांच्याकडून दत्तात्रेयांना, त्यांच्याकडून सदानंदांना आणि मग रामानंद यतींना हा उपदेश मिळाला.

तेथोनि अमलानंद गंभीर । मग ब्रह्मानंद उदार ।
त्यावरी कल्याणी राहणार । सहजानंद यतींद्र पै ॥ २०७ ॥

त्यानंतर अमलानंद, ब्रह्मानंद आणि कल्याण (कल्याणी) येथे राहणारे सहजानंद यती यांना ही परंपरा लाभली.

तेथूनि पूर्णानंद यती शुद्ध । त्यापासाव पितामह दत्तानंद ।
पिता तोचि सद्गुरु प्रसिद्ध । ब्रह्मानंद यतींद्र जो ॥ २०८ ॥

सहजानंदांनंतर पूर्णानंद, त्यांच्याकडून आजोबा दत्तानंद आणि त्यांच्याकडून श्रीधरांचे पिता व सद्गुरू श्री ब्रह्मानंद यांना हा उपदेश मिळाला.

पंढरीहूनि चारी योजने दूरी । नैर्ऋत्य कोणी नाझरे नगरी ।
तेथील देशलेखक निर्धारी । पूर्वाश्रमी ब्रह्मानंद ॥ २०९ ॥

पंढरपूरपासून चार योजने (सुमारे ३२ मैल) नैर्ऋत्येला 'नाझरे' नावाचे नगर आहे. पूर्वाश्रमी श्री ब्रह्मानंद तिथले देशलेखक (कुलकर्णी) होते.

पुढे पंढरीसी येऊन । केले तेथे संन्यासग्रहण ।
तेथेचि समाधिस्थ होऊन । अक्षय वस्ती केली पै ॥ २१० ॥

पुढे पंढरपूरला येऊन त्यांनी संन्यास घेतला आणि तिथेच समाधी घेऊन अक्षय निवास केला.

तो ब्रह्मानंद माझा पिता । सावित्री नामे माझी माता ।
वंदृनि त्या उभयतां । शिवलीलामृतग्रंथ संपविला ॥ २११ ॥

ब्रह्मानंद हे माझे वडील व गुरू आणि सावित्री माझी आई होय. या दोघांना वंदन करून मी शिवलीलामृत ग्रंथ पूर्ण केला.

शके सोळाशे चाळीस । विलंबीनाम संवत्सरास ।
शुद्धपौर्णिमा फाल्गुन मास । रविवारी ग्रंथ संपविला ॥ २१२ ॥

शके १६४० (विलंबी संवत्सर), फाल्गुन शुद्ध पौर्णिमा, रविवारी हा ग्रंथ संपूर्ण झाला.

ब्रह्मकमंडलूच्या तीरी । द्वादशमती नाम नगरी ।
आद्यंत ग्रंथ निर्धारी । तेथेचि झाला जाणिजे ॥ २१३ ॥

ब्रह्मकमंडलू (भीमा) नदीच्या तीरावर असलेल्या 'द्वादशमती' (बारामती) नगरीत हा ग्रंथ पूर्ण झाला.

शिवलीलामृतग्रंथ आद्यंत । चतुर्दश अध्यायपर्यंत ।
जयजय शंकर उमानाथ । तुजप्रीत्यर्थ हो कां सदा ॥ २१४ ॥

हा संपूर्ण १४ अध्यायांचा शिवलीलामृत ग्रंथ हे उमानाथ शंकरा, तुझ्या प्रीत्यर्थ अर्पण असो!

अपर्णाजीवना कर्पूरगौरा । ब्रह्मानंदा जगदुद्धारा ।
श्रीधरहृदयाब्जभ्रमरा । अक्षय अभंग दयानिधे ॥ २१५ ॥

हे पार्वतीपती, कर्पूरगौर, जगदुद्धारा शंकरा! श्रीधराच्या हृदयरूपी कमलातील भ्रमरा, हे दयानिधे, तुझे कृपाछत्र असेच कायम राहो!

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
सदा परिसोत सज्जन अखंड । चतुर्दशाध्याय गोड हा ॥ २१६ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित हा गोड व महान शिवलीलामृत ग्रंथाचा १४ वा अध्याय सज्जनांनी अखंड ऐकावा/वाचावा.