श्री शिवलीलामृत - अध्याय ८ वा

जय जय शिव ब्रह्मानंदमूर्ती । वेदवंद्य तू भोळा चक्रवर्ती ।
शिवयोगिरूपे भद्रायूप्रती । अगाध नीती प्रगटविली ॥ १ ॥

ब्रह्मानंदस्वरूप असलेल्या हे भगवान शिवा, तुमचा जयजयकार असो! वेद ज्यांची वंदना करतात, असे तुम्ही अत्यंत दयाळू आणि सर्वसमर्थ आहात. तुम्ही शिवयोगी रूप धारण करून भद्रायू राजाला अगाध आणि श्रेष्ठ नीती शिकवली.

तुझिया बळे विश्वव्यापका । सूत सांगे शौनकादिकां ।
भद्रायूसी शिवकवच देखा । श्रीगुरूने शिकविले ॥ २ ॥

सूतमुनी शौनकादिक ऋषींना सांगत आहेत की, हे विश्वव्यापक शिवा, तुमच्याच सामर्थ्याने श्रीगुरू शिवयोग्यांनी भद्रायूला 'शिवकवच' शिकवले.

मृत्युंजयमंत्र उत्तम । सर्वांगी चर्चिले भस्म ।
रुद्राक्षधारण सप्रेम । करी भद्रायुबाळ तो ॥ ३ ॥

त्या लहान भद्रायूने अत्यंत प्रेमाने आणि भक्तीने उत्तम अशा मृत्युंजय मंत्राचा जप केला, सर्वांगाला भस्म फासले आणि रुद्राक्ष धारण केले.

एक शंख उत्तम देत । ज्याच्या नादे शत्रू होती मूर्च्छित ।
शिवयोग्यांनी भद्रायूला एक दिव्य व उत्तम शंख दिला, ज्याच्या भयंकर आवाजाने शत्रू मूर्च्छित होत असत. ॥ ४ ॥

शिवयोग्यांनी भद्रायूला एक दिव्य व उत्तम शंख दिला, ज्याच्या भयंकर आवाजाने शत्रू मूर्च्छित होत असत. तसेच, त्रिभुवनात कशाचीही तुलना होणार नाही असे एक अद्भुत खड्ग (तलवार) दिले.

ते शस्त्र शत्रूते दावितां नग्न । जाती एकदाच भस्म होऊन ।
द्वादशसहस्र इभबळ गहन । तत्काळ दिधले कृपेने ॥ ५ ॥

ती तलवार शत्रूंना दाखवताच शत्रू क्षणात भस्म होऊन जात असत. तसेच गुरूंनी कृपेने भद्रायूला बारा हजार हत्तींचे अफाट बळ प्रदान केले.

देणे शिवाचे अद्भुत । म्हणे होई ऐश्वर्यवंत ।
आयुरारोग्य विख्यात । सर्व रायांत श्रेष्ठ तू ॥ ६ ॥

शिवयोग्यांनी त्याला असा अद्भुत आशीर्वाद दिला की, तू अत्यंत ऐश्वर्यवान, दीर्घायुषी, निरोगी आणि सर्व राजांमध्ये श्रेष्ठ व प्रसिद्ध होशील.

चिरकाल विजयी होऊनी । संतोषरूपे पाळी मेदिनी ।
निष्काम दाने करूनी । माजेल त्रिभुवनी कीर्तिघोष ॥ ७ ॥

तू दीर्घकाळ विजयी होऊन आनंदाने पृथ्वीचे पालन करशील. तुझ्या निष्काम दानामुळे तिन्ही लोकांमध्ये तुझ्या कीर्तीचा जयजयकार होईल.

भाग्यलक्ष्मी असो तव सदनी । भूतकारुण्यलक्ष्मी हृदयभुवनी ।
दानलक्ष्मी येवोनी । करकमळी राहो सदा ॥ ८ ॥

तुझ्या घरात भाग्याची लक्ष्मी, तुझ्या हृदयात प्राणिमात्रांबद्दल दया आणि तुझ्या हातांमध्ये सदैव दानाची लक्ष्मी वास करो.

सर्वांगी वसो लक्ष्मी सौम्य । दोर्दंडीं वीरलक्ष्मी उत्तम ।
दिगंतरी कीर्ति परम । सर्वदाही वसो तुझी ॥ ९ ॥

तुझ्या संपूर्ण शरीरावर सौम्य लक्ष्मी, तुझ्या बाहूंमध्ये उत्तम वीरलक्ष्मी आणि सर्व दिशांमध्ये तुझी परम कीर्ती सदैव राहो.

शत्रुलक्ष्मी खड्गाग्री वसो । साम्राज्यलक्ष्मी सदा असो ।
विद्यालक्ष्मी विलसो । सर्वदाही तुजपासी ॥ १० ॥

तुझ्या तलवारीच्या टोकावर शत्रुलक्ष्मी, तुझ्याकडे साम्राज्यलक्ष्मी आणि तुझ्यापाशी सदैव विद्यालक्ष्मी शोभून दिसो.

ऐसे शिवयोगी बोलोन । तेथेच पावला अंतर्धान ।
भद्रायु सुमती गुरुचरण । सर्वदाही न विसंबती ॥ ११ ॥

असे बोलून शिवयोगी तेथेच गुप्त झाले. भद्रायू आणि त्याची आई सुमती हे दोघेही गुरूंच्या चरणांचे सतत स्मरण करत राहिले.

इकडे भद्रायूचा पिता निरूती । दाशार्हदेशींचा नृपती ।
वज्रबाहु महामती । शत्रु त्यावरी पातले ॥ १२ ॥

इकडे भद्रायूचा पिता आणि दाशार्ह देशाचा बुद्धिवान राजा वज्रबाहू याच्यावर शत्रूंनी अचानक आक्रमण केले.

मगधदेशाधिपति हेमरथ । तेणे देश नागविला समस्त ।
धन धान्य हरूनि नेत । सर्व करीत गोहरण ॥ १३ ॥

मगध देशाचा राजा हेमरथ याने वज्रबाहूचा सर्व देश लुटून टाकला. धन-धान्य लुटले आणि सर्व गाई पळवून नेल्या.

स्त्रिया पुरुष धरोनि समस्त । बळे नेऊनि बंदी घालीत ।
मुख्य राजग्राम वेष्टित । बाहेर निघत वज्रबाहु ॥ १४ ॥

सर्व स्त्री-पुरुषांना धरून बळाने कैदेत टाकले. मुख्य राजधानीला वेढा घातला, तेव्हा राजा वज्रबाहू युद्धासाठी बाहेर पडला.

युद्ध झाले दशदिनपर्यंत । हा एकला शत्रु बहुत ।
मग त्यासी धरोनियां जित । रथी बांधिती आकर्षोनी ॥ १५ ॥

सलग दहा दिवस युद्ध चालले. राजा वज्रबाहू एकटा होता आणि शत्रू भरपूर होते. शेवटी शत्रूंनी वज्रबाहूला जिवंत पकडून रथाला घट्ट बांधले.

वज्रबाहूचे अमात्य धरोन । तेही चालविले बांधोन ।
सर्व ग्रामप्रजा लुटून । राजस्त्रिया धरियेल्या ॥ १६ ॥

वज्रबाहूच्या मंत्र्यांनाही बांधून नेले. सर्व प्रजेला लुटून राजस्त्रियांना पळवून नेले.

ऐसे हरोनि समस्त । घेवोनि चालिला हेमरथ ।
वज्रबाहु सचिवांसहित । मागे पुढे पाहतसे ॥ १७ ॥

सर्व काही लुटून हेमरथ निघून चालला होता. रथाला बांधलेला राजा वज्रबाहू आपल्या मंत्र्यांसह हताश होऊन मागे-पुढे पाहत होता.

पुत्र ना बंधु आम्हांस । कोण कैवारी या समयास ।
आम्ही पहावी कवणाची आस । सोडवील कोण दुःखार्णवी ॥ १८ ॥

राजा दुःखाने विचार करत होता की, मला पुत्र नाही की भाऊ नाही. या कठीण प्रसंगी आमचा पाठिराखा कोण? या दुःखाच्या सागरातून आम्हाला कोण सोडवेल?

तो समाचार कळला भद्रायूसी । की शत्रु नेती पितयासी ।
गुरुस्मरण करून मानसी । अंगी कवच लेइले ॥ १९ ॥

शत्रू आपल्या पित्याला पकडून नेतात ही बातमी भद्रायूला कळली. त्याने मनात गुरूंचे स्मरण केले आणि अंगावर शिवकवच धारण केले.

मृत्युंजयमंत्र परम । सर्वांगी चर्चिले भस्म ।
शंख खड्ग घेऊनि उत्तम । मातेलाग नमस्कारी ॥ २० ॥

मृत्युंजय मंत्राचा जप केला, सर्वांगाला भस्म लावले आणि दिव्य शंख व तलवार घेऊन आईच्या चरणी नमस्कार केला.

म्हणे माते शत्रु बहुत । ग्राम हरूनि पितयास नेत ।
तरी मी गुरुदास तुझा सुत । संहारीन समस्तातें ॥ २१ ॥

भद्रायू म्हणाला, "आई, शत्रू प्रचंड आहेत, ते देश लुटून माझ्या वडिलांना घेऊन जात आहेत. पण मी तुझ्या गर्भातून जन्मलेला आणि गुरूंचा दास आहे, मी त्या सर्वांचा संहार करेन."

माते तुझ्या सुकृतेकरून । कृतांत समरी करीन चूर्ण ।
पृथ्वी राजे जितचि धरून । आणीन तुझिया दर्शना ॥ २२ ॥

"आई, तुझ्या पुण्याच्या बळावर मी यमालाही युद्धात धुळीस मिळवेन आणि त्या राजांना जिवंत पकडून तुझ्यासमोर उभारेन."

निर्दोष यशाचा ध्वज । उभवीन आज तेजःपुंज ।
शरत्काळींचा द्विजराज । सोज्ज्वळ जैसा शोभत ॥ २४ ॥

"शरद ऋतूतील चंद्र जसा उज्ज्वल दिसतो, तसाच मी आज माझ्या निष्कलंक यशाचा तेजस्वी ध्वज फडकवेन."

पद्माकरपुत्र सुनय वीर । सवे घेतला सत्वर ।
सर्पाचा माग काढी विनतापुत्र । तैसे दोघे धावती ॥ २४ ॥

भद्रायूने पद्माकराचा शूर मुलगा सुनय याला सोबत घेतले. गरुड जसा सर्पाचा शोध घेत वेगाने धावतो, तसे ते दोघे शत्रूच्या दिशेने धावले.

इभ आहे कोणते कांतारीं । शोधीत धांवती दोघे केसरी ।
की जनकजेचे कैवारी । लहुकुश पुत्र जैसे ॥ २५ ॥

अरण्यात हत्ती शोधणाऱ्या दोन सिंहांप्रमाणे किंवा सीतेचे रक्षण करणाऱ्या लव-कुशांप्रमाणे ते दोघे शूर बालक धावले.

पायी क्रमिती भूमि सत्वर । शोभती धाकुटे वये किशोर ।
जवळी देखोनि शत्रूचे भार । सिंहनादे गर्जिन्नले ॥ २६ ॥

लहान वयाचे ते दोघे पायीच वेगाने चालत गेले. शत्रूचे सैन्य जवळ येताच त्यांनी सिंहासारखी भयंकर गर्जना केली.

म्हणती उभे रहा रे तस्कर समस्त । बज्रबाहूऐसी दिव्य वस्त ।
चोरोनि नेतां त्वरित । शिक्षा लावीन तुम्हांते ॥ २७ ॥

ते ओरडले, "अहो चोरांनो, उभे राहा! राजा वज्रबाहूंसारख्या श्रेष्ठ राजाला तुम्ही चोरून नेऊ पाहत आहात, मी तुम्हाला लगेच योग्य ती शिक्षा देतो."

तस्करांसी हेचि शिक्षा जाण । छेदावे कर्ण नासिक कर चरण ।
एवढा अन्याय करून । कैसे वांचून जाल तुम्ही ॥ २८ ॥

"चोरांना हीच शिक्षा असते की त्यांचे कान, नाक, हात आणि पाय कापले पाहिजेत. एवढा मोठा अन्याय करून तुम्ही जिवंत कसे जाल?"

अवघे माघारे जंव पाहती । तंव दोघे किशोर धावती ।
म्हणती एक रमापती एक उमापती । येती निजभक्तकैवारे ॥ २९ ॥

शत्रूंनी मागे वळून पाहिले तेव्हा दोन लहान मुले धावत येताना दिसली. ते जणू आपल्या भक्ताच्या रक्षणासाठी साक्षात विष्णू आणि शिवच धावून येत आहेत असे वाटत होते.

एक मृगांक एक मित्र । एक वसिष्ठ एक विश्वामित्र ।
एक वासुकी एक भोगींद्र । तेवी दोघे भासती ॥ ३० ॥

ते दोघे सूर्य-चंद्रासारखे, वसिष्ठ-विश्वामित्रांसारखे किंवा वासुकी आणि शेषनागासारखे तेजस्वी दिसत होते.

असंख्यात सोडिती बाण । जैशा धारा वर्षे घन ।
वीर खिळिले संपूर्ण । मयूरा ऐसे दीसती ॥ ३१ ॥

त्यांनी पावसाच्या धारेसारखा असंख्य बाणांचा वर्षाव केला. शत्रूचे सैनिक बाणांनी संपूर्ण विद्ध होऊन मोरांसारखे दिसू लागले.

परतले शत्रूचे भार । वर्षती शस्त्रास्त्रे समग्र ।
वाद्ये वाजती भयंकर । तेणे दिशा व्यापिल्या ॥ ३२ ॥

शत्रूचे सैन्य मागे फिरले आणि त्यांनी विविध शस्त्रांचा वर्षाव सुरू केला. भयंकर युद्धवाद्यांच्या आवाजाने सर्व दिशा भरून गेल्या.

तो जलज वाजविला अद्भुत । धाके उर्वी डळमळत ।
पाताळी फणिनाथ । सावरीत कुंभिनीते ॥ ३३ ॥

त्याच वेळी भद्रायूने तो दिव्य शंख फुंकला. त्याच्या धक्क्याने पृथ्वी हादरली आणि पाताळातील शेषनाग पृथ्वीला सावरू लागला.

दिशा कोंदल्या समस्त । दिग्गज थरथरा कापत ।
शत्रु पडिले मूर्च्छित । रिते रथ धावती ॥ ३४ ॥

सर्व दिशा दणाणून गेल्या, दिशांचे हत्ती कापू लागले. शंखाच्या आवाजाने शत्रू मूर्च्छित होऊन पडले आणि रिकामे रथ धावू लागले.

त्यांतील दिव्य रथ घेवोनि दोनी । दोघे आरूढले तेच क्षणी ।
चापी बाण लावूनी । सोडिती प्रलयविद्युद्वत ॥ ३५ ॥

शत्रूचे दोन दिव्य रथ मिळवून दोघेही त्यावर स्वार झाले आणि धनुष्याला बाण लावून प्रलयंकाळाच्या विजेसारखे बाण सोडू लागले.

वज्रबाहूचे वीर बहुत । भारासमवेत गज रथ ।
भद्रायूभोवते मिळत । कैवारी आपुला म्हणवूनी ॥ ३६ ॥

वज्रबाहूचे उरलेले सैन्य, हत्ती आणि रथ भद्रायूला आपला रक्षक मानून त्याच्याभोवती गोळा झाले.

वाद्ये वाजवूनियां दळ । भद्रायूभोवते मिळाले सकळ ।
म्हणती हा कैवारी या वेळ । आला न कळे कोठोनी ॥ ३७ ॥

सैन्य वाद्ये वाजवत भद्रायूभोवती जमा झाले आणि म्हणू लागले, "हा आमचा रक्षक या प्रसंगी कोठून धावून आला हे समजायला मार्ग नाही."

पाठिराखा देखोनि समर्थ । वीरांस बळ चढले अद्भुत ।
हेमरथाची सेना बहुत । संहारिली ते काळी ॥ ३८ ॥

असा समर्थ पाठीराखा पाहून सैनिकांमध्ये प्रचंड धैर्य आले आणि त्यांनी हेमरथाच्या सैन्याचा धुव्वा उडवला.

वज्रबाहूसहित प्रधान । रथी बांधले पाहती दुरून ।
म्हणती त्रिपुरारी मुरारी दोघेजण । किशोरवेषे पातले ॥ ३९ ॥

रथाला बांधलेला राजा वज्रबाहू आणि त्याचे मंत्री दुरून हे पाहत होते. ते म्हणाले, "जणू शिव आणि विष्णूच बालरूपात आपल्या रक्षणासाठी आले आहेत."

एका गुरूने शिकविले पूर्ण । दिसे दोघांची विद्या समान ।
त्यांत मुख्य राजनंदन । देखोनि स्नेह वाटतो ॥ ४० ॥

"दोघांना एकाच गुरूने शिकवले आहे, दोघांची विद्या सारखीच आहे. पण त्यातील मुख्य बालकाला पाहून मनामध्ये अतोनात प्रेम ओसंडून येत आहे."

कोण आहेत न कळे सत्य । मज वाटती परम आप्त ।
हृदयी धरूनि यथार्थ । द्यावे चुंबन आवडीने ॥ ४१ ॥

"ते कोण आहेत हे माहीत नाही, पण ते माझे अत्यंत जवळचे नातेवाईक असल्यासारखे वाटतात. त्यांना हृदयाशी धरून आवडीने मुका घ्यावासा वाटतो."

मांडिले घोरांदर रण । रक्तपूर चालिले जाण ।
वज्रबाहु दुरून । प्रधानासहित पाहतसे ॥ ४२ ॥

भयंकर युद्ध सुरू झाले, रक्ताच्या नद्या वाहू लागल्या. वज्रबाहू आणि त्याचे मंत्री दुरून हा पराक्रम पाहत होते.

अनिवार भद्रायूचा मार । शत्रु केले तेव्हा जर्जर ।
समरभूमि माजली थोर । बाणे अंबर कोंदले ॥ ४३ ॥

भद्रायूच्या अद्भूत मारगिरीने शत्रू त्रस्त झाले. रणंगण तापले आणि बाणांनी संपूर्ण आकाश व्यापून गेले.

ऐसी देखोनि हेमरथ । लोटला तेव्हा कृतांतवत ।
दोघांसी युद्ध अद्भुत । चार घटिका जाहले ॥ ४४ ॥

हे पाहून हेमरथ राजा स्वतः यमासारखा धावून आला. भद्रायू आणि हेमरथ यांच्यात चार घटिका (सुमारे दीड-दोन तास) भयंकर युद्ध झाले.

शत्रु थरथरा कापत । म्हणती भीम की हनुमंत ।
किंवा आला रेवतीनाथ । मुसळ नांगर घेऊनी ॥ ४५ ॥

शत्रू थरथर कापू लागले आणि म्हणू लागले, "हा भीम आहे, हनुमान आहे की मुसळ-नांगर घेऊन आलेला बलराम आहे?"

शत्रूचा देखोनि उत्कर्ष बहुत । भद्रायूने शिवयोगिदत्त ।
खड्ग काढिले तेज अद्भुत । सहस्रमार्तंडासमान ॥ ४६ ॥

शत्रूचा जोर वाढलेला पाहून भद्रायूने शिवयोग्यांनी दिलेली ती हजार सूर्यांसारखी तेजस्वी तलवार म्यानातून बाहेर काढली.

काळाग्नीची जिव्हा कराळ । की प्रळय विजांचा मेळ ।
की काळसर्पाची गरळ । तेवी खड्ग झळकतसे ॥ ४७ ॥

ती तलवार म्हणजे जणू प्रलयाच्या अग्नीची भयंकर जिभ, विजांचा समूह किंवा काळसर्पाचे विषच होती.

ते शस्त्र झळकता तेजाळ । मागधदळ भस्म झाले सकळ ।
मागे होता हेमरथ तत्काळ । समाचार श्रुत जाहला ॥ ४८ ॥

त्या तलवारीचे तेज चमकताच मगध देशाचे सर्व सैन्य भस्म झाले. मागे असलेल्या हेमरथ राजाला ही बातमी समजली.

की काळशस्त्र घेता हाती । देखताचि दळे संहारिती ।
मग पळू लागला पवनगती । उरल्या दळासमवेत ॥ ४९ ॥

हातातील ते काळशस्त्र सैन्याचा नाश करत आहे हे पाहून हेमरथ उरलेल्या सैन्यासह वाऱ्याच्या वेगाने पळून जाऊ लागला.

प्रधानासहित वज्रबाहूसी टाकून । पळती शत्रु घेतले रान ।
ते भद्रायूने देखोन । धरिला धावून हेमरथ ॥ ५० ॥

वज्रबाहू आणि त्याच्या मंत्र्यांना सोडून शत्रू रानात पळू लागले. हे पाहून भद्रायूने धावून जाऊन हेमरथला पकडले.

धरिला तो दृढ केशी । ओढूनि पाडिला भूमीसी ।
लत्ताप्रहार देता हृदयदेशी । अशुद्ध ओकीत भडभडा ॥ ५१ ॥

त्याला केसा धरून खाली ओढले आणि छातीवर असा लाथांचा प्रहार केला की तो भडभडा रक्त ओकू लागला.

रथी बांधिला आकर्षून । मंत्रिप्रधानांसहित जाण ।
क्षुरमुखशर घेऊन । पाच पाट काढिले ॥ ५२ ॥

त्याला आणि त्याच्या मंत्र्यांना रथाला बांधले आणि विशेष बाणांनी त्याच्या डोक्याच्या पाच शिखा (पाट) कापल्या.

अर्धखांड धर्ममिशी भादरून । माघारे चालवी संपूर्ण ।
राजस्त्रिया अपार कोश धन । घेत हिरोन तेधवा ॥ ५३ ॥

त्याची अर्धी दाढी-मीठ बोडवून विद्रुप केले. पळवून नेलेल्या राजस्त्रिया, सर्व खजिना आणि धन भद्रायूने परत जिंकून घेतले.

देश नागविला होता सकळ । वस्तुमात्र आणविल्या तत्काळ ।
गोभार परतविला सकळ । जेथींचा तेथे स्थापिला ॥ ५४ ॥

लुटलेली सर्व मालमत्ता आणि पळवून नेलेल्या सर्व गाई परत आणून ज्यांच्या त्यांना देऊन दिल्या.

अमात्यसमवेत पिता । सोडवूनि पायी ठेविला माथा ।
बज्रबाहू होय बोलता । त्याजकडे पाहूनी ॥ ५५ ॥

भद्रायूने आपले पिता वज्रबाहू आणि मंत्र्यांची बंधनातून सुटका केली आणि वडिलांच्या चरणी डोके ठेवले. वज्रबाहू त्याच्याकडे पाहून बोलू लागला.

नयनी लोटल्या अश्रुधारा । तू कोण आहेस सांग कुमारा ।
मज अपयशसमुद्रातून त्वरा । काढिले उडी घालुनी ॥ ५६ ॥

राजाच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले, "बाळा, तू कोण आहेस? मला अपयशाच्या समुद्रातून तू उडी मारून बाहेर काढलेस."

जळता शत्रुदावाग्नीत । वर्षलासी जलद अद्भुत ।
मज वाटे तू कैलासनाथ । बाळवेषे आलासी ॥ ५७ ॥

"शत्रूंच्या दावानलात जळत असताना तू अद्भुत ढगांसारखा वर्षाव केलास. मला वाटते तू साक्षात कैलासपती शिवच बालरूपात आला आहेस."

की वाटे वैकुंठनायके । रूपें धरिली बाळकांची कौतुके ।
की सहस्राक्षे येणे एके । केले धावणे वाटतसे ॥ ५८ ॥

"किंवा वैकुंठपती विष्णूने कौतुकाने हे बाळरूप घेतले आहे, किंवा इंद्रानेच माझ्या मदतीसाठी धाव घेतली आहे."

सकल राजस्त्रिया धावोन । उतरिती मुखावरूनि निंबलोण ।
म्हणती बाळा तुजवरून । जाऊ ओवाळून सर्बही ॥ ५९ ॥

सर्व राजस्त्रियांनी धावून येऊन भद्रायूची दृष्ट काढली (निंबलोण उतरले) आणि म्हणाल्या, "बाळा, तुझ्यावरून आम्ही सर्व ओवाळून जावे."

भद्रायु म्हणे नगरात । चला शत्रु घेवोनि समस्त ।
बंदी घालूनि रक्षा बहुत । परमयत्नेकरोनियां ॥ ६० ॥

भद्रायू म्हणाला, "आता या सर्व शत्रूंना पकडून नगरात चला आणि त्यांना अत्यंत काळजीपूर्वक कैदेत ठेवा."

नगरांत पिता नेऊनी । बैसविला दिव्य सिंहासनी ।
जयवाद्यांचा ध्वनी । अपार वाजो लागला ॥ ६१ ॥

पित्याला नगरात नेऊन दिव्य सिंहासनावर बसवले. सर्वत्र जयजयकाराची वाद्ये वाजू लागली.

नगर श्रृंगारिले एकसरा । रथी भरूनि वाटती शर्करा ।
नगरजन धावती त्वरा । वज्रबाहूसी भेटावया ॥ ६२ ॥

संपूर्ण नगर सजवले गेले, रथात भरून साखर वाटली गेली. राजा वज्रबाहूला भेटण्यासाठी सर्व नगरजन धावले.

वज्रबाहु म्हणे सद्‌गद होऊन । जेणे मज सोडविले धावून ।
त्या कैवारियाचे चरण । धरा जाऊन ये वेळा ॥ ६३ ॥

वज्रबाहू गद्गद होऊन म्हणाला, "ज्याने धावून येऊन माझी सुटका केली, त्या माझ्या रक्षकाचे पाय तुम्ही आधी जाऊन धरा."

भद्रायू म्हणे पितयालागून । शत्रूस करा बहुत जतन ।
तीन दिवसां मी येईन । परतोनि जाणा तुम्हापासी ॥ ६४ ॥

भद्रायू पित्याला म्हणाला, "शत्रूला कैदेत सुरक्षित ठेवा. मी तीन दिवसांत तुमच्याकडे परत येतो."

मी आहे कोणाचा कोण । कळेल सकळ वर्तमान ।
ऐसे बोलोनि दोघेजण । रथारूढ पैं झाले ॥ ६५ ॥

"मी कोण आहे ही सर्व हकिकत तुम्हाला लवकरच कळेल." असे सांगून भद्रायू आणि सुनय दोघे रथात बसून निघून गेले.

मनोवेगेकरून । येऊनि वंदिले मातेचे चरण ।
मग तिने करूनि निंबलोण । सुखावे पूर्ण पद्माकर ॥ ६६ ॥

वाऱ्याच्या वेगाने येऊन त्यांनी आई सुमतीच्या चरणांना स्पर्श केला. आईने त्यांची दृष्ट काढली आणि पद्माकर शेठला अतिशय आनंद झाला.

असो यावरी शिवयोगी दयाघन । चित्रांगदसीमंतिनींसी भेटोन ।
जन्मादारभ्य वर्तमान त्यांसी सांगे भद्रायूचे ॥ ६७ ॥

इकडे दयाळू शिवयोगी चित्रांगद राजा आणि सीमंतिनी यांना भेटले आणि त्यांनी भद्रायूच्या जन्मापासूनची सर्व हकिकत त्यांना सांगितली.

पिता सोडवूनि पुरुषार्थ । केला तो ऐकिला की समस्त ।
तरी तो तुम्ही करावा जामात । कीर्तिमालिनी देऊनिया ॥ ६८ ॥

शिवयोगी म्हणाले, "भद्रायूने आपल्या पित्याला सोडवून जो पराक्रम केला तो तुम्ही ऐकलाच आहे. आता तुमची मुलगी कीर्तिमालिनी त्याला देऊन त्याला तुमचा जावई करा."

ऐकता ऐसा मधुर शब्द । सीमंतिनी आणि चित्रांगद ।
दृढ धरिती चरणारविंद । पूजिती मग षोडशोपचारे ॥ ६९ ॥

हे मधुर शब्द ऐकून सीमंतिनी आणि चित्रांगदाने गुरूंचे पाय घट्ट धरले आणि त्यांची सोळा उपचारांनी पूजा केली.

म्हणती तुझे वचन प्रमाण । वर आणावा आताचि आहे लग्न ।
मग दळभार वाहने पाठवून । दिधली वैश्यनगराप्रती ॥ ७० ॥

ते म्हणाले, "तुमचे वचन आम्हास मान्य आहे. लग्नाची वेळ झाली आहे, वराला लगेच घेऊन या." त्यांनी वैश्याच्या नगरात सैन्य आणि वाहने पाठवली.

सुनयपुत्रासहित समग्र । नाना संपत्ति घेऊन अपार ।
लग्नासि चालिला पद्माकर । वाद्ये अपार वाजती ॥ ७१ ॥

पद्माकर शेठ, सुनय, भद्रायू आणि प्रचंड संपत्ती घेऊन लग्नासाठी निघाले. अनेक वाद्ये वाजू लागली.

भद्रायू बैसला सुखासनी । तैसीच माता शिबिकायानी ।
चित्रांगद सामोरा येवोनी । घेऊनि गेला मिरवीत ॥ ७२ ॥

भद्रायू पालखीत बसला, आई सुमती टोमण्यात बसली. चित्रांगद राजा स्वतः सामोरा आला आणि त्यांना मिरवणुकीने घेऊन गेला.

वर पाहूनि जन तटस्थ । म्हणती कायसा यापुढे रतिनाथ ।
पृथ्वीचे राजे समस्त । आणविले लग्नासी ॥ ७३ ॥

वराला (भद्रायूला) पाहून सर्व लोक थक्क झाले आणि म्हणाले, "याच्या रूपापुढे मदन काय कामाचा!" लग्नासाठी पृथ्वीवरील सर्व राजांना आमंत्रण होते.

त्यात वज्रबाहू सहपरिवारे । लग्नालागी पातला त्वरे ।
वराकडे पाहे सादरें । तब तो कैवारी ओळखिला ॥ ७४ ॥

त्यात राजा वज्रबाहूही आपल्या परिवारासह लग्नाला आला. त्याने वराकडे आदराने पाहिले तेव्हा त्याने आपल्या रक्षकाला (भद्रायूला) ओळखले.

पाय त्याचे धरावया धाविन्नला । भद्रायूने वरच्यावरी धरिला ।
आलिंगन देता वेळोवेळा । कंठ दाटले उभयतांचे ॥ ७५ ॥

राजा वज्रबाहू त्याचे पाय धरण्यासाठी धावला, पण भद्रायूने त्याला वरच्या वर धरले. दोघांनी एकमेकांना मिठी मारली तेव्हा दोघांचेही कंठ दाटून आले.

नयनी चालिल्या विमलांबुधारा । अभिषेक करिती येरयेरा ।
मग वज्रबाहू पुसे वरा । देश तुझा कवण सांग ॥ ७६ ॥

दोघांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. मग वज्रबाहूने वराला विचारले, "बाळा, तुझा देश कोणता ते मला सांग."

फेडी संशय तत्त्वता । सांग कवण मातापिता ।
गोत्र ग्राम गुरु आता । सर्व सांग मजप्रती ॥ ७७ ॥

"माझा संशय दूर कर. तुझे आई-वडील कोण, तुझे गोत्र, गाव आणि गुरू कोण, हे सर्व मला सांग."

मग भद्रायूने एकांती नेऊन । सांगितले साद्यंत वर्तमान ।
हा शिवयोगियाचा महिमा पूर्ण । उपासना शिवाची ॥ ७८ ॥

मग भद्रायूने वडिलांना एकांतात नेऊन सर्व हकिकत सांगितली आणि हा शिवयोग्यांचा आणि शिवउपासनेचाच पूर्ण महिमा आहे असे सांगितले.

अनंतपुण्य कोट्यानुकोटी । तै शिवयोगियाची होय भेटी ।
तो साक्षात् धूर्जटी । त्याचे चरित्र जाण हे ॥ ७९ ॥

"कोट्यवधी जन्मांचे पुण्य साचते तेव्हा अशा शिवयोग्यांची भेट होते. ते साक्षात भगवान शंकरच आहेत."

मग ते सुमति पट्टराणी । भेटविली एकांती नेऊनी ।
वज्रबाहु खालते पाहुनि । रुदन करी तेधवा ॥ ८० ॥

मग भद्रायूने आपली आई सुमती हिची राजा वज्रबाहूशी एकांतात भेट घडवून आणली. राजा वज्रबाहू शर्मींद्या नजरेने खाली पाहून रडू लागला.

म्हणे ऐसी निधाने वरिष्ठे । म्या घोरवनी टाकिली नष्टे ।
मजएवढा अन्यायी कोठे । पृथ्वी शोधिता नसेल ॥ ८१ ॥

राजा म्हणाला, "माझ्यासारख्या दुष्टाने अशा श्रेष्ठ रत्नाला घोर अरण्यात टाकून दिले! शोधूनही माझ्यासारखा पापी आणि अन्यायी जगात सापडणार नाही."

सुमति मागील दुःख अद्भुत । आठवूनि रडे सद्गदित ।
म्हणे शिवयोगी गुरुनाथ । तेणे कृतार्थ केले आम्हा ॥ ८२ ॥

सुमतीही जुने दुःख आठवून रडू लागली आणि म्हणाली, "शिवयोगी गुरूंनीच आज आपल्याला कृतार्थ केले आहे."

मग सीमंतिनी चित्रांगद । उभयतांचा करूनि ऐक्यवाद ।
वज्रबाहु बोले सद्गद । धन्य सुमति राणी तू ॥ ८३ ॥

सीमंतिनी आणि चित्रांगदाने दोघांचा मिलाफ घडवून आणला. वज्रबाहू गद्गद होऊन म्हणाला, "हे सुमती, तू धन्य आहेस!"

बिंदूचा सिंधु करून । मज त्वा दाविला आणोन ।
सर्षप कनकाद्रीहून । श्रेष्ठ केला गुणसरिते ॥ ८४ ॥

"तू एका थेंबाचा समुद्र करून मला दाखवलास! मोहरीसारख्या मला सुवर्णपर्वतापेक्षा (मेरू) श्रेष्ठ बनवलेस."

त्वा माझा केला उद्धार । मज अभाग्यास कैचा पुत्र ।
हे राज्य तुझेचि समग्र । सुतासहित त्वा दीधले ॥ ८५ ॥

"तू माझा उद्धार केलास. माझ्यासारख्या अभागी माणसाला असा पुत्र कुठे मिळतो? हे सर्व राज्य तुझेच आहे, जे तू पुत्रासह मला परत दिलेस."

ऐसे बोलोनि त्वरित । वज्रबाहु बाहेर येत ।
भद्रायू धावोनि सद्गदित । साष्टांगे नमीत पितयाते ॥ ८६ ॥

असे बोलून वज्रबाहू बाहेर आला. भद्रायूने धावून जाऊन पित्याला साष्टांग नमस्कार केला.

वज्रबाहु देत आलिंगन । जेवी भेटती शिव आणि षडानन ।
की वाचस्पति आणि कच निधान संजीवनी साधिता आलिंगिती ॥ ८७ ॥

वज्रबाहूने त्याला मिठी मारली; जणू शिव आणि कार्तिकेय भेटत होते किंवा बृहस्पती आणि कच भेटत होते.

मस्तक अवघ्राणून झडकरी । सप्रेम बैसविला अंकावरी ।
कीर्तिमालिनी स्नुषासुंदरी । दक्षिणांकी बैसविली ॥ ८८ ॥

राजाने भद्रायूचे मस्तक सुंघून त्याला मांडीवर बसवले आणि सून कीर्तिमालिनी हिला उजव्या मांडीवर बसवले.

तव राजे समस्त आश्चर्य करिती । धन्य वज्रबाहु नृपती ।
मग पद्माकर सुनय यांप्रती । भद्रायू भेटवी पितयाते ॥ ८९ ॥

हे पाहून सर्व राजे आश्चर्यचकित झाले आणि वज्रबाहूचा जयजयकार करू लागले. मग भद्रायूने पद्माकर आणि सुनय यांची आपल्या पित्याशी भेट घडवून आणली.

गगनी न समाये ब्रह्मानंद । ऐसा झाला सकळा मोद ।
मग चारी दिवस सानंद । यथासांग लग्न झाले ॥ ९० ॥

सर्वांना गगनात न मावणारा आनंद झाला. चार दिवस अत्यंत आनंदाने विवाहसोहळा पार पडला.

आंदण दिधले अपार । दोन लक्ष वाजी अयुत कुंजर ।
दास दासी भांडार । भरूनि द्रव्य दीधले ॥ ९३ ॥

हुंड्यामध्ये/आंदणात दोन लाख घोडे, दहा हजार हत्ती, दास-दासी आणि खजिना भरून द्रव्य दिले.

सर्व घेवोनि कीर्तिमालिनी । पद्माकरासहित जनकजननी ।
निजनगरा तेच क्षणी । जाती झाली तेधवा ॥ ९२ ॥

कीर्तिमालिनी, आई-वडील आणि पद्माकरासह सर्वांना घेऊन ते आपल्या नगराला गेले.

गगनगर्भी न समाये हरिख । ऐसे मातापितयांसी झाले सुख ।
पट्टराणी सुमति देख । केले आधीन सर्व तिच्या ॥ ९३ ॥

आई-वडिलांच्या आनंदाला उधाण आले. राजाने सर्व राज्य पट्टराणी सुमतीच्या स्वाधीन केले.

मग सकळ शत्रू सोडोन । प्रतिवर्षी करभार नेमून ।
करूनि आपणाआधीन । जीवदान दिधले तया ॥ ९४ ॥

सर्व कैदी शत्रूंना (हेमरथासह) दरवर्षी कर देण्याच्या अटीवर सोडून दिले आणि त्यांना जीवदान दिले.

भद्रायूऐसा पुत्र प्राप्त । होय असल्या पुण्य बहुत ।
जरी जन्मोजन्मीं हिमनगजामात । पूजिला असेल प्रेमभरे ॥ ९५ ॥

जन्मोजन्मी जर पार्वतीपती शिवांची अत्यंत भक्तीने पूजा केली असेल, तरच भद्रायूसारखा श्रेष्ठ पुत्र प्राप्त होतो.

स्त्री पतिव्रता चतुर सुंदर । पुत्र पंडित सभाग्य पवित्र ।
गुरु सर्वज्ञ उदार थोर । पूर्वदत्ते प्राप्त होय ॥ ९६ ॥

सुंदर व पतिव्रता स्त्री, विद्वान व भाग्यवान पुत्र आणि ज्ञानी व थोर गुरू हे पूर्वजन्मीच्या पुण्याईनेच मिळतात.

मग त्या भद्रायूवरी छत्र । वज्रबाहूने उभवूनि सत्वर ।
स्त्रीसुमतिसहित तप अपार । हिमकेदारी करिता झाला ॥ ९७ ॥

नंतर राजा वज्रबाहूने भद्रायूचा राज्याभिषेक केला आणि स्वतः पत्नी सुमतीसह हिमालयात केदारनाथ येथे तपासाठी निघून गेला.

करिता शिवआराधन । त्रिकाळ ज्योतिर्लिंगाचे पूजन ।
मागे भद्रायू बहुत दिन । राज्य करीत पृथ्वीचे ॥ ९८ ॥

वज्रबाहू तेथे त्रिकाल शिवपूजा करत राहिला, तर इकडे भद्रायू राजा दीर्घकाळ पृथ्वीवर उत्तम राज्य करत राहिला.

शिवकवच भस्मधारण । रुद्राक्षमहिमा अपार पूर्ण ।
धन्य गुरु शिवयोगी सुजाण । शिष्य भद्रायू धन्य तो ॥ ९९ ॥

शिवकवच, भस्म आणि रुद्राक्षाचा महिमा अपार आहे. शिवयोगी गुरू धन्य आहेत आणि त्यांचा शिष्य भद्रायूही धन्य आहे!

असो भद्रायू नृपनाथ । कीर्तिमालिनीसमवेत ।
चालिला वनविहारार्थ । अवलोकीत वनश्रियेते ॥ १०० ॥

पुढे एकदा भद्रायू राजा आपली राणी कीर्तिमालिनी हिच्यासह वनात फिरण्यासाठी आणि निसर्ग सौंदर्य पाहण्यासाठी गेला.

छाया सघन शीतळ । पाट वाहती जल निर्मळ ।
तेथे बैसता सूर्यमंडळ । वरी कदापि दिसेना ॥ १०१ ॥

ते वन अत्यंत दाट आणि थंडसावलीचे होते. निर्मळ पाण्याचे झरे वाहत होते. इतकी दाट झाडी होती की सूर्यही दिसत नव्हता.

नारळी केळी पोफळी रातांजन । मलयागर सुवास चंदन ।
अशोकवृक्ष खर्जूरी सघन । आंबे जांभळी खिरणिया ॥ १०२ ॥

तेथे नारळ, केळी, सुपारी, चंदन, अशोक, खजूर, आंबे, जांभूळ अशी विविध झाडे होती.

वट पिंपळ कडवे निंब । डाळिंब सेवरी मंदार कदंब ।
अंजीर औदुंबर पारिभद्र नभ । भेदीत गेले गगनमार्गे ॥ १०३ ॥

वड, पिंपळ, कडुनिंब, डाळिंब, अंजीर, औदुंबर अशी उंचच उंच झाडे आकाशाला शिवत होती.

चंपक मोगरे जाई जुई । मालती सेवंती बकुळ ठायी ठायी ।
शतपत्र जपा अगस्ति वृक्ष पाही । वेष्टोनि वरी चालिले ॥ १०४ ॥

चाफा, मोगरा, जाई-जुई, मालती, शेवंती, शेवगा अशा अनेक सुवासिक फुलांच्या वेली झाडांवर पसरल्या होत्या.

कनकवेली नागवेली परिकर । पोवळवेली नाना लता सुवासकर ।
द्राक्षद्वीप द्राक्षतरु सुंदर । जायफळी डोलती फळभारे ॥ १०५ ॥

द्राक्षांचे मांडव आणि जायफळाची झाडे फळांच्या भाराने डोलत होती.

बदके चातक मयूर । कस्तूरीमृग जवादी मार्जार ।
चक्रवाक नकुळ मराळ परिकर । सरोवरतीरी क्रीडती ॥ १०६ ॥

तलावाच्या काठी बदके, मोर, कस्तुरीमृग आणि अनेक पक्षी व प्राणी आनंदाने खेळत होते.

असो तया वनात । कीर्तिमालिनीसमवेत ।
क्रीडत असता अकस्मात । एक अपूर्व वर्तले ॥ १०७ ॥

त्या वनात राणीसह विहार करत असताना अचानक एक अद्भुत घटना घडली.

दूरवरी भद्रायू विलोकीत । तो स्त्रीपुरुष येती धावत ।
ऊर्ध्व करोनिया हस्त । दीर्घस्वरे बोभाती ॥ १०८ ॥

भद्रायूने दुरून पाहिले तर एक स्त्री आणि एक पुरुष हात वर करून मोठ्याने ओरडत धावत येत होते.

पाठी लागला महाव्याघ्र । आक्रोशे बोभात विप्र ।
म्हणे नृपा स्त्री पतिव्रता थोर । मागे सुकुमार राहिली ॥ १०९ ॥

एक ब्राह्मण आक्रोशाने ओरडत होता, "माझ्या मागे मोठा वाघ लागला आहे! हे राजा, माझी पतिव्रता व नाजूक पत्नी मागे राहिली आहे!"

गजबजोनि धाविन्नला नृप । शर लावोनि ओढिले चाप ।
तव तो व्याघ्र काळरूप । स्त्रियेसी नेत धरूनिया ॥ ११० ॥

राजा भद्रायू लगेच धनुष्याला बाण लावून धावला. पण तो काळासारखा भयंकर वाघ ब्राह्मणाच्या स्त्रीला पकडून घेऊन जात होता.

राये शर सोडिले बहुत । परी तो न गणी तैसाचि जात ।
विजूऐसे शर अद्भुत । आंगी भेदिले तयाच्या ॥ १११ ॥

राजाने अनेक बाण सोडले, ते विजेसारखे बाण वाघाच्या अंगात घुसले, पण तो वाघ बाणांची तमा न बाळगता निघून गेला.

गिरिकंदरे ओलांडून । व्याघ्र गेला स्त्रीस घेऊन ।
विप्र रायापुढे येऊन । शोक करी आक्रोशे ॥ ११२ ॥

तो वाघ डोंगर-दऱ्या ओलांडून त्या स्त्रीला घेऊन पळून गेला. मग तो ब्राह्मण राजासमोर येऊन अत्यंत आक्रोशाने रडू लागला.

अहा ललने तुजविण । गृह वाटते महा अरण्य ।
रायास म्हणे ब्राह्मण । धिक् क्षत्रियपण धिक् जिणे ॥ ११३ ॥

ब्राह्मण रडत म्हणाला, "हे पत्नी, तुझ्याशिवाय घर अरण्यासारखे वाटेल!" मग राजाला म्हणाला, "तुझ्या क्षत्रियपणाचा आणि जगण्याचा धिक्कार असो!"

तुज देखता सत्य । माझ्या स्त्रीने केला आकान्त ।
अहा कांत पडले व्याघ्रमुखात । सोडवी मज यापासूनी ॥ ११४ ॥

"तू पाहत असताना माझी पत्नी वाघाच्या मुखात गेली! ती मला वाचवा म्हणून किंचाळत होती."

तुजही हाका फोडिल्या बहुत । धाव धाव हे जगतीनाथ ।
धिक् तुझी शस्त्रे समस्त । खड्ग व्यर्थ गुरूने दीधले ॥ ११५ ॥

"तिने तुलाही मदतीसाठी हाका मारल्या. तुझ्या शस्त्रांचा धिक्कार असो! तुझ्या गुरूने तुला दिलेली तलवार व्यर्थ आहे."

द्वादश सहस्र नागांचे बळ । धिक् मंत्र अस्त्रजाळ ।
क्षतापासोनि सोडवी तत्काळ । शरणागता रक्षी तोचि पार्थिव ॥ ११६ ॥

"तुझ्या बारा हजार हत्तींच्या बळाचा धिक्कार असो! जो संकटसमयी शरणागताचे रक्षण करतो तोच खरा राजा."

धिक् आश्रम धिक् ग्राम । जेथे नाही सत्समागम ।
धिक् श्रोता धिक् वक्ता सप्रेम । नाही कीर्तन शिवाचे ॥ ११७ ॥

"जिथे शिवकीर्तन नाही त्या आश्रमाचा, गावाचा, वक्त्याचा आणि श्रोत्याचा धिक्कार असो!"

धिक् संपत्ति धिक् संतती । द्विज न रक्षी न भजे उमापती ।
ते धिक् नारी पापमती । पतिव्रता जे नव्हे ॥ ११८ ॥

"जो ब्राह्मणांचे रक्षण करत नाही आणि शिवाची भक्ती करत नाही, त्याच्या संपत्तीचा आणि संततीचा धिक्कार असो!"

माता पितयांसी शिणवीत । धिक् पुत्र वाचला व्यर्थ ।
धिक् शिष्य जो गुरुभक्त । नव्हेचि, मतवादी पै ॥ ११९ ॥

"आई-वडिलांना त्रास देणाऱ्या पुत्राचा आणि गुरूवर भक्ती न ठेवणाऱ्या शिष्याचा धिक्कार असो!"

गुरूची झाकोनि पदवी । आपुला महिमा विशेष मिरवी ।
धिक् पार्थिव जो न सोडवी । संकटी प्राण गेलिया ॥ १२० ॥

"गुरूचे नाव लपवून स्वतःचा मोठेपणा मिरवणाऱ्याचा आणि संकटात रक्षण न करणाऱ्या राजाचा धिक्कार असो!"

भद्रायू बोले उदिग्न । मी तुज इच्छिले देईन ।
करी पुढती उत्तम लग्न । अथवा राज्य दान घे माझे ॥ १२१ ॥

भद्रायू दुःखी होऊन म्हणाला, "ब्राह्मणा, तुला जे हवे ते मी देतो. तू दुसरे लग्न कर किंवा माझे सर्व राज्य दान म्हणून घे."

विप्र म्हणे कासया लग्न । स्त्रीहीनास कासयो धन ।
जन्मांधासी दर्पण । व्यर्थ काय दाऊनी ॥ १२२ ॥

ब्राह्मण म्हणाला, "स्त्रीशिवाय मला धन काय कामाचे? जन्मांध माणसाला आरसा दाखवून काय उपयोग?"

मूढास कासया उत्तम ग्रंथ । तरुणास संन्यास देणे हे अनुचित ।
जरेने कवळिला अत्यंत । त्याचे लग्न व्यर्थ जैसे ॥ १२३ ॥

"मूर्खाला श्रेष्ठ ग्रंथ देणे, तरुणाला संन्यास देणे किंवा वृद्धाचे लग्न लावणे जसे व्यर्थ आहे,"

तृषाक्रांतासी पाजिले घृत । क्षुधातुरासी माळा गंधाक्षत ।
चिंतातुरापुढे व्यर्थ । गायन नृत्य कासया ॥ १२४ ॥

"तहानलेल्याला तूप पाजणे, भुकेलेल्याला फुलांची माळ देणे किंवा चिंताक्रांतासमोर नाच-गाणे करणे जसे व्यर्थ आहे, तसे मला राज्य देणे व्यर्थ आहे."

यालागी नलगे तुझे राज्य धन । दे माझी स्त्री आणोन ।
राव म्हणे जा कीर्तिमालिनी घेवोन । दिधली म्या तुजप्रती ॥ १२५ ॥

"त्यामुळे मला राज्य नको, माझी स्त्री आणून दे." तेव्हा राजा भद्रायू म्हणाला, "माझी राणी कीर्तिमालिनी हीच मी तुला दान म्हणून देतो."

रायाचे सत्त्व पाहे ब्राह्मण । म्हणे दे कीर्तिमालिनी मज दान ।
माझे तप मेरुपर्वताहून । उंच असे न सरे कधी ॥ १२६ ॥

राजाचे सत्व पाहण्यासाठी ब्राह्मण म्हणाला, "ठीक आहे, कीर्तिमालिनी मला दान दे. माझे तप मेरूपर्वतापेक्षाही श्रेष्ठ आहे."

मी पापासी भीत नाही जाण । अंगिकारिले तुझे स्त्रीरत्न ।
सागरी ढेकुळ पडले येऊन । तरी सागर काय डहुळेल ॥ १२७ ॥

"मी पापाला भजत नाही. समुद्रात मातीचे ढेकूळ पडल्याने समुद्र जसा खराब होत नाही, तसा मी निष्पाप राहीन."

धुळीने न मळे आकाश । तैसा मी सदा निर्दोष ।
राव म्हणे हे अपयश । थोर आले मजवरी ॥ १२८ ॥

राजा भद्रायू मनात म्हणाला, "माझ्यावर हे मोठे अपयश आले आहे. माझे बळ क्षणात निघून गेले आणि वाघाने ब्राह्मणाच्या स्त्रीला नेले."

माझे बळ गेले तेच क्षणा । व्याघ्र नेली विप्रललना ।
आता स्त्री देवोनि ब्राह्मणा । अग्निकाष्ठे भक्षीन मी ॥ १२९ ॥

"आता माझी स्त्री ब्राह्मणाला दान देऊन मी स्वतः अग्नीत उडी मारून प्राणत्याग करेन."

विप्रापुढे संकल्प करूनी । दान दिधली कीर्तिमालिनी ।
विप्र गुप्त झाला तेच क्षणी । राये अग्नी चेतविला ॥ १३० ॥

राजाने ब्राह्मणासमोर संकल्प करून कीर्तिमालिनीचे दान दिले. तो ब्राह्मण त्याच क्षणी गुप्त झाला आणि राजाने चिता रचून अग्नी प्रज्वलित केला.

ज्वाळा चालिल्या आकाशपंथे । मग स्नान केले नृपनाथे ।
भस्म चर्चिले सर्वांगाते । रुद्राक्ष धारण पै केले ॥ १३१ ॥

अग्नीच्या ज्वाळा आकाशापर्यंत जाऊ लागल्या. राजाने स्नान केले, सर्वांगाला भस्म लावले आणि रुद्राक्ष धारण केले.

आठवूनि गुरुचरण । शिवमंत्र शिवध्यान ।
प्रदक्षिणा करूनि तीन । अग्निकुंडाभोवत्या ॥ १३२ ॥

गुरूंच्या चरणांचे स्मरण करून, शिवमंत्राचा जप करत राजाने अग्निकुंडाला तीन प्रदक्षिणा घातल्या.

जयजय शंकर उमारंगा । मदनांतका भक्तभवभंगा ।
विश्वव्यापकाआराध्यलिंगा । नेई वेगे तुजपाशी ॥ १३३ ॥

"हे संकरा, मदनदहना, भक्तांचे संकट हरणाऱ्या शिवा, मला वेगाने तुझ्यापाशी ने!" अशी प्रार्थना केली.

उडी टाको जाता ते वेळी । असंभाव्य चेतला ज्वालामाली ।
तव त्यामधून कपालमौली । अपर्णेसहित प्रकटला ॥ १३४ ॥

भद्रायू अग्नीत उडी मारणार, तितक्यात त्या पेटलेल्या ज्वाळांमधून साक्षात भगवान शंकर पार्वतीसह प्रकट झाले.

दशभुज पंचवदन । कर्पूरगौर पंचदशनयन ।
पंचविंशतितत्त्वांहून । पंचभूतांवेगळा जो ॥ १३५ ॥

दहा हात, पाच मुखे, पंधरा डोळे आणि कापरासारखा पांढरा शुभ्र वर्ण असलेले परमेश्वर प्रगट झाले.

भद्रायूस हृदयी धरूनि सत्वर । म्हणे सखया इच्छित माग वर ।
तुझी भक्ति निर्वाण थोर । देखोनि प्रकट झालो मी ॥ १३६ ॥

शिवाने भद्रायूला तत्काळ हृदयाशी धरले आणि म्हणाले, "मित्रा, तुझी अंतःकरणापासूनची भक्ती पाहून मी प्रसन्न झालो आहे, वर माग."

भद्रायू बोले सद्गदित । म्हणे विप्रस्त्री आणूनि दे त्वरित ।
ते ऐकोनि हासिन्नला गजमुखतात । विप्र तो मीच झालो होतो ॥ १३७ ॥

भद्रायू नम्रतेने म्हणाला, "त्या ब्राह्मणांच्या स्त्रीला आधी परत आणून द्या." हे ऐकून शंकर हसले आणि म्हणाले, "तो ब्राह्मण मीच बनलो होतो."

व्याघ्रही मीच होऊन । गेलो भवानीस घेऊन ।
भक्ति पहावया निर्वाण । दोघेही आम्ही प्रगटलो ॥ १३८ ॥

"आणि वाघही मीच बनलो होतो. भवानीला (पार्वतीला) घेऊन मीच पळालो होतो. तुझी पराकोटीची भक्ती पाहण्यासाठी आम्ही दोघे आलो होतो."

तुझी ही घे कीर्तिमालिनी । म्हणोनि उभी केली तेच क्षणी ।
देव सुमने वर्षती गगनी । राव चरणी लागतसे ॥ १३९ ॥

"ही तुझी कीर्तिमालिनी घे!" असे म्हणून तिला राजासमोर उभे केले. आकाशातून देवांनी फुलांचा वर्षाव केला आणि राजा शिवाच्या चरणी पडला.

शिव म्हणे रे गुणवंता । अपेक्षित वर मागे आता ।
येरू म्हणे वज्रबाहु पिता । सुमति माता महासती ॥ १४० ॥

शिव म्हणाले, "तुला हवाहवासा वर माग." भद्रायू म्हणाला, "माझे वडील वज्रबाहू आणि आई सुमती,"

पद्माकर गुणवंत । कैलासी न्यावा स्त्रीसमवेत ।
इतुक्यास ठाव यथार्थ । तुजसमीप देईजे ॥ १४१ ॥

"तसेच पद्माकर शेठ आणि त्याची पत्नी या सर्वांना कैलासात तुमच्याजवळ अखंड स्थान मिळावे."

तुझिया पार्श्वभागी सकळ । असोत स्वामी अक्षयी अढळ ।
यावरी बोले पयःफेनधवल । कीर्तिमालिनी तू माग आता ॥ १४२ ॥

मग भगवान शिव कीर्तिमालिनीला म्हणाले, "मुली, आता तू तुझी इच्छा सांग."

ती म्हणे माता सीमंतिनी । पिता चित्रांगद पुण्यखाणी ।
तुजसमीप राहोत अनुदिनी । शूळपाणी तथास्तु म्हणे ॥ १४३ ॥

कीर्तिमालिनी म्हणाली, "माझे आई-वडील (चित्रंगद आणि सीमंतिनी) सदैव तुमच्याजवळ राहोत." शिवाने 'तथास्तु' म्हटले.

तुम्ही उभयतांनी मागितले । ते म्या सर्व दीधले ।
माझे चित्त गुंतले । तुम्हापासी सर्वदा ॥ १४४ ॥

शिव म्हणाले, "तुम्ही दोघांनी जे मागितले ते सर्व मी दिले. माझे चित्त सदैव तुमच्याठायी गुंतले आहे."

मग कीर्तिमालिनीसमवेत । दहा सहस्र वर्षेपर्यंत ।
भद्रायू राजा राज्य करीत । हरिश्चंद्रासारिखे ॥ १४५ ॥

मग भद्रायू राजा कीर्तिमालिनीसह राजा हरिश्चंद्राप्रमाणे दहा हजार वर्षे न्याय्य राज्य करत राहिला.

मग त्यावरी सकळी । दिव्यदेह अवघी झाली ।
दिव्य विमानी कपालमौली । नेता झाला संनिध ॥ १४६ ॥

त्यानंतर त्या सर्वांना दिव्य देह प्राप्त झाला आणि भगवान शंकर दिव्य विमानात बसवून त्यांना आपल्या कैलासात घेऊन गेले.

चित्रांगद सीमंतिनी । वज्रबाहु सुमति राणी ।
अवघी विमानारूढ होवोनी । पावली शिवपद शाश्वत ॥ १४७ ॥

चित्रांगद, सीमंतिनी, वज्रबाहू आणि सुमती हे सर्व विमानात बसून शाश्वत अशा शिवपदाला (मोक्षाला) प्राप्त झाले.

स्त्रीपुत्रांसमवेत पद्माकर । भद्रायू कीर्तिमालिनी सुकुमार ।
त्यासी विमान धाडून श्रीशंकर । आपुल्या स्वरूपी मेळविले ॥ १४८ ॥

पद्माकर आणि त्याचा परिवार, भद्रायू आणि कीर्तिमालिनी या सर्वांना शिवाने विमानातून कैलासात नेऊन आपल्या स्वरूपात सामावून घेतले.

हे भद्रायूआख्यान । परम यशोदायक आयुष्यवर्धन ।
ऐकता लिहिता जाण । विजय कल्याण सर्वदा ॥ १४९ ॥

हे भद्रायूचे आख्यान अत्यंत यश देणारे आणि आयुष्य वाढवणारे आहे. हे ऐकल्याने आणि लिहिल्याने नेहमी विजय व कल्याण होते.

हे आख्यान जे म्हणत । ते सर्वदा वादी जयवंत ।
विजय धैर्य अत्यंत । कीर्तिवंत सर्वा ठायी ॥ १५० ॥

जो कोणी हे आख्यान वाचतो, तो वादविवादात विजयी होतो, त्याला धैर्य आणि सर्वत्र कीर्ती प्राप्त होते.

भद्रायूआख्यानपुण्य आगळे । पदरचना ही बिल्वदळे ।
उमावल्लभा वाहती भावबळे । ते तरती संसारी ॥ १५१ ॥

या भद्रायू आख्यानाचे पुण्य अथांग आहे. यातील ओव्या म्हणजे जणू बेलपत्रे आहेत, जी भक्तीने शिवाला अर्पण केल्यास मनुष्य संसारसागरातून तरून जातो.

भद्रायूआख्यान कैलासगिरी । जो का पारायणप्रदक्षिणा करी ।
त्याचा बंध तोडोनि मदनारी । निष्पाप करी सर्वदा ॥ १५२ ॥

जो या भद्रायू आख्यानाचे पारायण करतो (जणू कैलास पर्वताची प्रदक्षिणा करतो), भगवान शिव त्याचे सर्व संसाराचे बंध तोडून त्याला निष्पाप करतात.

ब्रह्मानंदा सुखदायका । श्रीधरवरदा कैलासनायका ।
भक्तकामकल्पद्रुम गजांतका । न येसी तर्का निगमागमा ॥ १५३ ॥

हे ब्रह्मानंदा, सुख देणाऱ्या, श्रीधराला वर देणाऱ्या, कैलासपती, भक्तांची इच्छा पूर्ण करणाऱ्या कल्पवृक्षा, वेदांनाही तुझे पूर्ण ज्ञान तर्क सांगता येत नाही!

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सजन अखंड । अष्टमाध्याय गोड हा ॥ १५४ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित असलेल्या या प्रचंड 'श्री शिवलीलामृत' ग्रंथातील हा गोड 'आठवा अध्याय' सज्जनांनी अखंडपणे श्रवण करावा.