श्री शिवलीलामृत - अध्याय १० वा

कामगजविदारकपंचानना । क्रोधजलदविध्वंसप्रभंजना ।
मदतमहारका चंडकिरणा । चंद्रशेखरा वृषभध्वजा ॥ १ ॥

कामाच्या (वासनेच्या) हत्तीचा संहार करणाऱ्या सिंहासारख्या, क्रोधाच्या ढगांना नष्ट करणाऱ्या वादळासारख्या, अहंकाराच्या अंधाराला पळवून लावणाऱ्या सूर्यासारख्या, मस्तकावर चंद्र धारण करणाऱ्या आणि ध्वजावर बैल असणाऱ्या हे भगवान शिवा, आपल्याला नमस्कार असो.

कामाग्निदहना अनंगदमना । अज्ञानतििमरभास्करा त्रिनयना ।
मत्सरदुर्धरविपिनदहना । दंभनगच्छेदका सहस्रनयना ॥ २ ॥

कामाचा दाह भस्म करणाऱ्या, मदनाला दग्ध करणाऱ्या, अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या सूर्यरूपी त्रिनेत्रा, मत्सराच्या भीषण जंगलाला जाळणाऱ्या व ढोंगाच्या पर्वतांचा नाश करणाऱ्या हे सहस्रनयना शिवा, तुझा विजय असो.

अहंकारअंधकासुरमर्दना । धर्मवर्धना भालनेत्रा ।
आनंदकैलासनगविहारा । निगमागमवंद्या सुहास्यवक्त्रा ॥ ३ ॥

अहंकाराच्या अंधकासुराचा वध करणाऱ्या, धर्माची वाढ करणाऱ्या, कपाळावर तिसरा डोळा असणाऱ्या, आनंदमयी कैलास पर्वतावर विहार करणाऱ्या, वेद-शास्त्रांनी वंदिलेल्या व प्रसन्न वदन असणाऱ्या शिवा, तुला नमस्कार असो.

नवमाध्यायाचे अंती । उद्धरिला शबर सिंहकेतनृपती ।
यावरी सूत शौनकादिकांप्रती । नैमिषारण्यी सांगत ॥ ४ ॥

दक्षाच्या यज्ञाचा विध्वंस करणाऱ्या, आनंदाच्या समुद्रा व दयेच्या निधाना, नवव्या अध्यायाच्या शेवटी शबर व सिंहकेतु राजाचा उद्धार झाला; आता पुढील कथा सूत मुनी नैमिषारण्यात शौनकादिक ऋषींना सांगत आहेत.

आनर्तदेशी वास्तव्य करीत । एक द्विज नामे देवरथ ।
वेदाध्ययनी शास्त्ररत । पंडित आणि वंशज होय ॥ ५ ॥

आनर्त देशामध्ये 'देवरथ' नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण राहत होता. तो वेदांचे अध्ययन करणारा, शास्त्रांत पारंगत आणि उत्तम कुळातील पंडित होता.

त्याची कन्या चातुर्यखाणी । शारदानामे कमलनयनी ।
जिचे स्वरूप देखोनी । जन होती तटस्थ ॥ ६ ॥

त्याला 'शारदा' नावाची एक अत्यंत हुशार व कमळासारखे डोळे असणारी कन्या होती. तिचे अप्रतिम सौंदर्य पाहून लोक थक्क होत असत.

तव ते झाली द्वादशवर्षी । पित्याने लग्न करूनि संभ्रमेसि ।
पद्मनाभ द्विजासी । देता झाला विधियुक्त ॥ ७ ॥

ती १२ वर्षांची झाल्यावर पित्याने मोठ्या थाटामाटात तिचा विवाह 'पद्मनाभ' नावाच्या गुणवान ब्राह्मणाशी शास्त्राप्रमाणे करून दिला.

तोही परम अधीत ब्राह्मण । सभाग्य आणि वेदसंपन्न ।
जयाची विद्या पाहोन । राजे होती तटस्थ ॥ ८ ॥

पद्मनाभ हासुद्धा अत्यंत विद्वान, भाग्यवान आणि वेदसंपन्न ब्राह्मण होता. त्याची विद्या पाहून मोठे राजेसुद्धा चकित होत असत.

लग्नसोहळा जाहलियावरी । काही दिवस होता श्वशुरघरी ।
सायंकाळी नदीतीरी । संध्यावंदनासी तो गेला ॥ ९ ॥

लग्नसोहळा पार पडल्यानंतर काही दिवस तो सासरच्या घरीच राहिला. एका संध्याकाळी तो नदीकाठी संध्यावंदनासाठी (संध्यापूजेसाठी) गेला.

परतोन येता अंधार । पायास झोंबला दुर्धर विखार ।
तेथेच पडिले कलेवर । नगरात हाक जाहली ॥ १० ॥

संध्यावंदन करून अंधारात परत येत असताना त्याच्या पायाला एक भयंकर विषारी सर्प चावला. विष भिनल्यामुळे त्याचे शरीर तेथेच प्राणहीन होऊन पडले आणि नगरात एकच आक्रोश झाला.

मातापितासमवेत । शारदा धावोनि आली तेथ ।
गतप्राण देखोनि प्राणनाथ । शरीर घालीत धरणीवरी ॥ ११ ॥

आई-वडिलांसोबत शारदा धावत तेथे आली. आपल्या पतीला मृत झालेले पाहून ती दुःखाने जमिनीवर कोसळली.

म्हणे विद्याधनाचे सतेज । आजि बुडाले माझे जहान ।
वोस पडली सेज । बोलो गुज कोणासी ॥ १२ ॥

ती विलाप करत म्हणाली, "माझे विद्यारूपी धन व सर्व विश्व आज बुडाले. माझी सेज ओस पडली, आता मी माझ्या मनातील गोष्टी कोणाला सांगू?"

माझे बुडाले भांडार । सर्परूपे वरी पडला तस्कर ।
दग्ध झाली आभरणे समग्र । म्हणोनि टाकी तोडोनिया ॥ १३ ॥

"माझा सर्व सुखाचा साठा लुटला गेला, सापाच्या रूपाने चोर आला आणि त्याने माझे सर्वकाही हिरावून नेले," असे म्हणत तिने आपले सर्व अलंकार तोडून फेकून दिले.

देखोनि शारदेची करुणा । अश्रु आले जनांचियां नयना ।
म्हणती अहा पशुपते भाललोचना । हे आता करील काय ॥ १४ ॥

शारदेचा तो अत्यंत कारुणिक विलाप पाहून उपस्थितांच्या डोळ्यांत अश्रू आले. लोक म्हणू लागले, "हे शंकरा, आता ही अनाथ मुलगी काय करेल?"

मग त्या विप्राचे करूनि दहन । माता पिता बंधु आप्त जन ।
शारदेस संगे घेऊन । सदनाप्रती गेले ते ॥ १५ ॥

त्यानंतर पद्मनाभाच्या शरीरावर अंत्यसंस्कार करून आई, वडील, भाऊ व नातेवाईक शारदेला घेऊन आपल्या घरी परतले.

कित्येक दिवस जाहलियावरी । घरची कार्यास गेली बाहेरी ।
शारदा एकली मंदिरी । तव एक अपूर्व वर्तले ॥ १६ ॥

काही दिवस उलटल्यानंतर, घरातील सर्व लोक काही कामानिमित्त बाहेर गेले असताना शारदा घरी एकटीच होती. तेव्हा एक विलक्षण प्रसंग घडला.

नैधृव नामे ऋषीश्वर । वृद्ध तपस्वी गेले नेत्र ।
शिष्य हाती धरोनि पवित्र । सदना आला शारदेच्या ॥ १७ ॥

'नैधृव' नावाचे एक वृद्ध तपस्वी ऋषी, ज्यांची दृष्टी वयोमानाने गेली होती, आपल्या शिष्याचा हात धरून शारदेच्या घरी आले.

शारदा आसन देऊनि सत्वर । पूजन करोनि करी नमस्कार ।
नैधृव म्हणे सौभाग्य वाढो अपार । हो तुज पुत्र वेदवक्ता ॥ १८ ॥

शारदेने लगेच त्यांना बसण्यास आसन दिले, त्यांची पूजा केली व नमस्कार केला. ऋषींना तिची स्थिती ठाऊक नसल्याने त्यांनी आशीर्वाद दिला: "तुझे सौभाग्य अपार वाढो आणि तुला वेदांचा वक्ता असा पुत्र प्राप्त होवो!"

विप्रास न दिसे केवळ अंध । अमोघ वदला आशीर्वाद ।
हासोनि शारदा करी खेद । शोक करी दुःखभरे ॥ १९ ॥

ऋषी अंध असल्यामुळे त्यांना तिचे वैधव्य दिसले नाही आणि त्यांनी हा अमोघ आशीर्वाद दिला. हे ऐकून शारदेने दुःखाने व खेदाने अश्रू ढाळले.

म्हणे हे अघटित घडे केवी पूर्ण । सांगितले पूर्ववर्तमान ।
नैधृव म्हणे माझे वचन । असत्य नोहे कल्पांती ॥ २० ॥

ती म्हणाली, "हे ऋषिवर्य, माझे पती तर निधन पावले आहेत, मग हा आशीर्वाद कसा पूर्ण होणार?" हे ऐकून नैधृव ऋषी म्हणाले, "माझे वचन कल्पांत झाला तरी असत्य ठरणार नाही."

माझे जिव्हेबाहेर आले । ते माघारे न सरे कदाकाळे ।
माझे तपानुष्ठान वेगळे । अघटित तेचि घडवीन ॥ २१ ॥

"माझ्या जिभेतून बाहेर पडलेला शब्द कधीही मागे फिरत नाही. मी माझ्या तपाच्या बलाने ही अशक्य गोष्ट शक्य करून दाखवीन."

घरींची बाहेरूनि आली त्वरित । माता पिता बंधु समस्त ।
समूळ कळला वृत्तान्त । म्हणती विपरीत केवि घडे ॥ २२ ॥

दरम्यान, घरातील मंडळी बाहेरून परत आली. त्यांना हा सर्व वृत्तांत कळल्यावर त्या सर्वांना आश्चर्य वाटले की हे विपरीत कसे घडू शकेल?

ऋषीचा आशीर्वाद अमोघ पवित्र । क्षणे रंकाचा करी सहस्रनेत्र ।
शापे न लगता क्षणमात्र । कुळासहित संहारित ॥ २३ ॥

ब्राह्मणांचा आशीर्वाद अमोघ असतो, तो क्षणात गरिबाला राजा बनवू शकतो आणि त्यांचा शाप एका क्षणात कुळाचा नाश करू शकतो.

शापबळेचि विशेष । सर्प केला राजा नहुष ।
यादवकुळ निःशेष । भस्म झाले ब्रह्मशापे ॥ २४ ॥

ब्राह्मणाच्या शापाच्या सामर्थ्यानेच नहुष राजाचा सर्प झाला होता आणि ब्रह्मशापामुळेच संपूर्ण यादवकुळ नष्ट झाले होते.

ब्राह्मणी क्षोभोनि निर्धारी । शक्राची संपत्ति घातली सागरी ।
ब्रह्मशापे मुरारी । अंबऋषीचे जन्म घेत ॥ २५ ॥

ब्राह्मणांच्या कोपामुळे इंद्राची संपत्ती समुद्रात गेली होती आणि ब्रह्मशापामुळेच भगवान विष्णूंना अमरीष ऋषींच्या निमित्ताने विविध अवतार घ्यावे लागले.

विधिहरिहर चित्ती । ब्रह्मशापाचे भय वाहती ।
विप्रशापे राव परीक्षिती । भस्म झाला क्षणार्धे ॥ २६ ॥

ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हेसुद्धा मनात ब्रह्मशापाचे भय बाळगतात. ब्राह्मणाच्या शापामुळेच राजा परीक्षित क्षणात भस्म झाला होता.

जमदग्नीचा क्रोध परम । चौघे पुत्र केले भस्म ।
स्त्रिया असता पांडुराजसत्तम । भोग नाही सर्वदा ॥ २७ ॥

जमदग्नी ऋषींच्या क्रोधाने त्यांच्या चार पुत्रांना भस्म केले होते आणि शापामुळेच पांडू राजाला पत्नी असूनही स्त्रीसुख भोगता आले नाही.

विप्रशापाची नवलगती । साठ सहस्र सगर जळती ।
कुबेरपुत्र वृक्ष होती । नारदशापेकरोनिया ॥ २८ ॥

ब्राह्मणाच्या शापाने सगर राजाचे साठ हजार पुत्र जळून खाक झाले, आणि नारदांच्या शापाने कुबेराचे पुत्र वृक्ष बनले.

कृष्णासहित यादवकुळ । ब्रह्मशापे भस्म झाले सकळ ।
दंडकाऐसा नृपाळ । क्षणमात्रे दग्ध केला ॥ २९ ॥

ब्रह्मशापानेच श्रीकृष्णासहित संपूर्ण यादवकुळाचा नाश झाला आणि दंडक राजा एका क्षणात दग्ध झाला.

ब्रह्मशाप परम दृढ । नृगराज केला सरड ।
धराधरशत्रु बळ प्रचंड । सहस्र भगे त्या अंगी ॥ ३० ॥

ब्रह्मशापाच्या भयंकर प्रभावाने नृग राजा सरड बनला आणि अत्यंत पराक्रमी इंद्राच्या शरीरावर सहस्र भग पडले.

क्षयरोगी केला अत्रिनंदन । मेदिनीवसनाचे केले आचमन ।
शाप देवोनि सूर्यनंदन । दासीपुत्र केला पै ॥ ३१ ॥

अत्री ऋषींच्या पुत्राला (चंद्राला) क्षयरोग झाला, समुद्र आचमन करून आटवला गेला आणि शापामुळे सूर्यपुत्र दासीपुत्र झाला.

पाषाणाचे करिती देव । रंकाचेही करिती राव ।
मंत्राक्षता टाकिता नवपल्लव । कोरड्या काष्ठा फुटेल की ॥ ३२ ॥

ब्राह्मणांचे तप असे असते की ते दगडाचा देव बनवू शकतात, भिकाऱ्याला राजा करू शकतात आणि त्यांच्या मंत्राक्षता पडल्यास वाळलेल्या लाकडालाही नवीन पालवी फुटू शकते.

ब्राह्मण थोर त्रिजगती । हे ब्रह्मांड मोडोनि पुन्हा घडती ।
यावरी नैधृव तियेप्रती । बोलता झाला ते ऐका ॥ ३३ ॥

तिन्ही लोकांत ब्राह्मणांचे सामर्थ्य थोर आहे; ते ब्रह्मांड नष्ट करून पुन्हा निर्माण करू शकतात. यानंतर नैधृव ऋषी शारदेला काय म्हणाले ते ऐका.

म्हणे ऐके शारदे यथार्थ । तू धरी उमामहेशव्रत ।
षडक्षर मंत्र विधियुक्त । नित्य जप करावा ॥ ३४ ॥

ऋषी म्हणाले, "हे शारदे, तू शास्त्राप्रमाणे 'उमामहेश्वर व्रत' कर आणि नित्य 'ॐ नमः शिवाय' या षडाक्षरी मंत्राचा जप कर."

म्हणे या व्रताचे फळ होय पूर्ण । तंववरी मी येथेचि राहीन ।
मग त्याच्या अंगणात मठ करून । राहता झाला नैधृव तो ॥ ३५ ॥

"तुझ्या या व्रताचे फळ मिळेपर्यंत मी येथेच राहीन," असे सांगून नैधृव ऋषी तिच्या घराच्या अंगणात एक लहानसा मठ बांधून राहू लागले.

म्हणे व्रताचा आरंभ प्रेमेसी । करावा जाण चैत्रमासी ।
अथवा मार्गशीर्षेसी । शुद्धपक्षी करावा ॥ ३६ ॥

ते म्हणाले, "या व्रताचा आरंभ प्रेमाने चैत्र महिन्यात किंवा मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुद्ध (शुक्ल) पक्षात करावा."

पाहोनि सुमुहूर्त सोमवार । अष्टमी चतुर्दशी परिकर ।
पूजावा उमामहेश्वर । एक संवत्सर नेमेसी ॥ ३७ ॥

चांगला मुहूर्त, सोमवार, अष्टमी किंवा चतुर्दशी पाहून नियमितपणे एक वर्षासाठी उमा आणि महेश्वराची पूजा करावी.

गुरुवचन शारदा ऐकोन । तैसेच करी न पडे न्यून ।
नैधृवगुरूपासून । षडक्षर मंत्र घेतला ॥ ३८ ॥

गुरूंचे वचन ऐकून शारदेने त्यात कोणतीही कमतरता न ठेवता नैधृव गुरूंकडून षडाक्षरी शिवमंत्राची दीक्षा घेतली.

दिव्य शिवमंदिर करून । वरी दिधले शुभ्रवितान ।
चारी स्तंभ शोभायमान । नानाफळे शोभताती ॥ ३९ ॥

तिने एक सुंदर शिवमंदिर तयार केले, त्यावर पांढरा मंडप उभारला. चार शोभायमान खांब रोवून ते मंदिराचे स्थान विविध फळांनी सजवले.

अष्टगंधे सुवाससुमने । भूमि शोधूनि रंगमाळा आस्तरणे ।
षोडशवर्ण यंत्रकरणे । अष्टदळे तयामाजी ॥ ४० ॥

अष्टगंध, सुवासिक फुले आणि रांगोळ्यांनी ती जागा शुद्ध करून सोळा पाकळ्यांचे व अष्टदळांचे यंत्र तयार केले.

तयामाजी चतुर्दळ । त्यावरी घालोनि तांदुळ ।
वरी घट स्थापून अढळ । शोभा बहुत आणिजे ॥ ४१ ॥

त्या यंत्राच्या मध्यभागी तांदूळ ठेवून त्यावर स्थिर कलश (घट) स्थापन केला व अत्यंत सुंदर सजावट केली.

उमामहेश प्रतिमा दोन्ही । स्थापिजे सुवर्णाच्या करोनी ।
मग एकनिष्ठा धरूनी । षोडशोपचारी पूजिजे ॥ ४२ ॥

सोन्याच्या उमा (पार्वती) आणि महेश्वर (शिव) यांच्या मूर्ती स्थापन करून अत्यंत श्रद्धेने आणि एकनिष्ठेने सोळा उपचारांनी (षोडशोपचार) पूजा केली.

यथासांग ब्राह्मण-संतर्पण । सुवासिनी पूजिजे प्रीतीकरून ।
षड्रस चतुर्विध अन्न द्यावे भोजन तृप्तीवरी ॥ ४३ ॥

ब्राह्मणांना तृप्त भोजन दिले, सुवासिनींची आदराने पूजा केली आणि सर्वांना षड्रस व चार प्रकारच्या अन्नाचे भरपूर भोजन दिले.

पुराणश्रवण कीर्तन । येणेच करावे जागरण ।
गुरुवचनी विश्वास पूर्ण । धरूनि वर्तणे सर्वदा ॥ ४४ ॥

रात्री पुराणश्रवण, भजन व कीर्तनाने जागरण केले आणि गुरूंच्या शब्दांवर पूर्ण विश्वास ठेवून ती नियमाने वागू लागली.

कुंदेंदुवर्ण केवळ । कर्पूरगौर पयःफेनधवल ।
ज्योतिर्मय शुभ्र तेजाळ । रजतवर्ण निर्मळ जो ॥ ४५ ॥

कुंदाचे फूल व चंद्रासारखा पांढरा, कापुरासारखा गोरा, दुधाच्या फेसासारखा शुभ्र, ज्योतिर्मय, चांदीसारखा निर्मळ असा शंकराचा वर्ण आहे.

सूर्यकोटिसम तेज विराजित । शुभ्र आभरणी भूषित ।
जगदानंदकंद गुणातीत । स्वधुनी विराजित मस्तकी ॥ ४६ ॥

कोटी सूर्यांसारखे तेज असणारे, शुभ्र अलंकारांनी नटलेले, जगाला आनंद देणारे, त्रिगुणातीत आणि मस्तकावर गंगेला धारण करणारे शिव आहेत.

शुभ्र जटामुकुटमंडित । सर्प मणियुक्त विराजित ।
किशोरচন্দ্র भाळी मिरवत । भस्मचर्चित शुभ्र दिसे ॥ ४७ ॥

पांढऱ्या जटांचा मुकुट धारण केलेले, मणीयुक्त सर्पांनी नटलेले, कपाळावर बालचंद्र असणारे आणि अंगाला शुभ्र भस्म फासलेले असे महादेवाचे रूप आहे.

उन्मीलित भाललोचन । केयूरांगद शुभ्र वीरकंकण ।
मुंडमाळा शोभायमान । दिसती लोचन सूर्येंदुवत ॥ ४८ ॥

कपाळावरील तिसरा डोळा उघडलेला, बाहूंत सुंदर कडी (कंकणे) आणि गळ्यात मुंडमाळ धारण केलेले; ज्यांचे डोळे सूर्य आणि चंद्रासारखे तेजस्वी दिसतात.

दिव्य गरुडपाचूहूनि वरिष्ठ । विराजमान दिसे नीलकंठ ।
दशभुज आयुधे सघट । झळकती प्रळयचपळेऐसी ॥ ४९ ॥

गरुडपाचूच्या मण्यापेक्षाही सुंदर असा नीलकंठ (निळा गळा) चमकत आहे आणि त्यांच्या दहा हातांतील शस्त्रे प्रलयाच्या विजेसारखी तळपत आहेत.

खट्वांग त्रिशूळ कपाल डमरू । अंकुश पाश घंटा नागधरू ।
पिनाक पाशुपत कमल तेजाकारू । शुभ्रवर्ण आयुधे ॥ ५० ॥

खट्वांग, त्रिशूळ, कपाल, डमरू, अंकुश, पाश, घंटा, नाग, पिनाक धनुष्य, पाशुपतास्त्र व कमल ही पांढऱ्या रंगाची तेजस्वी शस्त्रे त्यांच्या हातात आहेत.

शुभ्र तेजस्वी शार्दूलचर्मवसन । शुभ्र स्फटिकवर्ण गजाजिन ।
मणिमय शुभ्र सिंहासन । नाना रत्ने विराजित ॥ ५१ ॥

वाघाचे व हत्तीचे शुभ्र कातडे परिधान केलेले आणि विविध रत्नांनी मढवलेल्या शुभ्र मण्यांच्या सिंहासनावर ते विराजमान आहेत.

कैलासगिरी शुभ्रवर्ण । वरी मंडप शुभ्र सहस्रयोजन ।
स्तंभविरहित सहस्रकिरण । गगनी जेवी प्रकाशे पै ॥ ५२ ॥

पांढऱ्या रंगाच्या कैलास पर्वतावर हजार योजनांचा शुभ्र मंडप आहे, जो आकाशात कोणत्याही खांबाशिवाय सूर्यासारखा प्रकाशत आहे.

ऐरावताहूनि विशाळ शुभ्र । पुढे शोभे नंदिकेश्वर ।
मणिमय कुंडले सुंदर । शेष तक्षक झळकती ॥ ५३ ॥

ऐरावत हत्तीपेक्षाही विशाल असा पांढरा नंदी पुढे शोभा देत आहे, आणि कानात रत्नजडित कुंडले तसेच शेष-तक्षक नाग चमकत आहेत.

ब्रह्मानंदसुख मुरोन । ओतिले शिवस्वरूप सगुण ।
आता भवानीचे ध्यान । शारदा ध्यानी आणीत ॥ ५४ ॥

ब्रह्मानंदाचे सुख एकत्र येऊन जणू शिवाचे सगुण रूप साकार झाले आहे. आता शारदा देवी भवानीच्या ध्यानात मग्न झाली.

बाला तन्वंगी सुंदर । विराजमान चंद्रशेखर ।
चतुर्भुज पाशांकुशधर । गदापद्मयुक्त जे ॥ ५५ ॥

ती बालरूपातील, नाजूक व सुंदर देवी शिवासोबत विराजमान आहे. तिच्या चार हातांत पाश, अंकुश, गदा आणि कमळ आहे.

सुरतरुसुमनमालायुक्त । मल्लिकाबकुळ कमळी विराजित ।
इभमुक्तावतंस डोलत । शोभा अद्भुत कोण वर्णी ॥ ५६ ॥

कल्पवृक्षाच्या फुलांचे हार, मोगरा, बकुळ व कमळांनी नटलेली, कानात हत्तीच्या मण्यांची कुंडले डुलणारी अशी तिची अद्भुत शोभा अवर्णनीय आहे.

हरिमध्या भुजंगवेणी । जलजवदना आकर्णनयनी ।
द्वादशादित्यशोभा जघनी । कांची वरी झळकतसे ॥ ५७ ॥

सिंहासारखी बारीक कंबर, नागिणीसारखी लांब वेणी, कमळासारखे मुख आणि कानांपर्यंत पसरलेले डोळे असणारी ती देवी कमरपट्ट्याने अत्यंत शोभून दिसते.

मागे स्त्रिया वर्णिल्या बहुत । निःसीमरूपलक्षणयुक्त ।
ओवाळूनि टाकाव्या समस्त । तीच्या पादांगुष्ठावरूनी ॥ ५८ ॥

भूतकाळात जेवढ्या अत्यंत सुंदर स्त्रियांचे वर्णन केले गेले आहे, त्या सर्वांचे सौंदर्य या देवीच्या पायाच्या अंगठ्यावरून ओवाळून टाकावे इतकी ती सुंदर आहे.

कोटिमन्मथशोभा साजिरी । त्रिभुवनजननी त्रिपुरसुंदरी ।
ब्रह्मांड फोडोनिया वरी । आगीचा सुवास धावत ॥ ५९ ॥

कोटी मदनांचे सौंदर्य असणारी, तिन्ही लोकांची माता त्रिपुरसुंदरी इतकी तेजस्वी आहे की तिचा सुगंध ब्रह्मांडात पसरत आहे.

पदमुद्रा जेथे उमटती । तेथे आरक्त कमळे उगवती ।
द्विजपंक्तीचा रंग पडता क्षिती । खडे होती दिव्यमणी ॥ ६० ॥

देवीचे पाऊल जेथे पडते तेथे तांबडी कमळे उगवतात, आणि तिच्या दातांच्या रंगाच्या प्रभावाने जमिनीवरील खडेही दिव्य मणी बनतात.

या ब्रह्मांडमंडपात देख । ऐसे स्वरूप नाही आणिक ।
शशि मित्र द्विमुख । जिच्या तेजे शोभती ॥ ६१ ॥

या संपूर्ण ब्रह्मांडात देवीसारखे रूप दुसरे कोणतेही नाही. चंद्र आणि सूर्यसुद्धा तिच्याच तेजाने प्रकाशतात.

विधिशक्रादि बाळे अज्ञान । स्नेहे निजगर्भी करी पाळण ।
समस्त त्रिभुवन लावण्य । ओतिले स्वरूप देवीचे ॥ ६२ ॥

ब्रह्मा आणि इंद्रासारख्या देवांचेही ती आईसारखे प्रेमाने पालन करते. तिन्ही लोकांचे सर्व सौंदर्य एकत्र करून जणू देवीचे रूप घडवले आहे.

विशाळ ताटंके प्रभाघन । ओतिली शशिमित्रतेज गाळून ।
गंडस्थळी प्रभा पूर्ण । पडली झळके अत्यंत ॥ ६३ ॥

चंद्र आणि सूर्याचे तेज एकत्र करून बनवलेली तिची कानातील ताटंगे (दागिने) तिच्या गालांवर अत्यंत सुंदर प्रकाश टाकत आहेत.

बिंबाधर अतिरिक्त । नासिकीचे वरी डोलता मुक्त ।
प्रवाळचि केवळ भासत । तेज अमित न वर्णवे ॥ ६४ ॥

तिचे बिंबफळासारखे लाल ओठ आणि नाकातील डुलणारे मोती पोवळ्यासारखे भासतात; तिचे तेज अमित व अवर्णनीय आहे.

नेत्रांजनप्रभा पडली मुक्तशिरी । तो गुंजेऐसे दिसे क्षणभरी ।
जगन्माता हास्य करी । तो रंग दिसे शुभ्र मागुती ॥ ६५ ॥

तिच्या डोळ्यांतील काजळाची प्रभा मोत्यांवर पडल्याने ते क्षणभर गुंजेसारखे दिसतात, पण ती जगन्माता हसली की पुन्हा सर्वकाही शुभ्र प्रकाशाने भरून जाते.

ओळीने बैसल्या हंसपंक्ती । तैसे द्विज हासता झळकती ।
मुक्त शुभ्रवर्ण मागुती । हैमवतीचे झळकती ॥ ६६ ॥

हंसांची ओळ बसावी तसे हसताना तिचे दात चमकतात आणि त्या पार्वतीच्या मोत्यांच्या दागिन्यांची शुभ्रता झळकत राहते.

दंतपंक्ती शुभ्र अत्यंत । अधरप्रभेने आरक्त भासत ।
डाळिंबबीज पक्व शोभत । क्षणैक तैसे दीसती ॥ ६७ ॥

तिचे दात अत्यंत शुभ्र आहेत, पण ओठांच्या लाल रंगाच्या प्रतिबिंबामुळे ते पिकलेल्या डाळिंबाच्या बियांसारखे लालसर शोभून दिसतात.

कंठीचे मुक्ताहार संपूर्ण । दिसती इंद्रनीळासमान ।
श्यामलांगप्रभा देदीप्यमान । मुक्तांमाजी बिंबली ॥ ६८ ॥

देवीच्या गळ्यातील मोत्यांचे हार तिच्या अंगाच्या काळ्या-सावळ्या (इंद्रनील) कांतीच्या प्रतिबिंबामुळे इंद्रनील मण्यांसारखे दिसू लागतात.

कमंडलु तेजस्वी सुंदर । तेवी विश्वजननीचे पयोधर ।
कुमार आणि इभवक्त्र । ज्यांतील अमृत प्राशिती ॥ ६९ ॥

ज्यातील अमृत (दूध) कार्तिकेय आणि गणपती (इभवक्त्र) प्राशन करतात, असे त्या जगन्मातेचे स्तन तेजस्वी कलशासारखे भासतात.

प्रळयचपळा गाळोनि समग्र । रंगविले वाटे देवीचे अंबर ।
मुक्तालग कंचुकी प्रभाकर । बाहुभूषणे झळकती ॥ ७० ॥

प्रलयाच्या सर्व विजा एकत्र करून जणू देवीचे वस्त्र रंगवले आहे. मोत्यांनी मढवलेली तिची कंचुकी आणि हातातील दागिने सूर्यासारखे तळपत आहेत.

इंद्रनील कीलवर्णी । लीलावेषधारिणी ।
भक्तानुग्रहकारिणी । प्रलयरूपिणी आदिमाता ॥ ७१ ॥

ती आदिमाता भक्तांवर अनुग्रह करणारी, लीला धारण करणारी आणि प्रलयकाळात भयंकर रूप घेणारी आहे.

आदिपुरुषाची ज्ञानकळा । घडी मोडी ब्रह्मांडमाळा ।
जिचे स्वरूप पाहता डोळा । जाश्वनीळा धणी न पुरे ॥ ७२ ॥

ती परमात्म्याची ज्ञानशक्ती आहे, जी क्षणात ब्रह्मांड रचू शकते व नष्ट करू शकते. तिचे सौंदर्य कितीही पाहिले तरी डोळ्यांचे पारणे फिटत नाही.

कृत्तिकापुंज झळके गगनी । तैसे जलजघोस डोलती कर्णी ।
अरुणसंध्यारागा उणे आणी । कुंकुमरेखा आरक्तपणे ॥ ७३ ॥

आकाशात कृत्तिका नक्षत्र चमकते तसे तिचे कानातील दागिने डुलतात आणि तिच्या कपाळावरील कुंकवाची रेष संध्याकाळच्या लालीलाही फिके पाडते.

विश्वप्रलयी शिव सगुणपण । टाकोनि होता तत्काळ निर्गुण ।
परी तिचे सौभाग्य गहन । ताटंककुंकुममहिमा हा ॥ ७४ ॥

प्रलयकाळात महादेव सगुण रूप सोडून निर्गुण होतात, पण या भवानीच्या ताटंग व कुंकवाच्या महिमा असा गहन आहे की तिचे सौभाग्य अखंड राहते.

दोन वेळा वरिले कर्पूरगौरा । भवानीने लाविला कपाळी बिजवरा ।
तांबूलरेखांकित वदनचंद्रा । अपार कवि वर्णनिती ॥ ७५ ॥

भवानीने शंकराला दोन वेळा पती म्हणून वरिले आणि कपाळावर भाग्यतिलक लावला. तिच्या तांबुलाने (नागवेलीच्या पानाने) रंगलेल्या सुंदर मुखाचे कवी अपार वर्णन करतात.

प्रयागी त्रिवेणी जैसी । अंबेची वेणी शोभे तैसी ।
कृष्णवर्ण कुरळ निश्चयेसी । आदित्यनंदिनी होय ते ॥ ७६ ॥

प्रयाग क्षेत्रातील त्रिवेणी संगमाप्रमाणे अंबेची वेणी शोभून दिसते. तिचे काळे व कुरळे केस जणू यमुनेचे (सूर्यकन्येचे) वाहणारे पाणीच आहेत.

शुभ्र हार गुंफिला दिव्यसुमनी । तेचि ब्रह्मांडावरूनि स्वर्धुनी ।
माजी आरक्तपुष्पे दिसती नयनी । पद्मजनंदिनी गुप्त ते ॥ ७७ ॥

वेणीत गुंफलेला पांढऱ्या फुलांचा हार म्हणजे जणू गंगा (स्वर्धुनी) आणि मध्यभागी असणारी लाल फुले म्हणजे गुप्त सरस्वती नदी आहे.

मूदराखडी मच्छकच्छादि अलंकार । हे प्रयागी तळपती जळचर ।
केशाग्रीं गुच्छ विशाळ थोर । सागराकार शोभती ॥ ७८ ॥

वेणीतील मासे व कासवाच्या आकाराचे दागिने म्हणजे त्रिवेणी संगमातील जलचर वाटतात आणि केसांच्या टोकाचा मोठा गुच्छ समुद्रासारखा शोभतो.

काये ब्रह्मांडे गुंफिली सकळ । तेचि डोलत मोहनमाळ ।
जीव शिव दोन्ही स्तन तेजाळ । आवरोनि धरिले दोन पक्षी ॥ ७९ ॥

तिच्या गळ्यातील मोहनमाळ म्हणजे जणू सर्व ब्रह्मांड एकत्र गुंफले आहे आणि जीव व शिव हे दोन पक्षी तिने धारण केले आहेत.

अक्षय सौभाग्य नव्हे खंडन । म्हणून वज्रचूडमंडित कर जाण ।
दशांगुळी मुद्रिका बंधु जनार्दन । दशावतार नटलासे ॥ limit 80 ॥

तिचे सौभाग्य कधीही खंडित होत नाही म्हणून तिच्या हातात वज्रचुडा (बांगड्या) आहेत आणि दहा बोटांतील अंगठ्या म्हणजे जणू तिचा भाऊ श्रीविष्णू दहा अवतारांत नटला आहे.

पायी नेपुरे पैंजण । गर्जता शिव समाधि विसरून ।
पाहे मुखचंद्र सावधान । नेत्रचकोरेकरूनिया ॥ ८१ ॥

तिच्या पायांतील नूपुर व पैंजणांचा आवाज ऐकून महादेव आपली समाधी विसरून डोळेरूपी चकोरांनी तिच्या मुखचंद्राकडे पाहू लागतात.

भक्ते जे का एकनिष्ठ । पायी दोल्हारे जोडवी अनुवट ।
ऐसे स्वरूप वरिष्ठ । शारदा ध्यात ब्रह्मानंदे ॥ ८२ ॥

एकनिष्ठ भक्तांसाठी अत्यंत श्रेष्ठ असे हे उमामहेश्वराचे रूप शारदा ब्रह्मानंदात लीन होऊन ध्यानात आणत होती.

ऐसे एक संवत्सरपर्यंत । आचरली उमामहेश्वरव्रत ।
नैधृव उद्यापन करवीत । यथाविधिप्रमाणे ॥ ८३ ॥

अशा प्रकारे तिने सलग एक वर्ष उमामहेश्वर व्रत केले. त्यानंतर नैधृव ऋषींनी शास्त्राप्रमाणे त्या व्रताचे उद्यापन करवून घेतले.

अकरा शते दंपत्य । वस्त्रअलंकार दक्षिणायुक्त ।
पूजोनि शारदा हर्षभरित । तव रवि अस्त पावला ॥ ८४ ॥

अकराशे (११००) ब्राह्मण दांपत्यांना वस्त्रे, दागिने आणि दक्षिणा देऊन पूजले. शारदा अत्यंत आनंदी झाली आणि तेवढ्यात सूर्य अस्त पावला.

जप ध्यान कीर्तन करीत । शारदा गुरुजवळी बैसत ।
अर्धयामिनी झालिया अकस्मात । भवानी तेथे प्रगटली ॥ ८५ ॥

जप, ध्यान आणि कीर्तन करत शारदा गुरू नैधृव ऋषींजवळ बसली होती. मध्यरात्र झाली असता अचानक भवानी देवी तेथे प्रकट झाली!

असंभाव्य तेज देखोनि । नैधृवासी नेत्र आले तेच क्षणी ।
नैधृव शारदा लागती चरणी । प्रेमभावे करूनिया ॥ ८६ ॥

देवीचे अथांग तेज पाहून अंध असलेल्या नैधृव ऋषींना त्याच क्षणी दृष्टी प्राप्त झाली! नैधृव आणि शारदा दोघेही अत्यंत प्रेमाने देवीच्या चरणी पडले.

देवीचे करिती स्तवन । उभे ठाकती कर जोडून ।
परी त्या दोघावाचून । आणिक कोणी न देखती ॥ ८७ ॥

दोघे हात जोडून देवीची स्तुती करू लागले. पण त्या दोघांशिवाय इतर कोणालाही देवीचे ते दर्शन होत नव्हते.

जय जय भवानी जगदंबे । मूळप्रकृति प्रणवस्वयंभे ।
ब्रह्मानंदपददायिनी सर्वारंभे । चिद्विलासिनी तू माये ॥ ८८ ॥

"हे भवानी, जगदंबे तुझा जयजयकार असो! तू मूळप्रकृती, ओंकारस्वरूप, ब्रह्मानंद पद देणारी आणि चित्तविलासिनी माया आहेस."

धराधरेंद्रनंदिनी । सौभाग्यसरिते हेरंबजननी ।
भक्तहृदयारविंदचिन्मयखाणी । वेदपुराणी वंद्य तू ॥ ८९ ॥

"हे पर्वतराज कन्या (पार्वती), सौभाग्याची नदी, गणपतीची आई, भक्तांच्या हृदयकमळात राहणारी व वेद-पुराणांनी वंदिलेली तू आहेस."

तुझिये कृपे निश्चिती । गर्भांधासी नेत्र येती ।
मागे सांडून पवनगती । पांगुळ धावती कृपे तुझ्या ॥ ९० ॥

"तुझ्या कृपेने जन्मांधाला दृष्टी प्राप्त होते आणि तुझ्या कृपेने पांगळा माणूस वाऱ्याच्या वेगाला मागे टाकून धावू लागतो."

मुके होती वाचाळ । मूर्ख पंडित होती तत्काळ ।
रत्ने होती सिकताहरळ । गारा होती चिंतामणी ॥ ९१ ॥

"तुझ्या कृपेने मुका बोलका होतो, मूर्ख माणूस तत्काळ पंडित बनतो, वाळूचे कण रत्ने बनतात आणि साध्या गारांचे चिंतामणी होतात."

भवभयहारके भवानी । भक्तपालके मनोल्हासिनी ।
वेदमाते द्विजजनरंजनी । वेधले ध्यानी ब्रह्मादिक ॥ ९२ ॥

"संसाराचे भय हरणाऱ्या, भक्तांचे पालन करणाऱ्या, ब्रह्मादिकांना ध्यानात भुरळ घालणाऱ्या हे वेदमाते भवानी, तुला नमस्कार!"

त्रिपुरसुंदरी त्रिभुवनजननी । दोषत्रयहारके त्रितापशमनी ।
त्रिकाळ जे सादर तव ध्यानी । त्रिदेहविरहित ते ॥ ९३ ॥

"तीन लोकांची आई असणाऱ्या, तिन्ही ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) शांत करणाऱ्या देवी, जे तुझे त्रिकाळ ध्यान करतात ते जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतात."

शिवमानससरोवरमराळिके । जय जय विज्ञानचंपककळिके ।
सकळ ऐश्वर्यकल्याणदायके । सर्वव्यापके मृडानी ॥ ९४ ॥

"शिवाच्या मानससरोवरातील राजहंसी असणाऱ्या, सकल ऐश्वर्य व कल्याण देणाऱ्या हे सर्वव्यापी भवानी, तुझा जय असो!"

ऐसे ऐकता सुप्रसन्न । देवी म्हणे माग वरदान ।
नैधृवे वृत्तांत मुळीहून । शारदेचा सांगितला ॥ ९५ ॥

ही स्तुती ऐकून देवी प्रसन्न झाली व म्हणाली, "वर मागा!" तेव्हा नैधृव ऋषींनी शारदेच्या पतीच्या मृत्यूपासूनची सर्व हकिकत देवीला सांगितली.

मम मुखांतून वचन आले । ते अंबे पाहिजे सत्य केले ।
तुवा जरी मनी धरिले । तरी काय एक न करिसी ॥ ९६ ॥

ऋषी म्हणाले, "हे अंबे! माझ्या मुखातून निघालेले आशीर्वादरूपी वचन तुला सत्य करावेच लागेल. तू मनात आणलेस तर काय शक्य नाही?"

यावरी शिवजाया बोले वचना । हे शारदा पूर्वी शुभानना ।
द्रविडदेशी विप्रकन्या । नाम भामिनी इयेचे ॥ ९७ ॥

यावर पार्वती देवी म्हणाली, "ही शारदा पूर्वजन्मी द्रविड देशातील 'भामिनी' नावाची एका ब्राह्मणाची मुलगी होती."

इच्या भ्रतारासी स्त्रिया दोघीजणी । ही धाकुटी प्रिया मृदुभाषिणी ।
इणे वर वश करोनी । वडील कामिनी विघडविली ॥ ९८ ॥

"तिच्या नवऱ्याला दोन बायका होत्या. ही धाकटी व गोड बोलणारी होती. हिने नवऱ्याला आपल्या वशात करून मोठ्या पत्नीचा दुस्वास केला."

शेजारी एक जार होता । तो ईस बहुत दिवस जपत असता ।
एकान्त पाहोनि इच्या हाता । धरिता झाला दुर्बुद्धी ॥ ९९ ॥

"शेजारी राहणारा एक परपुरुष हिच्यावर वाईट नजर ठेवून होता. एकदा एकांत पाहून त्याने तिचा हात धरला."

इणे नेत्र करोनि आरक्त । झिडकारिला तो जार पतित ।
मग तो होवोनि खेदयुक्त । गृहासी गेला दुरात्मा ॥ १०० ॥

"पण हिने डोळे लाल करून (रागाने) त्याला झिडकारून पळवून लावले. तो दुरात्मा निराश होऊन निघून गेला."

इचे त्यास लागले ध्यान । सुरत आलिंगन आठवून ।
इच्या ध्यासेकरून । तो जार मृत्यु पावला ॥ १०१ ॥

"मात्र त्याचा ध्यास तिच्यावरच राहिला आणि तिच्याच विचारात तो परपुरुष मृत्यू पावला."

ईस विधवा हो म्हणून । इच्या सवतीने शापिले दारुण ।
मग तीही पावली मरण । इच्या दुःखेकरूनिया ॥ १०२ ॥

"तिच्या सवतीने तिला 'तू विधवा होशील' असा भयंकर शाप दिला आणि नंतर ती सवतही मरण पावली."

मग हेही काळे मृत्यु पावली । तेचि शारदा हे जन्मली ।
पूर्वीच्या जारे ईस वरिली । ये जन्मी जाण निधरे ॥ १०३ ॥

"काळाच्या ओघात ही भामिनी मरण पावून या जन्मी 'शारदा' झाली, आणि तो पूर्वजन्मीचा जार पुरुष या जन्मी तिचा पती 'पद्मनाभ' बनून आला."

तोचि पद्मनाभ ब्राह्मण । गेला इसी दावा साधून ।
इचा पूर्वजन्मीचा भ्रतार जाण । द्रविडदेशी आहे आता ॥ १०४ ॥

"तो पद्मनाभ पूर्वजन्मीचा सूड उगवून (विवाह करून लगेच मरून) निघून गेला. पण हिचा पूर्वजन्मीचा खरा पती आता द्रविड देशात जिवंत आहे."

तीनशेसाठ योजन । येथोनि दूर आहे तो ब्राह्मण ।
स्त्रीहीन इचे स्वरूप आठवून । तळमळीत सर्वदा ॥ १०५ ॥

"येथून ३६० योजने दूर राहणारा तो ब्राह्मण पत्नीशिवाय हिच्या रूपाची आठवण काढून नेहमी तळमळत असतो."

तो ईस स्वप्नामध्ये नित्य येवोन । भोग देईल प्रीतीकरून ।
जागृतीहूनि विशेष जाण । सुख होईल इयेते ॥ १०६ ॥

"तो दररोज रात्री स्वप्नात येऊन हिच्याशी प्रीती करेल आणि तिला जागृतीपेक्षाही अधिक सुख स्वप्नात लाभेल."

ऐसे लोटता बहुत दिवस । पुत्र एक होईल शारदेस ।
शारदानंदन नाम तयास । लोकी विख्यात जाण पा ॥ १०७ ॥

"असे अनेक दिवस चालल्यानंतर शारदेला एक पुत्र प्राप्त होईल. तो 'शारदानंदन' या नावाने जगात प्रसिद्ध होईल."

ईस नित्यभोगी होईल जो हरिख । तैसाच विप्र पावेल सुख ।
स्वप्नानंदे विशेष देख । तृप्ति होईल निर्धारे ॥ १०८ ॥

"या स्वप्नातील समागमाने शारदेला आणि त्या दूर राहणाऱ्या ब्राह्मणाला दोघांनाही प्रत्यक्ष समागमाचेच सुख व तृप्ती लाभेल."

ऐसे तयासी सांगोन । अंबा पावली अंतर्धान ।
त्यावरी शारदा नित्य स्वप्न । देखती झाली तैसेचि ॥ १०९ ॥

असे सांगून भवानी देवी अंतर्धान पावली. त्यानंतर शारदेला दररोज रात्री तसेच स्वप्न पडू लागले.

तव ती झाली गरोदर । जन निंदा करिती समग्र ।
दीर भावे सासू श्वशुर । आप्त सोयरे सर्व आले ॥ ११० ॥

काही दिवसांनी शारदा गरोदर राहिली. हे पाहून सर्व लोक तिची निंदा करू लागले. तिचे सासू, सासरे, दीर व नातेवाईक एकत्र आले.

देवीचे करणे अघटित । खदखदा जन हासत ।
म्हणती हे केवी घडे विपरीत । अंबा ईस भेटली कधी ॥ १११ ॥

लोक उपहासाने हसू लागले व म्हणाले, "पती मरण पावलेला असताना ही गरोदर कशी राहिली? हिला भवानी देवी कधी भेटली?"

एक म्हणती कर्ण नासिक छेदून । बाहेर घाला खरारोहण करून ।
तो आकाशवाणी बोले गर्जोन । सत्य गर्भ शारदेचा ॥ ११२ ॥

काही दुष्ट म्हणाले, "जिचे नाक-कान कापून गाढवावर बसवून गावातून बाहेर काढून द्या." तेवढ्यात आकाशात मेघगर्जना होऊन आकाशवाणी झाली: "शारदेचा गर्भ पूर्णपणे पवित्र व सत्य आहे!"

जन परम अमंगळ । म्हणती हे कापट्यवाणी सकळ ।
त्यात एक वृद्ध होता पुण्यशीळ । वदता झाला ते ऐका ॥ ११३ ॥

तरीही काही मूर्ख लोक म्हणाले, "ही कसली आकाशवाणी? ही तर ढोंगबाजी आहे!" तेव्हा तेथे असणारा एक ज्ञानी व वृद्ध माणूस म्हणाला:

ईश्वरी मायेचे अगम्य चरित्र । अघटित घडवी निर्धार ।
स्तंभेवीण धरिले अंबर । कुंभिनी तरे जळावरी ॥ ११४ ॥

"ईश्वराची माया अगाध आहे. त्याने कोणत्याही खांबाशिवाय आकाशाला पेलून धरले आहे आणि पाण्यावर पृथ्वी तरंगत ठेवली आहे."

ग्रहगण भगणे विधु मित्र । यास आहे कोणाचा आधार ।
सर्वदेही व्यापक परमेश्वर । परी शोधिता ठायी न पडे ॥ ११५ ॥

"ग्रह, तारे, सूर्य व चंद्राला कोणाचा आधार आहे? परमेश्वर सर्व प्राण्यांमध्ये आहे, पण शोधल्यास सहजासहजी दिसत नाही."

परस्परे पंचभूतांसी वैर । ती एकरूपे चालती कौतुक थोर ।
जननीगर्भी जीव समग्र । रक्षितो कैसा पहा हो ॥ ११६ ॥

"एकमेकांचे वैरी असणारी पंचमहाभूते शरीरात एकत्र राहतात आणि आईच्या गर्भातील बाळाचे रक्षण देव कसा करतो, हे पाहा!"

काय एक न करी जगन्नाथ । राजा पूर्वी यूपकेत ।
त्याचे जळी पडले रेत । ते जळ प्राशीत वेश्या एक ॥ ११७ ॥

"देव काय करू शकत नाही? पूर्वी यूपकेतू राजाचे वीर्य पाण्यात पडले, ते पाणी एका वेश्येने प्यायले आणि ती गर्भिणी झाली."

तितुकेनि झाली ते गर्भिणी । पुत्र प्रसवली उत्तम गुणी ।
विभांडकाचे रेत जळी पडोनी । ते जळ हरिणी प्राशीत ॥ ११८ ॥

"ती वेश्या उत्तम पुत्राला जन्म देती झाली. तसेच विभंडक ऋषींचे वीर्य प्राशन केल्याने हरिणीच्या पोटी ऋष्यशृंग ऋषींचा जन्म झाला."

तोचि झाला ऋषिश्रृंगी । तेणे ख्याती केली दशरथयागी ।
सौराष्ट्रराजा स्पर्शता करे मृगी । दिव्य पुत्र प्रसवली ॥ ११९ ॥

"त्याच ऋष्यशृंग ऋषींनी दशरथाच्या पुत्रापेष्टी यज्ञात ख्याती मिळवली. तसेच सौराष्ट्र राजाच्या स्पर्शाने हरिणीने दिव्य पुत्राला जन्म दिला होता."

सत्यवती मत्स्यगर्भसंभूत । तो मत्स्य राजपुत्र होत ।
महिषासुर दैत्य । महिषीगर्भी जन्मला ॥ १२० ॥

"सत्यवतीचा जन्म माशाच्या गर्भातून झाला, तो मासा राजाचा पुत्र होता आणि महिषासुर म्हशीच्या गर्भातून जन्मला."

कित्येक ऋषि करुणावंत । वचनमात्रे गर्भ रहात ।
रेवतीरमण जन्मत । रोहिणीपोटी कैसा पा ॥ १२१ ॥

"अनेक ऋषींच्या केवळ वचनाने स्त्रिया गर्भिणी झाल्या आहेत. बलराम (रेवतीरमण) देवकीच्या गर्भातून रोहिणीच्या गर्भात स्थानांतरित होऊन जन्मले."

सांबाचे पोटी मुसळ झाले । ते कोणी कैसे घातले ।
कुंतीपोटी पांडव जन्मले । पांच देवासमागमे ॥ १२२ ॥

"सांबाच्या पोटी मुसळ उत्पन्न झाले आणि कुंतीने देवतांच्या आवाहनाने पांडवांना जन्म दिला."

ऐसे बोलती वृद्धजन । तरी निंदा करिती दुर्जन ।
मागुती देववाणी झाली पूर्ण । ऐका वचन मूर्ख हो ॥ १२३ ॥

तो वृद्ध पुरुष असे पटवून सांगत असतानाही दुर्जन निंदा करतच राहिले. तेव्हा पुन्हा आकाशवाणी झाली, "हे मूर्खांनो, ऐका!"

शारदेस कोणी असत्य म्हणती । तरी जिव्हा चिरोनि किडे पडती ।
ऐसे ऐकता सात्त्विक सुमती । सत्य सत्य म्हणती त्रिवाचा ॥ १२४ ॥

"जो कोणी शारदेला कलंकित किंवा असत्य म्हणेल, त्याची जीभ चिरून त्यात किडे पडतील!" हे ऐकताच सज्जन लोक "हे सत्य आहे" असे म्हणाले.

कित्येक दुर्जन पुन्हा बोलत । हे सर्वही कापट्य असत्य ।
तो जिव्हा चिरोनि अकस्मात । किडे गळो लागले ॥ १२५ ॥

तरीही काही दुर्जनांनी "हे सर्व नाटक आहे" असे म्हंटले, आणि काय आश्चर्य! त्याच क्षणी त्यांची जीभ चिरून तोंडातून किडे गळू लागले!

हे देखोनि सर्व जन । शारदेसी घालिती लोटांगण ।
म्हणती माते तू सत्य पूर्ण । जानकीरेणुकेसारखी ॥ १२६ ॥

हा चमत्कार पाहून सर्व लोक शारदेच्या पाया पडले व म्हणाले, "हे माते, तू सीता व रेणुकेसारखीच अत्यंत पतिव्रता व पवित्र आहेस!"

मग तीस पुत्र झाला सतेज । लोक म्हणती शारदात्मज ।
वाढत जैसा द्विजराज । शुद्धद्वितीये पासूनी ॥ १२७ ॥

पुढे शारदेला एक अत्यंत तेजस्वी मुलगा झाला. लोक त्याला 'शारदात्मज' (शारदेचा मुलगा) म्हणू लागले. द्वितीयेच्या चंद्राप्रमाणे तो वाढू लागला.

उपनयन झालिया पूर्ण । आठवे वर्षी वेदाध्ययन ।
चारी वेद षट्शास्त्र जाण । मुखोद्गत पुराणे ॥ १२८ ॥

आठव्या वर्षी त्याची मुंज झाली. तो इतका हुशार होता की चार वेद, सहा शास्त्रे आणि सर्व पुराणे त्याला तोंडपाठ होती.

नवग्रहांत जैसा वासरमणी । तेवी पंडितांत अग्रगणी ।
जेणे अनुष्ठाने पिनाकपाणी । प्रसन्न केला सर्वस्वे ॥ १२९ ॥

ग्रहांमध्ये जसा सूर्य श्रेष्ठ, तसा तो पंडितांमध्ये श्रेष्ठ झाला. त्याने तपाच्या जोरावर भगवान शिवाला प्रसन्न करून घेतले.

यावरी शारदा पुत्रसमवेत । लक्षुनि शिवरात्रिव्रत अद्भुत ।
गोकर्णक्षेत्राप्रति जात । यात्रा बहुत मिळाली ॥ १३० ॥

त्यानंतर शारदा आपल्या पुत्रासह महाशिवरात्रीच्या व्रतानिमित्त 'गोकर्ण क्षेत्रा'ला (तीर्थक्षेत्री) गेली. तेथे मोठा जनसमुदाय जमला होता.

तो द्रविडदेशीचा ब्राह्मण । तोही आला यात्रेलागून ।
परस्परे पाहून । कष्टी होती अंतरी ॥ १३१ ॥

योगायोगाने द्रविड देशातील तो ब्राह्मण (तिचा पूर्वजन्मीचा पती) देखील तेथे यात्रेसाठी आला होता. एकमेकांना पाहून दोघेही मनात दुःखी झाले.

परस्परा कळली खूण । पूर्वी देवी बोलिली वचन ।
उमामहेश्वरव्रताचे पुण्य । अर्ध देई पतीसी ॥ १३२ ॥

पूर्वजन्मीच्या आठवणी व देवीचे वचन त्यांना आठवले. देवीच्या आज्ञेनुसार, "तुझ्या व्रताचे अर्धे पुण्य या पतीला दे."

पुत्र देई त्याचा त्यास । तू त्यापासी राहे चार मास ।
समागम न करी निःशेष । शिवपदासी पावसी ॥ १३३ ॥

"पुत्र त्याला सोपव, तू चार महिने त्याच्याजवळ निस्पृहपणे राहा (शारीरिक संबंध न ठेवता) आणि त्यानंतर तुला शिवपद (मोक्ष) लाभेल."

मग शिवरात्रियात्रा करून । भ्रतारासी केले नमन ।
म्हणे हा घ्या आपुला नंदन । म्हणोनि करी दिधला ॥ १३४ ॥

शिवरात्रीची यात्रा पूर्ण झाल्यावर शारदेने पतीला नमस्कार केला व म्हणाली, "हा आपला मुलगा सांभाळा," असे सांगून पुत्र त्याच्या हवाली केला.

उमामहेश्वरव्रत । त्याचे अर्धपुण्य देत ।
मग शारदा सवे जात । द्रविडदेशाप्रती तेव्हा ॥ १३५ ॥

तिने आपल्या उमामहेश्वर व्रताचे अर्धे पुण्य पतीला अर्पण केले आणि ती त्या ब्राह्मणासोबत द्रविड देशात गेली.

शारदा व्रतस्थ पूर्ण । दुरून पतीचे घे दर्शन ।
विख्यात झाला शारदानंदन । महापंडित पृथ्वीवरी ॥ १३६ ॥

शारदा पूर्णपणे व्रतस्थ राहून दुरूनच पतीचे दर्शन घेत असे. तिचा मुलगा 'शारदानंदन' पृथ्वीवर महान पंडित म्हणून प्रसिद्ध झाला.

तप आचरला अपार । मातृपितृभजनी सादर ।
माता भवानी पिता शंकर । हेचि भावना तयाची ॥ १३७ ॥

शारदानंदनाने मोठे तप केले. आई भवानी व वडील शंकर हीच भावना ठेवून तो आई-वडिलांची सेवा करत असे.

जो न करी जनकजननीचे भजन । धिक् त्याचे तप ज्ञान ।
धिक विद्या धिक थोरपण । धिक भाग्य तयाचे ॥ १३८ ॥

जो माणूस आपल्या आई-वडिलांची सेवा करत नाही, त्याच्या तपाचा, ज्ञानाचा, विद्येचा आणि मोठेपणाचा धिक्कार असो!

घरी साठवी स्त्रियेचे गोत । आणि मायबापा शिणवीत ।
अन्न नेदी बाहेर घालीत । शब्दबाणे हृदय भेदी ॥ १३९ ॥

जो माणूस पत्नीच्या नातेवाइकांना डोक्यावर बसवतो आणि आई-वडिलांना अन्नाविना त्रास देऊन घराबाहेर काढतो व कटू शब्दांनी त्यांचे हृदय दुखावतो,

तो जरी पढला षट्शास्त्र । परी अनामिकाहुनि अपवित्र ।
तयाचे न पहावे वक्त्र । विटाळ कदा न व्हावा ॥ १४० ॥

तो सहाही शास्त्रांत पंडित असला, तरी नीचापेक्षाही नीच व अपवित्र आहे! अशा माणसाचे तोंडही पाहू नये.

यद्यपि झाला स्पर्श जाण । तरी करावे सचैल स्नान ।
महादोषी तो कृतघ्न । यम दारुण गांजीत ॥ १४१ ॥

अशा कुपुत्राचा स्पर्श झाला तर कपड्यांसहित स्नान करावे! असा कृतघ्न माणूस महापापी असून यम त्याला कडक शिक्षा देतो.

यावरी शारदेचा भ्रतार । महातपस्वी योगीश्वर ।
शरीर ठेवोनि परत्र । पावला तो शिवपदा ॥ १४२ ॥

पुढे शारदेचा पती तपश्चर्या करून देह त्यागून शिवपदाला (मोक्षाला) प्राप्त झाला.

शारदाही चिंतून मदनदहन । करी विधियुक्त सहगमन ।
पतिसमवेत कैलासभुवन । पावोनि सुखे राहिली ॥ १४३ ॥

शारदाही शंकराचे ध्यान करत शास्त्राप्रमाणे सती (सहगमन) गेली आणि पतीसोबत कैलासात महादेवाच्या चरणी सुखाने राहू लागली.

शिवलीलामृत सुरस पूर्ण । किंवा हे दिव्य रसायन ।
भवरोगी सेविता जाण । आरोग्य होऊनी शिव होती ॥ १४४ ॥

हा 'शिवलीलामृत' ग्रंथ अत्यंत रसाळ असून संसाराच्या रोगाने ग्रस्त असलेल्यांसाठी दिव्य औषधासारखा आहे. याचे सेवन केल्यास जीव शिवरूप होतो.

जे मृत्यूने कवळिले सहज । त्यांसी नावडे हा रसराज ।
ज्यांची सुकृते तेजःपुंज । तेचि अधिकारी येथीचे ॥ १४५ ॥

ज्यांचे नशीब फुटले आहे त्यांना हा ग्रंथ आवडत नाही, पण ज्यांचे पूर्वपुण्य महान आहे तेच या ग्रंथाचे खरे अधिकारी आहेत.

ब्रह्मानंदे श्रीधर । श्रोतया विनवी जोडोनि कर ।
शिवलीलामृत निर्जर । तुम्ही सेवा आदरे ॥ १४६ ॥

कवी श्रीधर हात जोडून श्रोत्यांना विनंती करतात की, या अमृततुल्य शिवलीलामृत ग्रंथाचे आदराने प्राशन व वाचन करा.

पुढील अध्यायी सुरस कथा । पावन होय श्रोता वक्ता ।
मृडानीसहित शिव तत्त्वता । पाठी राखी सर्वार्थी ॥ १४७ ॥

पुढील अध्यायात याहूनही रसाळ कथा आहे, ज्यामुळे श्रोता आणि वक्ता दोघेही पावन होतात; आणि भवानी-शंकर त्यांच्या पाठीशी उभे राहतात.

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । दशमाध्याय गोड हा ॥ १४८ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित असलेल्या या प्रचंड 'शिवलीलामृत' ग्रंथातील हा गोड दहावा अध्याय येथे पूर्ण झाला. सज्जनांनी याचे अखंड श्रवण करावे.