श्री शिवलीलामृत - अध्याय ९ वा

जेथे शिवनामघोष निरंतर । तेथे कैंचे जन्ममरणसंसार ।
तिही कळिकाळ जिंकिला समग्र । शिवशिवछंदेकरूनिया ॥ १ ॥

जिथे अखंड शिवनामाचा गजर चालू असतो, तिथे संसाराचे जन्म-मरण कसले असणार? शिव-शिव नावाच्या जपाने त्यांनी प्रत्यक्ष काळावर (मृत्यूवर) पूर्ण विजय मिळवलेला असतो.

पाप जळावया निश्चिती । शिवनामी आहे ज्याची आसक्ती ।
त्यासी नाही पुनरावृत्ती । तो केवळ शिवरूप ॥ २ ॥

आपली पापे जळून भस्म व्हावीत म्हणून ज्याची शिवनामावर दृढ आसक्ती असते, त्याला पुन्हा या संसारात जन्म घ्यावा लागत नाही; तो साक्षात शिवरूपच होतो.

जैसे प्राणियाचे चित्त । विषयी गुंतले अत्यंत ।
तैसे शिवनामी होता रत । तरी बंधन कैचे तया ॥ ३ ॥

जसे माणसाचे मन विषय-भोगांमध्ये अत्यंत गुंतलेले असते, तसेच जर ते शिवनामाच्या जपात तल्लीन झाले, तर त्याला संसाराचे कोणतेही बंधन उरत नाही.

धन इच्छा धरूनि चित्ती । धनाढ्याची करिती स्तुती ।
तैसे शिवनामी प्रवर्तती । तरी जन्ममरण कैचे तया ॥ ४ ॥

मनात धनाचा अभिलाष धरून लोक श्रीमंतांची स्तुती करतात; तशीच लीलया जर ते शिवनामाच्या भजनात प्रवृत्त झाले, तर त्यांना जन्म-मरणाचा फेरा कसा राहील?

राज्यभांडारीचे धन । साधावया करिती यत्न ।
तैसे शिवचरणी जडले मन । तरी संकट विघ्न कैचे तया ॥ ५ ॥

राजाच्या खजिन्यातील धन मिळवण्यासाठी लोक जसे अतोनात प्रयत्न करतात, तसे मन जर श्रीशिवाच्या चरणी जडले, तर माणसावर कोणते संकट किंवा विघ्न येऊच शकत नाही.

धन्य ते शिवध्यानी रत । येचिविषयी कथा अद्भुत ।
नैमिषारण्यी सांगत । सूत शौनकादिकांप्रती ॥ ६ ॥

जे शिवध्यानात तल्लीन असतात ते खरोखर धन्य आहेत. याविषयीची एक अत्यंत अद्भुत कथा सूतमुनी नैमिषारण्यात शौनकादिक ऋषींना सांगत आहेत.

वामदेव नामे महाज्ञानी । शिवध्यानी रत विचरे काननी ।
एकाकी निर्माय शांत दांत जनी । त्रिविधभेदरहित जो ॥ ७ ॥

वामदेव नावाचे एक महान ज्ञानी ऋषी होते. ते शिवध्यानात मग्न होऊन जंगलात वावरत असत. ते एकाकी, निर्मोही, शांत, इंद्रियनिग्रह केलेले आणि भेदभावरहित होते.

दिशा जयाचे अंबर । भस्मचर्चित दिगंबर ।
निराहार निरंतर । एकलाचि हिंडतसे ॥ ८ ॥

दिशा हेच ज्यांचे वस्त्र (दिगंबर) होते, अंगाला भस्म फासलेले होते आणि निरंतर निराहार राहून ते एकटेच स्वेच्छेने फिरत असत.

काय करावे कोठे जावे । काय घेवोनि काय त्यजावे ।
विश्व शिवमय आघवे । खेद मोह भेद नाही ॥ ९ ॥

काय करावे, कुठे जावे, काय घ्यावे आणि काय सोडावे—त्यांच्या दृष्टीने हे सर्व जग शिवमयच होते; त्यामुळे त्यांच्या मनात कोणताही खेद, मोह किंवा भेदभाव नव्हता.

अक्रोध वैराग्य इंद्रियदमन । क्षमा दया कृपा समान ।
निर्लोभ दाता भय शोक मान । काळत्रयी न धरीच ॥ १० ॥

क्रोधहीनता, पूर्ण वैराग्य, इंद्रियनिग्रह, क्षमा, दया व कृपा हे गुण त्यांच्यात समान होते. ते निर्लोभी व दाते होते; भय, शोक किंवा मान-सन्मान यांचा तिन्ही काळात ते स्पर्शही करू देत नसत.

गृहापत्यदारावर्जित । कोणी एक परिग्रह नाही सत्य ।
कायावाचामनोदंडयुक्त । मौनी न बोले इतरांसी ॥ ११ ॥

घर, मुले आणि स्त्री या सर्वांचा त्यांनी त्याग केला होता. त्यांच्याकडे कसलाही संग्रह (परिग्रह) नव्हता. ते काया, वाचा व मनाने आत्मसंयमी आणि इतरांशी न बोलणारे मौनी होते.

ज्ञानचर्चा शिवस्मरण । त्यावीण नेणेचि भाषण ।
या नाव बोलिजे मौन । भेदाभेदरहित जो ॥ १२ ॥

आत्मज्ञानचर्चा आणि शिवस्मरण याव्यतिरिक्त त्यांना दुसरे काहीही माहित नव्हते; ज्यांच्यात द्वैताचा भेद उरलेला नाही, अशा स्थितीलाच खरे 'मौन' म्हणतात.

सर्वांच्या अनुग्रहास्तव । ते स्वरूप धरोनि विचरे शिव ।
जडजीव तारावया सर्व । विचरे सृष्टी स्वइच्छे ॥ १३ ॥

सर्व जीवांवर अनुग्रह करण्यासाठी आणि जडमुढ जीवांचा उद्धार करण्यासाठी साक्षात शिवच ते रूप धारण करून आपल्या इच्छेने सृष्टीत वावरत होते.

कार्याकार्य सारूनि कारण । आत्मस्वरूपी पावला समाधान ।
देहत्रयरहित विधिनिषेधहीन । प्रवृत्तिनिवृत्तिवेगळा ॥ १४ ॥

कर्तव्य-अकर्तव्य आणि कार्यकारणभाव बाजूला सारून ते आत्मस्वरूपात समाधानी झाले होते. ते तिन्ही देहांच्या (स्थूल, सूक्ष्म, कारण) पलीकडचे, विधिनिषेधहीन व प्रवृत्ती-निवृत्तीच्या वेगळे होते.

निरंकुश जो निःसंग । जैसा ब्रह्मारण्यी विचरे मातंग ।
तयाची रीति अभंग । वेदशास्त्र वर्णिती ॥ १५ ॥

ज्याप्रमाणे ब्रह्मरण्यात एखादा उन्मत्त हत्ती निरंकुश व निःसंगपणे फिरतो, तसे ते वावरत असत. त्यांच्या अशा अभंग स्थितीचे वर्णन वेद व शास्त्रे करतात.

तो स्वरूपी सदा समाधिस्थ । गगन तेही अंगासी रुतत ।
म्हणून तेही परते सारीत । हेतुदृष्टांतवर्जित जो ॥ १६ ॥

ते आपल्या आत्मस्वरूपात सदा समाधिस्थ असत. आकाशही त्यांच्या अंगाला रुतते की काय म्हणून ते आकाशालाही बाजूला सारत असल्यासारखे निरुपाधिक व दृष्टांतरहित भासत.

तेणे तेजाचे दाहकत्व जाळिले । उर्वीचे कठिणत्व मोडिले ।
चंचलत्व हिरोनि घेतले । प्रभंजनाचे तेणे पै ॥ १७ ॥

त्यांनी आपल्या तपोबलाने अग्नीचे दाहकत्व जाळून टाकले होते, पृथ्वीचा कठीणपणा मोडून काढला होता आणि वाऱ्याची चंचलता हिरवून घेतली होती.

आर्द्रत्व पूर्ण निरसोन । धुवोनि शुद्ध केले जीवन ।
एवं पिंडब्रह्मांड जाळून । भस्म अंगी चर्चिले ॥ १८ ॥

जलाचा ओलावा पूर्णपणे निरसून त्याला पूर्ण शुद्ध केले होते. अशा प्रकारे पिंड आणि ब्रह्मांड ज्ञानाग्नीत जाळून त्यांनी ते भस्म आपल्या अंगाला फासले होते.

ऐसा तो अमूर्तामूर्त । केवळ शुक की जडभरत ।
क्रौंचारण्यी विचरत । सर्वही देखत शिवरूप ॥ १९ ॥

असे ते अमूर्त-मूर्त रूप धारण केलेले ऋषी, साक्षात शुकदेव किंवा जडभरताप्रमाणे क्रौंचारण्यात वावरत सर्वत्र शिव रूपच पाहत होते.

तो एक ब्रह्मराक्षस धावत । महाभयानक शरीर अद्भुत ।
कपाळी शेंदूर जिव्हा लळलळित । भयानक मुखाबाहेरी ॥ २० ॥

तेवढ्यात एक महाभयानक आणि अथांग शरीराचा ब्रह्मराक्षस धावत आला. त्याच्या कपाळावर शेंदूर होता आणि भयानक मुखाबाहेर त्याची जिभ लळलळत होती.

खदिरांगार तैसे नेत्र । बहुत जीव भक्षिले अपरिमित ।
क्षुधित तृषित पापी कुपात्र । अकस्मात पातला ॥ २१ ॥

खैराच्या लाल भडक अंगारासारखे त्याचे डोळे होते. त्याने अगणित जीवांचा भक्ष केला होता. असा भुकेलेला, तहानलेला आणि पापी कुपात्र राक्षस अचानक तिथे आला.

महाहिंसक सर्वभक्षक । तेणे वामदेव देखिला पुण्यश्लोक ।
धावोनिया एकाएक । कंठी घालीत मिठी त्याच्या ॥ २२ ॥

त्या अत्यंत हिंसक आणि सर्वकाही खाणाऱ्या राक्षसाने पुण्यश्लोक वामदेवांना पाहिले आणि एकाकी धावत येऊन त्यांच्या गळ्याला मिठी मारली.

लोह परिसासी झगटतां पूर्ण । तत्काळ होय दिव्य सुवर्ण ।
तेवी त्याच्या अंगस्पर्शेकरून । मति पालटली तयाची ॥ २३ ॥

लोखंडाचा परिसाशी स्पर्श होताच जसे त्याचे लागलीच दिव्य सुवर्ण होते, तसेच वामदेव ऋषींच्या अंगस्पर्शाने त्या राक्षसाची बुद्धी तत्काळ पालटली.

वामदेवअंगीचे भस्म । त्याच्या अंगी लागले उत्तम ।
सत्त्ववृत्ति झाली परम । असुर भाव पालटला ॥ २४ ॥

वामदेवांच्या अंगावरील पवित्र भस्म राक्षसाच्या शरीराला लागले आणि त्याच्यात सात्त्विक वृत्ती उत्पन्न होऊन त्याचा असुरी भाव नष्ट झाला.

आपुल्या अंगी झगटोन । उद्धरला पिशिताशन ।
हे त्यासी नाहीच भान । समाधिस्थ सर्वदा ॥ २५ ॥

आपल्या शरीराच्या स्पर्शाने राक्षसाचा उद्धार झाला याचे वामदेवांना भानही नव्हते, कारण ते सर्वकाळ ब्रह्मानंदात समाधिस्थ होते.

नेणे सुखदुःख शीतोष्ण । लोक निंदिती की वंदिती पूर्ण ।
शरीरी भोग की रोग दारुण । हेही नेणे कदा तो ॥ २६ ॥

त्यांना सुख-दुःख, टाच-थंडी, लोकांची निंदा किंवा स्तुती, आणि शरीरातील भोग अथवा दारुण रोग या कशाचेही कधीही भान नव्हते.

मी हिंडतो देशी की विदेशी । हेही स्मरण नाही त्यासी ।
तो ब्रह्मानंद सौख्यराशी । विधिनिषेधी स्पर्शेना ॥ २७ ॥

'मी स्वदेशात फिरतोय की परदेशात' याचेही त्यांना स्मरण नव्हते. ते केवळ ब्रह्मानंदाचे सुखराशी होते आणि विधिनिषेधाच्या पलीकडे होते.

ऐसा तो योगींद्र निःसीम । त्याच्या अंगस्पर्शे पापे झाली भस्म ।
दिव्यरूप होवोनि सप्रेम । चरणी लागला तयाच्या ॥ २८ ॥

अशा त्या श्रेष्ठ योगींद्रांच्या अंगस्पर्शाने राक्षसाची सर्व पापे जळून भस्म झाली. तो दिव्यरूप धारण करून अत्यंत प्रेमाने वामदेवांच्या चरणी लीन झाला.

सहस्र जन्मींचे झाले ज्ञान । त्यासी आठव झाला संपूर्ण ।
मानससरोवरी उदकपान । करिता काक हंस होय ॥ २९ ॥

त्याला आपल्या हजारो पूर्वजन्मांचे ज्ञान आठवले. ज्याप्रमाणे मानससरोवराचे पाणी प्याल्यावर कावळा हंस बनतो,

की हाटकनदीतीरी देख । पडता पाषाण काष्ठादिक ।
दिव्य कार्तस्वर होय सुरेख । तेवी राक्षस पै झाला ॥ ३० ॥

किंवा सुवर्णनदीच्या तीरावर दगड, लाकूड पडले तरी त्याचे उत्तम सोने होते, तसा तो राक्षस पवित्र झाला.

की करिता सुधारसपान । तेथे सहजचि आले देवपण ।
की शशिकिरणस्पर्शेकरून । द्रवे जैसा चंद्रकांत ॥ ३१ ॥

किंवा अमृताचे प्राशन केल्यावर जसे सहज देवपण प्राप्त होते, किंवा चंद्रकिरणांच्या स्पर्शाने चंद्रकांत मणी जसा पाझरतो,

की रवि उगवता निःशेष । निशा सरे प्रकटे प्रकाश ।
तैसा उद्धरला राक्षस । स्तवन करी तयाचे ॥ ३२ ॥

किंवा सूर्य उगवताच जसा रात्रीचा अंधार संपून प्रकाश पसरतो, तसा तो राक्षस उद्धरून गेला आणि वामदेव ऋषींची स्तुती करू लागला.

म्हणे गुरुवर्या ऐक पूर्ण । मी तव दर्शने झालो पावन ।
तुजसी करिता संभाषण । वाटते पावेन शिवपदा ॥ ३३ ॥

राक्षस म्हणाला, "हे गुरुवर्या! ऐका, आपल्या दर्शनाने मी पूर्ण पावन झालो आहे. आपल्याशी संभाषण करताना मला वाटते की मी आता शिवपदालाच प्राप्त होईन.

मज सहस्रजन्मीचे झाले ज्ञान । परी पंचवीस जन्मांपासून ।
पापे घडली जी दारुण । ती अनुक्रमे सांगतो ॥ ३४ ॥

मला माझ्या हजारो जन्मांचे ज्ञान झाले आहे; परंतु गेल्या २५ जन्मांपासून माझ्याकडून जी घोर पापे घडली, ती मी आपल्याला अनुक्रमे सांगतो.

पूर्वी मी राजा दुर्जय । यौवनमदे अति निर्दय ।
परम दुराचारी होय । ब्राह्मण प्रजा पीडीत ॥ ३५ ॥

पूर्वजन्मी मी 'दुर्जय' नावाचा राजा होतो. मी तरुणीच्या मदाने अत्यंत निर्दयी आणि परम दुराचारी बनलो होतो. मी ब्राह्मण व प्रजेला खूप त्रास दिला.

प्रजेसी नित्य करी मार । आवडे तैसा विचरे स्वेच्छाचार ।
वेद पुराण शास्त्र । कैसे आहे मी नेणे ॥ ३६ ॥

मी प्रजेला रोज मारहाण करत असे आणि वाटेल तसा स्वेच्छाचार करत असे. वेद, पुराणे व शास्त्रे काय असतात हे मला मुळीच माहित नव्हते.

स्वप्नीही नेणे कदा धर्म । ब्रह्महत्यादि पापे केली परम ।
नारी अपूर्व आणून उत्तम । नित्य नूतन भोगी मी ॥ ३७ ॥

मी स्वप्नातही कधी धर्माचरण केले नाही. ब्रह्महत्येसारखी घोर पापे केली. नवीन व सुंदर स्त्रिया आणून रोज त्यांचा उपभोग घेत असे.

ऐशा स्त्रिया असंख्य भोगून । बंदी घालून केले रक्षण ।
सर्व देश धुंडोन । स्त्रिया नूतन आणवी ॥ ३८ ॥

अशा असंख्य स्त्रिया भोगून त्यांना कैदेत ठेवून देत असे. सर्व देश धुंडाळून रोज नव्या स्त्रिया आणायला लावत असे.

एकदा भोग देऊन । दुसर्‍याने तिचे न पाहे वदन ।
त्या बंदी रडती आक्रंदून । शाप देती मजलागी ॥ ३९ ॥

एकदा भोग घेतल्यानंतर मी पुन्हा कधी तिचे तोंडही पाहत नसे. त्या कैदेत असलेल्या स्त्रिया आक्रंदन करून मला शाप देत असत.

विप्र पळाले राज्यातून । पट्टणे ग्रामे खेटके जाण ।
इतुकीही धुंडोन । स्त्रिया धरून आणिल्या ॥ ४० ॥

माझ्या त्रासाने ब्राह्मण राज्य सोडून पळाले. नगरे, गावे, खेडी शोधून मी सर्व स्त्रियांना पकडून आणले.

भोगिल्या तीन शते द्विजनारी । चार शते क्षत्रियकुमारी ।
वैश्यस्त्रिया सुंदरी । दहा शते भोगिल्या ॥ ४१ ॥

मी ३०० ब्राह्मण स्त्रिया, ४०० क्षत्रिय कन्या आणि १००० वैश्य सुंदरी भोगल्या.

शूद्रांच्या सहस्र ललना । चांडालनारी चार शते जाणा ।
त्यावरी अपवित्र मांगकन्या । सहस्र एक भोगिल्या ॥ ४२ ॥

१,००० शूद्र स्त्रिया, ४०० चांडाल स्त्रिया आणि १,००० मांग कन्या भोगल्या.

चर्मककन्या पाच शत । रजकांच्या चार शते गणित ।
वारांगना असंख्यात । मिती नाही तयाते ॥ ४३ ॥

५०० चांभार कन्या, ४०० परीट स्त्रिया आणि अगणित वेश्या भोगल्या, ज्यांची गणतीच नव्हती.

पांच शते महारिणी । तितक्याच वृषली नितंबिनी ।
यावेगळ्या कोण गणी । इतर वर्ण अष्टादश ॥ ४४ ॥

५०० महार स्त्रिया आणि तितक्याच वृषली (शूद्र) स्त्रिया भोगल्या. याशिवाय इतर १८ वर्गांतील स्त्रियांची तर गणतीच वेगळी!

इतुक्या कामिनी भोगून । तृप्त नव्हे कदा मन ।
नित्य करी मद्यपान । अभक्ष्य तितुके भक्षिले ॥ ४५ ॥

इतक्या स्त्रिया भोगूनही माझे मन कधी तृप्त झाले नाही. मी रोज मद्यपान करत असे आणि अभक्ष्य ते सर्व भक्षण केले.

ऐसे भोगिता पापभोग । मज लागला क्षयरोग ।
मृत्यु पावलो सवेग । कृतांतदूत धरोनि नेती ॥ ४६ ॥

असे पापभोग भोगत असताना मला क्षयरोग (टीबी) झाला आणि मी लगेच मृत्यू पावलो. यमदूतांनी मला पकडून नेले.

यमपुरीचे दुःख अपार । भोगिले म्या अतिदुस्तर ।
तप्त ताम्रभूमि तीवर । मजलागी चालविले ॥ ४७ ॥

यमपुरीत मी अपार व दुस्तर दुःख भोगले. अत्यंत तापलेल्या तांब्याच्या जमिनीवरून मला चालवले गेले.

लोहस्तंभ तप्त करून । त्यासी नेऊन देवविती आलिंगन ।
माझे घोर कर्म जाणून । असिपत्रवनी हिंडविती ॥ ४८ ॥

तांबवून लाल केलेल्या लोखंडी खांबाला मला मिठी मारायला लावली. माझे घोर कर्म पाहून मला असिपत्रवनात (तलवारीसारख्या पानांच्या जंगलात) फिरवले.

कढईत तेल झाले तप्त । त्यात नेऊन बुडवीत ।
तोंडी घालिती नरक मूत्र । पाप बहुत जाणोनि ॥ ४९ ॥

कढईतील उकळत्या तेलात मला बुडवले. माझे महापाप पाहून माझ्या तोंडात विष्ठा व मूत्र घातले.

महाक्षार कटुरस आणोनी । मुखी घालिती पासले पाडोनी ।
तीक्ष्ण चंचूचे गृध्र येवोनी । नेत्र फोडिती एकसरे ॥ ५० ॥

अत्यंत तिखट व कडू रस आणून पाठीवर पाडून तोंडात ओतला. अणकुचीदार चोचींचे गिधाड येऊन माझे डोळे एकदम फोडून टाकत असत.

कुंभीपाकी घालोनि शिजविती । कर्णी तप्त लोहदंड दडपिती ।
अहा तेथीची जाचणी किती । सांगो आता गुरुवर्या ॥ ५१ ॥

कुंभीपाक नरकात घालून मला शिजवत असत, कानात तापलेले लोखंडी गज दडपत असत. हे गुरुवर्या! तिथल्या यातना मी किती म्हणून सांगू?

तेथे रक्तकुंड रेतकुंड दारुण । त्यात पचविती कित्येक दिन ।
मांस तोडिती सांडसेकरून । वरी शिंपिती क्षारोदक ॥ ५२ ॥

तिथे रक्त आणि रेताच्या कुंडात कित्येक दिवस शिजवले. चिमट्याने माझे मांस तोडले आणि त्यावर मिठाचे पाणी शिंपडले.

जिव्हा नासिक आणि कर्ण । तीक्ष्ण शत्रे टाकिती छेदून ।
हस्त पाद खंडून । पोट फोडिती क्रूर शत्रे ॥ ५३ ॥

जिभ, नाक आणि कान तीक्ष्ण शस्त्रांनी कापून टाकले. हात-पाय तोडून क्रूर शस्त्रांनी माझे पोट फाडले.

अंगाचा काढिती भाता । तप्त शस्त्र रोविती माथा ।
शिश्न छेदून गुदद्वारी अवचिता । तप्त अर्गळा घालिती ॥ ५४ ॥

अंगाचे कातडे सोलून काढले, डोक्यावर तापलेले शस्त्र भोसकले. शिश्न कापून गुदद्वारात तापलेली लोखंडी अडसर मारली.

सर्वांगासी टिपर्‍या लावून । सवेच करिती पाशबंधन ।
पृष्ठीकडे वाकवून । चरणी ग्रीवा बांधिती ॥ ५५ ॥

सर्वांगाला चिंध्या बांधून दोरांनी घट्ट बांधले. पाठीमागे वाकवून मान आणि पाय एकत्र बांधले.

बोटी बोटी सुया रोवून । पाषाणे वृषण करिती चूर्ण ।
हस्तपायी आणून । पाषाणबेडी घालिती ॥ ५६ ॥

बोटाबोटात सुया भोसकल्या, दगडाने अंडकोष ठेचून टाकले. हात-पायांत मोठे दगडी बेड्या घातल्या.

सहस्र वर्षे न लगे अंत । ऐशिया नरकी बुडवीत ।
एक येवोनि पाडिती दात । पाश घालिती ग्रीवेसी ॥ ५७ ॥

हजारो वर्षे संपेना अशा नरकात मला बुडवले. यमदूत येऊन डोक्यावर मारून दात पाडत आणि गळ्याला फास लावत.

आपुली विष्ठामूत्र । बळेच भक्षविती यमदूत ।
सवेच अंगाचे तुकडे पाडीत । दोष अमित जाणोनी ॥ ५८ ॥

माझे अथांग दोष पाहून यमदूत माझीच विष्ठा व मूत्र मला जबरदस्तीने खाऊ घालत आणि अंगाचे तुकडे तुकडे करत.

श्यामशबल श्वान लावून । चरचरा टाकिती फाडून ।
एक शिरास्थी काढिती ओढून । एक मांस उकरिती ॥ ५९ ॥

काळ्या-चितकबऱ्या कुत्र्यांना मागे लावून माझे शरीर चरचरा फाडून टाकले. काही जण शिरा व हाडे ओढून काढत, तर काही मांस उकरत.

लोहार्गळा उष्ण तीव्र । पृष्ठी हृदयी करिती मार ।
उखळी घालोनि सत्वर । लोहतप्तमुसळे चेचिती ॥ ६० ॥

तापलेल्या लोखंडी गजांनी पाठीवर व छातीवर मारत. उखळात घालून तापलेल्या लोखंडी मुसळाने चेचून काढत.

तीक्ष्ण औषधीचे रस आणिती । नासिकाद्वारे आत ओतिती ।
सवेचि वृश्चिककूपी टाकिती । बहुत विपत्ती भोगिल्या ॥ ६१ ॥

जहाल औषधांचे रस नाकात ओतत आणि लगेच विंचवांच्या कुंडात फेकून देत; अशा अनेक विपत्ती मी भोगल्या.

ज्याचे विष परम दुर्धर । ऐसे अंगास डसविती विखार ।
अग्निशिखा लावोनि सत्वर । हे शरीर भाजिले ॥ ६२ ॥

अत्यंत जहाल विष असलेले विषारी साप अंगाला चावायला लावले आणि अग्नीच्या ज्वाला लावून माझे शरीर भाजून काढले.

अंतरिक्ष असिधारे बैसवून । पायी बांधिती जड पाषाण ।
सवेचि पर्वतावरी नेऊन । ढकलूनि देती निर्दयपणे ॥ ६३ ॥

आकाशात तलवारीच्या धारेवर बसवून पायाला जड दगड बांधत आणि पर्वतावरून निर्दयीपणे खाली ढकलून देत.

आतडी काढून निश्चिती । ज्याची त्याजकडोन भक्षविती ।
ऊर्ध्व नेवोनि टांगिती । आपटती क्रोधभरे ॥ ६४ ॥

माझी आतडी काढून ती मलाच खायला लावत. वर नेऊन टांगत आणि क्रोधाने जमिनीवर आपटत.

लोहकंटकी उभे करून । करिती इंगळांचे आंथरूण ।
मस्तकी घालूनिया पाषाण । फोडोनि टाकिती मस्तक ॥ ६५ ॥

लोखंडी काट्यांवर उभे करून खाली निखारे अंथरत. डोक्यावर दगड टाकून डोके फोडून टाकत.

लोहचणक करूनि तप्त । खा खा म्हणोनि दूत मारीत ।
ओष्ठ धरोनि फाडीत । तप्त सळ्या नाकी खोविती ॥ ६६ ॥

लोखंडी हरभरे तापवून 'खा खा' म्हणून मारत, ओठ धरून फाडत आणि नाकात तापलेल्या सळ्या भोसकत.

उफराटे टांगून । ग्रीवेसी बांधोनि थोर पाषाण ।
रीस व्याघ्रादिक आणोन । विदारिती त्याहाती ॥ ६७ ॥

उलटे टांगून गळ्याला मोठा दगड बांधत. अस्वल आणि वाघ सोडून त्यांच्याकडून शरीर फाडवून घेत.

गजपदाखाली चूर्ण । करविती तप्तनीरप्राशन ।
अष्टांगे कर्वतून । वेगळाली टाकिती ॥ ६८ ॥

हत्तीच्या पायाखाली तुडवून चक्काचूर करत, उकळते पाणी पाजत आणि अष्टअंगे करवतीने कापून वेगवेगळी फेकत.

भयानक भूते भेडसाविती । लिंग छेदूनि खा म्हणती ।
सांधे ठायी ठायी मोडिती । तीक्ष्ण शत्रेकरूनिया ॥ ६९ ॥

भयानक भुते भिववत असत, लिंग कापून 'खा' म्हणत असत आणि तीक्ष्ण शस्त्रांनी सांधे नि सांधे मोडून काढत.

भूमीत रोवोनिया शरीर । करिती बहुत शरमार ।
सवेचि शूळ परम तीव्र । त्यावरी पालथे घालिती ॥ ७० ॥

जमिनीत अर्धे शरीर पुरून त्यावर बाणांचा वर्षाव करत आणि तीक्ष्ण सूळावर पालथे टाकत.

वरी मारिती मुसळघाये । मग पाषाण बांधोनि लवलाहे ।
नरकवापीत टाकिती पाहे । अंत न लागे उतरता ॥ ७१ ॥

वरून मुसळाने मारून, पाठीला दगड बांधून नरकाच्या विहिरीत ढकलत, जिचा तळाच लागत नसे.

काचा शिसे यांचा रस करून । बळेचि करविती प्राशन ।
तेथे जात नाही कदा प्राण । यातना दारुण भोगिता ॥ ७२ ॥

काच आणि शिसे यांचा तापलेला रस जबरदस्तीने पाजत. एवढ्या दारुण यातना भोगूनही प्राण मात्र जात नसत!

ऐशा तीन सहस्र वर्षेपर्यंत । नरकयातना भोगिल्या बहुत ।
त्यावरी मज ढकलोनि देत । व्याघ्रजन्म पावलो ॥ ७३ ॥

अशा प्रकारे तीन हजार वर्षे मी नरकातील अतोनात यातना भोगल्या. त्यानंतर मला तिथून ढकलून दिले आणि मला वाघाचा जन्म मिळाला.

दुसरे जन्मी झालो अजगर । तिसरे जन्मी वृक भयंकर ।
चौथे जन्मी सूकर । सरडा झालो पाचवा ॥ ७४ ॥

दुसऱ्या जन्मी मी अजगर झालो, तिसऱ्या जन्मी भयानक लांडगा, चौथ्या जन्मी डुकराचा आणि पाचव्या जन्मी सरड्याचा जन्म मिळाला.

सहावे जन्मी सारमेय सबळ । सातवे जन्मी शृगाल ।
आठव्याने गवय विशाळ । गुरुवर्या मी झालो ॥ ७५ ॥

सहाव्या जन्मी मजबूत कुत्रा, सातव्या जन्मी कोल्हा आणि आठव्या जन्मी विशाल रानगवा (गवय) झालो.

नववे जन्मी मर्कट प्रसिद्ध । दहावे जन्मी झालो गर्दभ निषिद्ध ।
त्यावरी नकुळ मग वायस विविध । तेरावे जन्मी बक झालो ॥ ७६ ॥

नवव्या जन्मी माकड, दहाव्या जन्मी गाढव, अकराव्या जन्मी मुंगूस, बाराव्या जन्मी कावळा आणि १३ व्या जन्मी बगळा झालो.

चौदावे जन्मी वनकुक्कुट । त्यावरी गीध झालो पापिष्ठ ।
मग मार्जारयोनी दुष्ट । मंडूक त्यावरी जाण पा ॥ ७७ ॥

१४ व्या जन्मी रानकोंबडा, १५ व्या जन्मी पापी गिधाड, १६ व्या जन्मी मांजर आणि १७ व्या जन्मी बेडूक झालो.

अठरावे जन्मी झालो कूर्म । त्यावरी मत्स्य झालो दुर्गम ।
सवेचि पावलो मूषकजन्म । उलूक त्यावरी झालो मी ॥ ७८ ॥

१८ व्या जन्मी कासव, १९ व्या जन्मी मासा, २० व्या जन्मी उंदीर आणि २१ व्या जन्मी घुबड झालो.

बाविसावे जन्मी वनद्विरद । त्यावरी उष्ट्रजन्म प्रसिद्ध ।
मग दुरात्मा निषाद । आता राक्षस जन्मलो ॥ ७९ ॥

२२ व्या जन्मी रानहत्ती, २३ व्या जन्मी उंट, २४ व्या जन्मी दुष्ट निषाद (शिकारी) आणि आता २५ व्या जन्मी ब्रह्मराक्षस म्हणून जन्मलो.

सहस्रजन्मींचे ज्ञान । झाले स्वामी मज पूर्ण ।
तव दर्शनाच्या प्रतापेकरून । पावन झालो स्वामिया ॥ ८० ॥

हे स्वामी! मला माझ्या सर्व जन्मांचे ज्ञान झाले आहे. आपल्या दर्शनाच्या प्रभावाने मी पूर्ण पावन झालो आहे.

गंगास्नाने जळे पाप । अत्रिनंदन हरी ताप ।
सुरतरु दैन्य अमूप । हरीत दर्शनेकरूनिया ॥ ८१ ॥

गंगेच्या स्नानाने पाप नष्ट होते, दत्तात्रेयांच्या (अत्रिपुत्राच्या) स्मरणाने ताप हरण होतो आणि कल्पवृक्षाच्या दर्शनाने सर्व दारिद्र्य दूर होते.

पाप ताप आणि दैन्य । संतसमागमे जाय जळून ।
यावरी वामदेव योगींद्र वचन । बोलता झाला तेधवा ॥ ८२ ॥

परंतु पाप, ताप आणि दैन्य ही तिन्ही संतांच्या समागमाने एकाच वेळी जळून भस्म होतात." यावर योगींद्र वामदेव बोलू लागले:

एक विप्र होता महाअमंगळ । शूद्रस्त्रियेसी रतला बहुत काल ।
तिच्या भ्रतारे साधूनि वेळ । जिवे मारिले द्विजाते ॥ ८३ ॥

वामदेव म्हणाले, "एक ब्राह्मण अत्यंत भ्रष्ट व अमंगळ होता. तो एका शूद्र स्त्रीच्या मोहात पडला होता. तिच्या नवऱ्याने संधी साधून त्या ब्राह्मणाला मारून टाकले.

ग्रामाबाहेर टाकिले प्रेत । कोणी संस्कार न करीत ।
तो यमदूती नेला मारीत । जाच बहुत भोगीतसे ॥ ८४ ॥

त्याचे प्रेत गावाबाहेर फेकून दिले, कोणीही अंत्यसंस्कार केले नाहीत. यमदूतांनी त्याला मारत मारत यमपुरीत नेले आणि तो तिथे प्रचंड यातना भोगू लागला.

इकडे शिवसदन उत्तम । त्यापुढे पडिले असे भस्म ।
महाशिवरात्रिदिवशी सप्रेम । भक्त पूजना बैसले ॥ ८५ ॥

इकडे एका सुंदर शिवमंदिरापुढे विभूती (भस्म) पडलेली होती. महाशिवरात्रीच्या दिवशी भक्त प्रेमाने शिवपूजनाला बसले होते.

त्या भस्मात श्वान सवेग । येऊनि बैसले पाहे शिवलिंग ।
भस्मचर्चित त्याचे अंग । जात मग त्वरेने ॥ ८६ ॥

तेवढ्यात त्या भस्मावरून एक कुत्रा वेगाने धावत जाऊन शिवलिंगाजवळ बसला. त्याच्या शरीराला ते भस्म पुष्कळ लागले होते. तो कुत्रा तिथून वेगाने निघून गेला.

पडिले होते विप्रप्रेत । त्यावरी गेले अकस्मात ।
कुणपास भस्म लागत । पापरहित झाला तो ॥ ८७ ॥

तो धावत असताना अकस्मात त्या मृत ब्राह्मणाच्या प्रेतावरून गेला. कुत्र्याच्या अंगावरील भस्म त्या प्रेताला लागताच तो ब्राह्मण सर्व पापांतून मुक्त झाला!

तो यमदूती नरकातूनि काढिला । शिवदूती विमानी वाहिला ।
कैलासासी जावोनि राहिला । संहारिला पापसमूह ॥ ८८ ॥

यमदूतांनी त्याला तत्काळ नरकातून बाहेर काढले, शिवदूतांनी त्याला विमानात बसवून कैलासात नेले आणि तो शिवरूपाने तिथे राहिला. त्याची सर्व पापे नष्ट झाली.

ऐसे हे पवित्र शिवभूषण । त्याचे न वर्णवे महिमान ।
राक्षस पुसे कर जोडून । भस्ममहिमा सांगा कैसा ॥ ८९ ॥

असे हे अतिपवित्र शिवभूषण (भस्म) आहे, ज्याचा महिमा शब्दात वर्णिला जाऊ शकत नाही. मग राक्षसाने हात जोडून विचारले, "भस्माचा महिमा आणि विधी मला सांगा."

भस्म कोणते उत्तम । शिवभक्ती लावावे कैसा नेम ।
यावरी वामदेव उत्तम । चरित्र सांगे शिवाचे ॥ ९० ॥

"कोणते भस्म उत्तम असते? शिवभक्तीचा नेम कसा असावा?" यावर वामदेवांनी त्याला शिवाचे चरित्र व भस्ममहिमा सांगायला सुरुवात केली.

मंदरगिरी परम पवित्र । उंच योजने अकरा सहस्र ।
त्यावरी एकदा त्रिनेत्र । देवांसहित पातला ॥ ९१ ॥

"मंदर नावाचा अकरा हजार योजने उंच परम पवित्र पर्वत आहे. तिथे एकदा साक्षात त्रिनेत्र शिव देवांसह प्राप्त झाले.

यक्षगण गंधर्व किन्नर । चारण पिशाच गुह्यक समग्र ।
देव उपदेव पवित्र । महेशा वेधून बैसले ॥ ९२ ॥

यक्ष, गंधर्व, किन्नर, चारण, पिशाच, गुह्यक, सर्व देव आणि उपदेव महादेवांभोवती वेढून बसले होते.

मरुद्गण पितृगण समस्त । एकादश रुद्र द्वादशादित्य ।
अष्ट वसु अष्ट भैरव सत्य । अष्ट दिक्पाळ पातले ॥ ९३ ॥

मरुद्गण, पितृगण, अकरा रुद्र, बारा आदित्य, आठ वसू, आठ भैरव आणि आठही दिशांचे दिक्पाल तिथे आले होते.

अठ्याऐंशी सहस्र ऋषीश्वर । साठ सहस्र वालखिल्य ब्रह्मपुत्र ।
पाताळनाग पृथ्वीचे नृपवर । शंकरा वेधूनि बैसले ॥ ९४ ॥

८८ हजार ऋषीश्वर, ६० हजार वालखिल्य ऋषी, पाताळातील नाग व पृथ्वीचे राजे शंकरांच्या दर्शनासाठी वेढून बसले होते.

विष्णु विधि पुरंदर । शिवध्यान पाहती समग्र ।
भूतांचे मेळे अपार । मंदराचळी मिळाले ॥ ९५ ॥

श्रीविष्णू, ब्रह्मदेव, इंद्र हे सर्व शिवाचे ध्यान पाहत होते. भुतांचे अगणित समुदाय मदराचलावर जमले होते.

सिंधुरवदन बीरभद्रकुमार । साठ कोटि गण समग्र ।
पुढे विराजे नंदिकेश्वर । दूसरा मांदार शुभ्र दिसे ॥ ९६ ॥

गजानन (गणपती), वीरभद्र, ६० कोटी शिवगण, पुढे नंदिकेश्वर आणि दुसऱ्या मंदार पर्वतासारखा शुभ्र दिसणारा समुदाय शोभत होता.

तेथे आले सनत्कुमार । साष्टांग करूनि नमस्कार ।
स्तवन करूनि अपार । विभूतिधारणविधि पुसती ॥ ९७ ॥

तिथे सनत्कुमार आले. त्यांनी महादेवाला साष्टांग नमस्कार करून अपार स्तवन केले आणि विभूती (भस्म) धारण करण्याचा विधी विचारला.

यावरी बोले जाश्वनीळ । विभूति जाणा तेचि निर्मळ ।
शुद्ध करूनि गोमयगोळ । मृत्तिकाकणविरहित ॥ ९८ ॥

यावर नीलकंठ शिव म्हणाले, 'निर्मळ गायीच्या शेणाचा गोळा करून, त्यात मातीचा कणही न ठेवता शुद्ध करावा.

ते वाळवूनि उत्तम । मग करावे त्यांचे भस्म ।
शुद्ध विभूति मज परम । शिवगायत्रीने मंत्रिजे ॥ ९९ ॥

तो उत्तम प्रकारे वाळवून त्याचे भस्म तयार करावे. ते शुद्ध भस्म शिवगायत्री मंत्राने अभिमंत्रित करावे.

आधी अंगुष्ठे लाविजे ऊर्ध्व । मग मस्तकाभोवते वेष्टिजे शुद्ध ।
तर्जनी न लाविजे निषिद्ध । कनिष्ठिका वेगळी करावी ॥ १०० ॥

आधी अंगठ्याने वरच्या दिशेने भस्म लावावे, मग मस्तकाभोवती शुद्ध वेष्टण करावे. तर्जनी (पहिले बोट) लावणे निषिद्ध आहे, करंगळी वेगळी ठेवावी.

दो बोटांनी लाविजे भाळी । अंगुष्ठे मध्यरेखा तेजागळी ।
ऐसे त्रिपुंड्रधारण चंद्रमौळी । सनत्कुमारा सांगत ॥ १०१ ॥

मधले बोट व अनामिका यांनी कपाळावर आडव्या रेषा (त्रिपुंड्र) काढाव्यात आणि अंगठ्याने मधोमध उभी रेषा काढावी. असा त्रिपुंड्र धारण करण्याचा विधी चंद्रमौळी शिवाने सनत्कुमारांना सांगितला.

तर्जनी न लाविता सर्वांगी विभूति । त्रीबोटी लाविजे निश्चिती ।
येणे महत्पापे भस्म होती । शिवभूषणप्रसादे ॥ १०२ ॥

तर्जनी न लावता तीन बोटांनी सर्वांगाला भस्म लावावे. या शिवभूषणाच्या प्रसादाने महापापे भस्म होऊन जातात.

अगम्यागम सुरापान । ब्रह्महत्या गोहत्या अभक्ष्यभक्षण ।
महत्पापांचे पर्वत जाण । भस्मचर्चने भस्म होती ॥ १०३ ॥

अगम्यागमन, मद्यपान, ब्रह्महत्या, गोहत्या, अभक्ष्य भक्षण यांसारख्या महापापांचे पर्वतच्या पर्वत भस्मधारणाने जळून खाक होतात.'

ऐसा भस्माचा महिमा वामदेव । ब्रह्मराक्षसा सांगे सर्व ।
विमान आले अपूर्व । दिव्यरूप असुर झाला ॥ १०४ ॥

असा भस्माचा महिमा वामदेवांनी ब्रह्मराक्षसाला सांगितला. तेवढ्यात एक अपूर्व विमान आले आणि तो असुर दिव्यरूप बनला.

कैलासाप्रती जाऊन । राहिला शिवरूप होऊन ।
वामदेव पृथ्वीपर्यटन । स्वेच्छे करीत चालिला ॥ १०५ ॥

तो कैलासावर जाऊन शिवरूप होऊन राहिला. इकडे वामदेव ऋषी पृथ्वीवर स्वेच्छेने भ्रमण करत निघून गेले.

सत्सांगाचा महिमा थोर । वामदेवासंगे तरला असुर ।
भस्मलेपने भाळनेत्र । सदा सुप्रसन्न भक्तांसी ॥ १०६ ॥

सत्संगाचा महिमा खरोखर महान आहे! वामदेवांच्या संगतीने राक्षसाचा उद्धार झाला. कपाळावर भस्म धारण करणाऱ्या भक्तांवर भालनेत्र शिव नेहमी प्रसन्न असतात.

मंत्र तीर्थ द्विज देव । गुरु यज्ञ ज्योतिषी औषधी सर्व ।
येथे जैसा धरिती भाव । सिद्धि तैसी तयांसी ॥ १०७ ॥

मंत्र, तीर्थ, ब्राह्मण, देव, गुरु, यज्ञ, ज्योतिषी आणि औषध—यांच्यावर ज्याचा जसा भाव असतो, तशीच त्याला सिद्धी प्राप्त होते.

पांचाळदेशी नृपनाथ । नाम जयाचे सिंहकेत ।
जैसा शक्रनंदन की तृतीय सुत । पृथादेवीचा पुरुषार्थी ॥ १०८ ॥

पांचाळ देशात 'सिंहकेतू' नावाचा राजा होता. तो अर्जुनासारखाच पराक्रमी व पुरुषार्थी होता.

मृगयेस गेला तो भूपाळ । मागे चालत धुरंधर दळ ।
शबरांचेही मेळ । बहुसाल निघती तयासवे ॥ १०९ ॥

तो राजा शिकारीसाठी जंगलात गेला. मागे सैन्याची तुकडी आणि शबरांचे (भिल्लांचे/शिकाऱ्यांचे) समुदाय त्याच्यासोबत निघाले.

वनोवनी हिंडता भूपाळक । शबर एक परम भाविक ।
भग्न शिवालय एक । गेला त्यात निषाद तो ॥ ११० ॥

जंगलात फिरत असताना एक अत्यंत भाविक शबर (शिकारी) एका मोडकळीस आलेल्या शिवालयात गेला.

उन्मळोनी पडले दिव्य लिंग । पंचसूत्री रमणीय अभंग ।
सिंहकेतरायाते सवेग । दाविता झाला तेधवा ॥ १११ ॥

तिथे एक सुंदर व अभंग शिवलिंग उखडून पडलेले होते. त्याने ते लागलीच सिंहकेतू राजाला दाखवले.

राजा म्हणे लिंग चांगले । परी पाहिजे भावे पूजिले ।
उगेचि देवार्चन मांडिले । दंभेकरूनि लौकिकी ॥ ११२ ॥

राजा थट्टेने म्हणाला, "लिंग तर खूप छान आहे, पण ते भावाने पूजले पाहिजे. लोक दाखवण्यासाठी दांभिकपणाने देवपूजा मांडतात;

लौकिकी मिरवावया थोरपण । प्रतिमा ठेविल्या सोज्वळ करून ।
जेवी कासारे मांडिले दुकान । प्रतिमाविक्रय करावया ॥ ११३ ॥

जगात मोठेपण मिरवण्यासाठी मूर्ती स्वच्छ करून मांडतात, जसा एखादा कासार दुकानात विकण्यासाठी मूर्ती मांडतो!

ब्राह्मणवेष घेवोनि शुद्ध । यात्रेत हिंडती जैसे मैंद ।
की मार्गघ्न वाटेत साधुसिद्ध । वेष धरूनि बैसले ॥ ११४ ॥

किंवा जसे ठग ब्राह्मणाचा वेष घेऊन यात्रेत फिरतात, किंवा लुटारू साधूंचा वेष घेऊन वाटमारे बनून बसतात,

काळनेमी साधुवेष धरून । वाटेत बैसला करावया विघ्न ।
एवं भावेवीण देवतार्चन । व्यर्थ काय दांभिक ॥ ११५ ॥

किंवा काळनेमी जसा साधूचा वेष घेऊन विघ्न करायला बसला होता, तशी भावाशिवाय केलेली देवपूजा व्यर्थ व दांभिक आहे."

शबरासी म्हणे नृपसत्तम । तुज हे लिंग सापडले उत्तम ।
निषाद म्हणे पूजन क्रम । कैसा आहे सांग पा ॥ ११६ ॥

राजा शबराला म्हणाला, "तुला हे उत्तम शिवलिंग सापडले आहे." शबराने विचारले, "याची पूजा करण्याची पद्धत कशी आहे ते सांगा?"

विनोदे बोले नृपवर । पूजेचे आहेत बहुत प्रकार ।
परी चिताभस्म पवित्र । नित्य नूतन आणावे ॥ ११७ ॥

राजा विनोदाने (मस्करीने) म्हणाला, "पूजेचे अनेक प्रकार आहेत; पण रोज ताजे चिताभस्म (स्मशानातील रक्षा) आणून याला वाहावे.

चिताभस्मावीण । नैवेद्य करू नये समर्पण ।
हेचि मुख्य वर्म जाण । शैवलक्षण निष्ठेचे ॥ ११८ ॥

चिताभस्माशिवाय याला नैवेद्य दाखवू नये. हेच शिवपूजेचे मुख्य वर्म आणि निष्ठेचे लक्षण आहे."

नृपवचन मानूनि यथार्थ । शबर लिंग घरा आणीत ।
शबरीस सांगे वृत्तान्त । हर्षभरित ते झाली ॥ ११९ ॥

राजाचे शब्द खरे मानून तो शबर शिवलिंग घरी घेऊन आला. त्याने आपल्या पत्नीला (शबरीला) सर्व वृत्तांत सांगितला; ती आनंदित झाली.

सुमुहूर्ते शिवलिंग स्थापून । दोघे पूजिती एकनिष्ठेकरून ।
चिताभस्म नित्य नूतन । आणिती मेळवून साक्षेपे ॥ १२० ॥

चांगल्या मुहूर्तावर शिवलिंगाची स्थापना करून दोघे एकनिष्ठेने पूजा करू लागले. रोज प्रयत्नाने नवीन चिताभस्म मिळवून आणत असत.

एकार्ती होताचि सुंदरी । नैवेद्या आणीत झडकरी ।
उभयतां जोडल्या करी । शिवस्तवनी सादर ॥ १२१ ॥

पूजा करून आरती झाली की त्याची सुंदर पत्नी लगेच नैवेद्य आणत असे आणि दोघे हात जोडून शिवस्तुती करत असत.

ऐसे नित्य करिता पूजन । लोटले कित्येक दिन ।
त्यांची निष्ठा पहावया पूर्ण । केले नवल पंचवदने ॥ १२२ ॥

असे रोज पूजा करताना काही दिवस उलटले. त्यांची पूर्ण निष्ठा पाहण्यासाठी पंचवदन शिवाने एक नवल केले.

ऐसे एकदा घडोनि आले । चिताभस्म कोठे न मिळे ।
शबरे बहुत शोधिले । अपार क्रमिले भूमंडळ ॥ १२३ ॥

एकदा असे घडले की कुठेही चिताभस्म मिळेना. शबराने खूप शोध घेतला, खूप फिरला, पण भस्म मिळाले नाही.

परतोनि सदनासी येत । शबरीस सांगे वृत्तान्त ।
तेही झाली चिंताक्रांत । म्हणे पूजन केवी होय ॥ १२४ ॥

तो घरी परत आला आणि पत्नीला सांगितले. तीही चिंतातुर झाली आणि म्हणाली, "आता पूजा कशी होणार?"

केले शिवपूजन उत्तम । परी न मिळता चिताभस्म ।
तो शबर भक्तराज परम । नैवेद्य शिवासी अर्पिना ॥ १२५ ॥

शिवपूजा उत्तम झाली होती; पण चिताभस्म न मिळाल्यामुळे तो परम शिवभक्त शबर शिवाला नैवेद्य अर्पण करेना!

शिवदीक्षा परम कठीण । निष्ठा पाहे उमारमण ।
शबरी म्हणे प्रियालागून । मी आपुले भस्म करिते आता ॥ १२६ ॥

शिवदीक्षा अत्यंत कठीण असते. उमारमण शिव त्यांची निष्ठा पाहत होते. शबरी नवऱ्याला म्हणाली, "मी आता स्वतःला जाळून भस्म करते!

पाकसदनी बैसोन । लावोनि घेते आता अग्न ।
ते चिताभस्म चर्चेन । सांबपूजन करावे ॥ १२७ ॥

मी स्वयंपाकघरात बसून स्वतःला अग्नी लावून घेते. त्या चिताभस्माने तुम्ही महादेवाची पूजा करा."

मग शुचिर्भूत होवोनि शबरी । शिवध्यान स्मरण करी ।
अग्नि लावोनि झडकरी । भस्म करी कलेवर ॥ १२८ ॥

मग शबरी पवित्र होऊन शिवध्यानात मग्न झाली आणि तिने स्वयंपाकघराला अग्नी लावून आपले शरीर भस्म करून घेतले!

शबर घेवोन ते भस्म । चर्ची सदाशिवासी सप्रेम ।
परी नैवेद्य आणावया उत्तम । दुसरे कोणी नसेचि ॥ १२९ ॥

शबराने ते चिताभस्म घेतले आणि प्रेमाने सदाशिवाला वाहिले; पण नैवेद्य आणायला आता घरात दुसरे कोणीही नव्हते.

भोळा चक्रवर्ती उदार । तारावया धैर्य पाहे शंकर ।
आसन घालोनि शबर । परम सादर शिवार्चनी ॥ १३० ॥

भोळा आणि उदार शंकर त्याच्या धैर्याची परीक्षा पाहत होता. शबर अत्यंत आदराने शिवपूजेच्या आसनावर बसला होता.

शबरी उत्तम पाक करून । नित्य येत नैवेद्य घेवोन ।
शबर एकार्ती करोन । पूर्वाभ्यासे बोलावीत ॥ १३१ ॥

रोज शबरी उत्तम स्वयंपाक करून नैवेद्य आणत असे. शबर आरती झाली की पूर्वीच्या सवयीने तिला हाक मारत असे.

एकार्ती होताचि सदाशिवा । त्रुटी न वाजता नैवेद्य दावावा ।
विलंब होता महादेवा । क्षोभ हो अत्यंत पै होय ॥ १३२ ॥

आरती संपताच नैवेद्य दाखवावा लागे; विलंब झाला तर महादेवाला अत्यंत राग येत असे!

सर्व अन्याय क्षमा करी शंकर । परी नैवेद्यासी होता उशीर ।
क्षोभोनि जातो श्रीशंकर । उशीर अणुमात्र सोसेना ॥ १३३ ॥

शंकर सर्व अपराध क्षमा करत असत, पण नैवेद्याला उशीर झालेला त्यांना अजिबात सहन होत नसे.

शबर आनंदमय शिवार्चनी । स्त्रियेने शरीर जाळिले हे नाठवे मनी ।
म्हणे ललने नैवेद्य आणी । तव पाठीसी उभी घेवोनिया ॥ १३४ ॥

शबर पूजेत इतका आनंदमग्न होता की स्त्रीने देह जाळला याचे त्याला स्मरणही उरले नाही! तो म्हणाला, "अगं, नैवेद्य आण, पाठीमागे काय उभी आहेस?"

रंभा उर्वशी मेनका सुंदरी । त्याहनि दिव्यरूप झाली शबरी ।
चतुर्विध नैवेद्य करी । देत पतीच्या तेधवा ॥ १३५ ॥

रंभा, उर्वशी, मेनकेपेक्षाही अधिक दिव्यरूप धारण करून शबरी जिवंत उभी ठाकली! तिने चारही प्रकारचे नैवेद्य आणून पतीला दिले.

नैवेद्य अर्पूनि शबर । पूजा झाली षोडशोपचार ।
दोघे जोडोनिया कर । स्तवन करिती शिवाचे ॥ १३६ ॥

नैवेद्य दाखवून षोडशोपचार पूजा पूर्ण झाली. दोघांनी हात जोडून शिवाचे स्तवन केले:

जय जय अनंत ब्रह्मांडनायका । जय जय शिव मायाचक्रचालका ।
दुर्जनदमना मदनांतका । भवहारका भवानीपते ॥ १३७ ॥

"जय जय अनंत ब्रह्मांडनायका! जय जय मायाचक्रचालका! दुर्जनांचा नाश करणाऱ्या, मदनदहना, भवभय हारणाऱ्या भवानीपते शिवा, तुझा विजय असो!"

पूजन झाले संपूर्ण । शबर पाहे स्त्री विलोकून ।
अलंकारमंडित सद्भुण । आपणही शिवरूप जाहला ॥ १३८ ॥

पूजा पूर्ण झाल्यावर शबराने पत्नीकडे पाहिले. ती अलंकारांनी मढलेली होती. तो स्वतःही शिवरूप झाला!

एक नीलकंठ वेगळा करून । शिवभक्त शिवसमान ।
तव आले दिव्य विमान । वाद्ये अपार वाजती ॥ १३९ ॥

गळ्यातील निळा डाग सोडला तर तो शिवभक्त हुबेहूब शिवासारखाच दिसू लागला! तेवढ्यात वाद्ये वाजत एक दिव्य विमान आले.

येत दिव्य सुमनांचे परिमळ । आश्चर्य करी सिंहकेत नृपाळ ।
विमानी बैसवूनि तत्काळ । शिवपद पावली दोघेही ॥ १४० ॥

दिव्य फुलांचा सुगंध दरवळू लागला. सिंहकेतू राजाला अत्यंत आश्चर्य वाटले. ते दोघेही विमानात बसून शिवपदाला (कैलासाला) गेले.

राव म्हणे विनोदेकरून । म्या सांगितले चिताभस्मपूजन ।
परी धन्य शबराचे निर्वाण । उद्धरोनि गेला कैलासा ॥ १४१ ॥

राजा म्हणाला, "मी मस्करीने चिताभस्मपूजन सांगितले होते; पण शबराचा भाव आणि पराकाष्ठा धन्य आहे, जो कैलासाला गेला!

धन्य ते शबरी कामिनी । देह समर्पिला शिवार्चनी ।
एवं एकनिष्ठा देखिल्यावाचोनी । पिनाकपाणी प्रसन्न नव्हे ॥ १४२ ॥

ती शबरी धन्य आहे जिने शिवपूजेसाठी देह अर्पण केला! अशी पराकोटीची एकनिष्ठ भक्ती पाहिल्याशिवाय पिनाकपाणी शिव प्रसन्न होत नाहीत."

सिंहाकेतासी लागला तोचि छंद । सर्वदा शिवभजनाचा वेध ।
शिवलीलामृत प्रसिद्ध । श्रवण करी सर्वदा ॥ १४३ ॥

राजा सिंहकेतूलाही शिवभक्तीचा छंद लागला. तो रात्रंदिवस शिवभजनात तल्लिन झाला आणि नेहमी शिवलीलामृत ऐकू लागला.

शिवरात्रि प्रदोष सोमवार । व्रते आचरे प्रीती नृपवर ।
शिवप्रीत्यर्थ उदार । धने वाटी सत्पात्री ॥ १४४ ॥

महाशिवरात्र, प्रदोष, सोमवारची व्रते तो प्रेमाने करू लागला. शिवाच्या प्रीत्यर्थ तो सत्पात्री दानधर्म करू लागला.

ऐसे करिता शिवभजन । सिंहकेत शिवरूप होवोन ।
शिवपदी राहिला जावोन । धन्य भजन निष्ठेचे ॥ १४५ ॥

असे शिवभजन करता करता राजा सिंहकेतूही शिवरूप होऊन अंतिम शिवपदी निघून गेला. निष्ठेचे भजन खरोखर धन्य आहे!

शिवलीलामृतमंडपी सुरवाडली । चढत जात श्रीधरवाग्वल्ली ।
अहळबहळ पसरली । ब्रह्मानंदेकरूनिया ॥ १४६ ॥

शिवलीलामृताच्या मंडपात कवी श्रीधरांची वाग्वल्ली (वाणीची वेल) आनंदाने बहरली आहे आणि ब्रह्मानंदाने चौफेर पसरली आहे.

ते छाया सघन अत्यंत । तेथे बैसोत शिवभक्त ।
प्रेमद्राक्षफळे पक्क बहुत । सदा सेवोत आदरे ॥ १४७ ॥

तिची अत्यंत दाट सावली पडली आहे, तिथे शिवभक्तांनी विश्रांती घ्यावी आणि प्रेमरूपी पिकलेली द्राक्षे आदराने सेवावीत.

श्रीधरवरदा ब्रह्मानंदा । मृडानीहृदयाब्जमिलिंदा ।
कैवल्यपददायक अभेदा । लीला अगाध बोलवी पुढे ॥ १४८ ॥

श्रीधरांना वर देणाऱ्या, पार्वतीच्या हृदयकमळातील भ्रमरा, मोक्ष देणाऱ्या अभेद शिवराया! पुढेही आपली अगाध लीला आपणच बोलवून घ्यावी.

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । नवमाध्याय गोड हा ॥ १४९ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित हा प्रचंड शिवलीलामृत ग्रंथ सज्जनांनी अखंड ऐकावा. हा गोड नववा अध्याय इथे पूर्ण झाला.