श्री शिवलीलामृत - अध्याय ७ वा

जय जय किशोरचंद्रशेखरा । उर्वीधरेंद्रनंदिनीवरा ।
भुजंगभूषणा सप्तकरनेत्रा । लीला विचित्रा तूझिया ॥ १ ॥

मस्तकावर बालचंद्र धारण करणाऱ्या, पर्वतराजाच्या (हिमालयाच्या) कन्येचा म्हणजे पार्वतीचा वर (पती) असणाऱ्या, सर्पांचे अलंकार घालणाऱ्या आणि विचित्र लीला करणाऱ्या हे महादेवा, तुमचा जयजयकार असो!

भानुकोटितेज अपरिमिता । विश्वव्यापका विश्वनाथा ।
रमामाधवप्रिया भूताधिपते अनंता । अमूर्तमूर्ता विश्वपते ॥ २ ॥

करोडो सूर्यांप्रमाणे अथांग तेज असणाऱ्या, संपूर्ण विश्वात व्यापून उरलेल्या, विश्वाचा स्वामी असणाऱ्या, लक्ष्मी-विष्णूंना प्रिय असणाऱ्या, सर्व प्राण्यांच्या अधिपती, अनंत, अमूर्त आणि मूर्त स्वरूप असणाऱ्या हे जगन्नाथा!

परमानंदा पंचवक्त्रा । परात्परा पंचदशनेत्रा ।
परमपावना पयःफेनगात्रा । परममंगला परब्रह्मा ॥ ३ ॥

परमानंद स्वरूप, पाच मुखे आणि १५ डोळे असणाऱ्या, परात्पर (सर्वश्रेष्ठ), परम पवित्र, दुधाच्या फेसासारखी पांढरी कांती असणाऱ्या, अतिशय मंगल आणि परब्रह्म स्वरूप असणाऱ्या शिवा!

मंदस्मितवदन दयाळा । षष्ठाध्यायी अतिनिर्मळा ।
सीमंतिनी आख्यानलीळा । स्नेहाळा तू वदलासी ॥ ४ ॥

मंद हास्य असणाऱ्या, अत्यंत दयाळू अशा हे देवा, सहाव्या अध्यायात अतिशय पवित्र असे सीमंतिनीचे आख्यान तूच प्रेमाने माझ्याकडून वदवून घेतले आहेस.

श्रीधरमुख निमित्त करून । तूचि वदलासी आपुले गुण ।
व्यासरूपे सूतास स्थापून । रसिक पुराण सांगविसी ॥ ५ ॥

श्रीधराच्या मुखाचा केवळ निमित्त म्हणून वापर करून तूच स्वतःचे गुणगान गायले आहेस. व्यासांच्या रूपाने सूताला स्थापित करून तू रसिक श्रोत्यांना हे पुराण सांगत आहेस.

ऐसे ऐकता दयाळ । वदता झाला श्रीगोपाळ ।
विदर्भनगरी एक सुशीळ । वेदमित्रनामे द्विज होता ॥ ६ ॥

असे स्तुतीचे शब्द ऐकून दयाळू श्रीगोपाळ (सूत) बोलू लागले: विदर्भ नगरीमध्ये वेदमित्र नावाचा एक अत्यंत सुशील आणि विद्वान ब्राह्मण राहत होता.

तो वेदशास्त्रसंपन्न । त्याचा मित्र सारस्वतनामे ब्राह्मण ।
वेदमित्रास पुत्र सुगुण । सुमेधा नामे जाहला ॥ ७ ॥

तो वेदमित्र सर्व वेदशास्त्रांत पारंगत होता. त्याचा सारस्वत नावाचा एक मित्र होता. वेदमित्राला सुमेधा नावाचा एक गुणवान पुत्र झाला.

सारस्वतसुत सोमवंत । उभयतांचे मित्रत्व अत्यंत ।
दशग्रंथी ज्ञान बहुत । मुखोद्गत पुराणे ॥ ८ ॥

सारस्वताच्या पुत्राचे नाव सोमवंत होते. त्या सुमेधा आणि सोमवंत दोघांमध्ये गाढ मैत्री होती. ते दोघेही दशग्रंथी विद्वान होते आणि त्यांना पुराणे मुखोद्गत होती.

संहिता पद क्रम अरण ब्राह्मण । छंद निघंट शिक्षा जाण ।
ज्योतिष कल्प व्याकरण । निरुक्त पूर्ण दशग्रंथी ॥ ९ ॥

संहिता, पद, क्रम, आरण्यके, ब्राह्मणे, छंद, निघंटू, शिक्षा, ज्योतिष, कल्प, व्याकरण आणि निरुक्त या सर्व दहा ग्रंथांचे परिपूर्ण ज्ञान त्यांनी संपादन केले होते.

ऐसा विद्याभ्यास करता । षोडश वर्षे झाली तत्त्वता ।
दोघांचे पिते म्हणती आता । भेटा नृपनाथा वैदर्भासी ॥ १० ॥

असा विद्याभ्यास करताना ते १६ वर्षांचे झाले. तेव्हा दोघांच्या वडिलांनी त्यांना सांगितले की, आता तुम्ही विदर्भाच्या राजाची भेट घ्या.

विद्या दाऊन अद्भुत । मेळवावे द्रव्य बहुत ।
मग वधू पाहूनि यथार्थ । लग्ने करू तुमची ॥ ११ ॥

राजाला तुमची अद्भुत विद्या दाखवून खूप धन मिळवून आणा; मग योग्य मुली पाहून तुमचे विवाह करून देऊ.

यावरी ते ऋषिपुत्र । विदर्भरायासी भेटले सत्वर ।
विद्याधनाचे भांडार । उघडोनि दाविती नृपश्रेष्ठा ॥ १२ ॥

त्यानंतर ते दोन्ही ऋषिकुमार ताबडतोब विदर्भराजास भेटले आणि त्यांनी आपल्या विद्येचे ज्ञानभांडार राजासमोर उघड करून दाखवले.

विद्या पाहता तोषला राव । परी विनोद मांडिला अभिनव ।
म्हणे मी एक सांगेन भाव । धरा तुम्ही दोघेही ॥ १३ ॥

त्यांची विद्या पाहून राजा खूप प्रसन्न झाला, पण त्याने एक वेगळाच विनोद करण्याचे ठरवले. तो म्हणाला, "मी सांगतो तसे तुम्ही दोघांनीही एका गोष्टीचे आचरण करावे."

नैषधपुरीचा नृपनाथ । उसकी पत्नी सीमंतिनी विख्यात ।
मृत्युंजयमृडानीप्रीत्यर्थ । दांपत्यपूजा करी बहु ॥ १४ ॥

नैषधपुरीचा राजा आणि त्याची प्रसिद्ध पत्नी सीमंतिनी ही शिव-पार्वतीच्या प्रीत्यर्थ दर सोमवारी दाम्पत्यपूजा (पती-पत्नीची पूजा) खूप थाटामाटात करते.

तरी तुम्ही एक पुरुष एक नितंबिनी । होवोनि जावे ये क्षणी ।
दिव्य अलंकार बहुत धनी । पूजील तुम्हाकारणे ॥ १५ ॥

म्हणून तुमच्यापैकी एकाने पुरुष आणि एकाने स्त्री बनून (स्त्रीवेष धारण करून) लगेच तिकडे जावे. ती तुम्हा दोघांना खूप दिव्य अलंकार व धन देऊन तुमची पूजा करेल.

तेथोन यावे परतोन । मग मीही देईन यथेष्ट धन ।
मातापितागुरुनृपवचन । कदा अमान्य करू नये ॥ १६ ॥

तिथून पूजा घेऊन परत या, मग मीसुद्धा तुम्हाला भरपूर धन देईन. आई, वडील, गुरु आणि राजा यांचे वचन कधीही अमान्य करू नये.

तव बोलती दोघे किशोर । हे अनुचित कर्म निंद्य फार ।
पुरुषास स्त्रीवेष देखता साचार । सचैल स्नान करावे ॥ १७ ॥

त्यावर ते दोघे तरुण म्हणाले, "हे कर्म अत्यंत अयोग्य आणि निंद्य आहे. पुरुषाला स्त्रीवेषात पाहिले तरी कपड्यांनिशी स्नान करावे लागते."

पुरुषासी नारीवेष देखता । पाहणार जाती अधःपाता ।
वेष घेणारही तत्त्वता । जन्मोजन्मी स्त्री होय ॥ १८ ॥

पुरुषाला स्त्रीवेषात पाहणारा अधोगतीला जातो आणि असा स्त्रीवेष धारण करणारा पुरुष जन्मोजन्मी स्त्री म्हणून जन्माला येतो.

हेही परत्री कर्म अनुचित । तैसेचि शास्त्र बोलत ।
त्याहीवरी आम्ही विद्यावंत । धन अमित मेळवू ॥ १९ ॥

परलोकाच्या दृष्टीनेही हे कर्म अयोग्य आहे, असे शास्त्र सांगते. त्याशिवाय आम्ही विद्यासंपन्न आहोत, आम्ही आमच्या विद्येने भरपूर धन मिळवू शकतो.

आमुची विद्यालक्ष्मी सतेज । तोषवू अवनीचे भूभुज ।
आमुचे नमूनि चरणांबुज । धन देती प्रार्थूनिया ॥ २० ॥

आमची विद्या ही तेजस्वी लक्ष्मीसारखी आहे, आम्ही पृथ्वीवरील राजांना प्रसन्न करू. ते आमच्या चरणांना स्पर्श करून विनंतीपूर्वक धन देतील.

पंडितांची विद्या माय सद्गुणी । विद्या अकाळी फळदायिनी ।
विद्या कामधेनु सांडूनी । निंद्य कर्म न करू कदा ॥ २१ ॥

विद्वानांसाठी विद्या ही सद्गुणी मातेसारखी आणि सर्व वेळी फळ देणारी असते. अशा विद्यारूपी कामधेनूला सोडून आम्ही हे निंद्य कर्म कधीही करणार नाही.

मातापित्यांहूनि विद्या आगळी । संकटी प्रवासी प्रतिपाळी ।
पृथ्वीचे प्रभु सकळी । देखोनिया जोडिती कर ॥ २२ ॥

आई-वडिलांपेक्षाही विद्या श्रेष्ठ आहे, ती संकटात आणि प्रवासात सांभाळ करते. पृथ्वीवरील सर्व राजे विद्येला पाहून हात जोडतात.

विद्याहीन तो पाषाण देख । जिताचि मृत तो शतमूर्ख ।
त्याचे न पाहावे मुख । जननी व्यर्थ श्रमविली ॥ २३ ॥

विद्याहीन माणूस दगडासारखा असतो. तो जिवंत असूनही मृतवत आणि महामूर्ख आहे. त्याचे तोंडही पाहू नये, त्याने केवळ आईला व्यर्थ त्रास दिला आहे.

राव म्हणे दोघांलागून । माझे मान्य करावे एवढे वचन ।
परम संकट पडले म्हणून । अवश्य म्हणती तेधवा ॥ २४ ॥

राजा त्या दोघांना म्हणाला, "माझे एवढे तरी ऐका. माझ्यावर मोठे संकट आले आहे असे मानून हे करा." तेव्हा नाईलाजाने त्यांनी 'होय' म्हटले.

राये वस्त्र अलंकार आणून । एकासी स्त्रीवेष देऊन ।
सोमवारी यामिनीमाजी जाण । पूजासमयी पातले ॥ २५ ॥

राजाने सुंदर वस्त्रे व अलंकार आणून दोघांपैकी एकाला (सोमवंताला) स्त्रीवेष दिला आणि सोमवारी रात्री पूजेच्या वेळी त्यांना सीमंतिनीकडे पाठवले.

जे सकळ प्रमदांची ईश्वरी । जिची प्रतिमा नाही कुंभिनीवरी ।
जीस देखोनि नृत्य करी । पंचशर प्रीतीने ॥ २६ ॥

सीमंतिनी ही सर्व स्त्रियांची ईश्वरी होती, तिच्यासारखी सुंदर स्त्री या पृथ्वीवर दुसरी नव्हती. तिला पाहून मदनालाही आनंद होत असे.

रंभा उर्वशी चातुर्यखाणी । परी लज्जा पावती जीस देखोनी ।
रेणुका जानकी श्रीकृष्णभगिनी । उपमा शोभे जियेसी ॥ २७ ॥

रंभा आणि उर्वशीसारख्या चतुर देवांगनाही जिच्या सौंदर्यापुढे लज्जित होत असत. जिची तुलना रेणुका, सीता आणि सुभद्रेसारख्या महासाध्वींशीच केली जाऊ शकत होती.

तिणे हे दंपत्य देखोनि । कृत्रिम पाहूनि हासे मनी ।
परी भावार्थ धरूनि चातुर्यखाणी । हरभवानी म्हणोनि पूजित ॥ २८ ॥

त्या सीमंतिनीने या दांपत्याला पाहिले. स्त्री बनलेला पुरुष आहे हे कृत्रिम रूप ओळखून ती मनात हसली, पण तिने भाविक अंतःकरणाने त्यांना साक्षात शिव-पार्वती मानून त्यांची पूजा केली.

अलंकार वस्त्र यथेष्ट धन । षड्रसअन्ने देत भोजन ।
शिवगौरी म्हणोन । नमस्कार करून बोळवी ॥ २४ ॥

तिने त्यांना सुंदर अलंकार, वस्त्रे आणि भरपूर धन दिले, सहा रसांचे अन्न जेवायला दिले आणि शिव-पार्वती मानून नमस्कार करून त्यांना निरोप दिला.

जाता ग्रामपंथ लक्षुनी । पुढे भ्रतार मागे कामिनी ।
नाना विकार चेष्टा भाषणी । बहुत बोले तयासी ॥ ३० ॥

गावाच्या रस्त्याने परत जात असताना पुढे पती (सुमेधा) आणि मागे स्त्री बनलेला सोमवंत चालला होता. स्त्रीवेषातील सोमवंत सुमेधाशी वेगवेगळ्या शृंगारिक चेष्टा आणि भाषा बोलू लागला.

म्हणे आहे हे एकांतवन । वृक्ष लागले निबिड सघन ।
मी कामानळेकरून । गेले आहाळून प्राणपति ॥ ३१ ॥

तो (सोमवंत) म्हणाला, "हे एकांत जंगल आहे, झाडे गच्च आणि दाट आहेत. हे प्राणनाथ, मी कामवासनेच्या अग्नीने जळून जात आहे."

तू वर्षोनि सुरतमेघ । शीतळ करी ममांग ।
मी नितंबिनी झाले अभंग । जवळी पाहे येऊनिया ॥ ३२ ॥

"तू मदनाचा वर्षाव करून माझे शरीर शांत कर. मी खरोखरच आता एक सुंदर स्त्री झाले आहे, माझ्या जवळ येऊन पाहा."

तो म्हणे का चेष्टा करिसी विशेष । फेडी वस्त्र होय पुरुष ।
विनोद करिसी आसमास । हासती लोक मार्गीचे ॥ ३३ ॥

त्यावर सुमेधा म्हणाला, "तू अशा नको त्या चेष्टा का करतोस? ती स्त्रीची वस्त्रे काढून टाक आणि पुरुष बन. भलताच विनोद करू नकोस, वाटेतील लोक हसतील."

तव ते कामे होवोनि मूर्छित । मेदिनीवरी अंग टाकीत ।
म्हणे प्राणनाथा धाव त्वरित । करी शांत कामज्वराते ॥ ३४ ॥

पण तो (सोमवंत) कामवासनेने व्याकुळ झाल्याचे नाटक करत जमिनीवर पडला आणि म्हणाला, "हे प्राणनाथ, लगेच धावून या आणि माझा कामज्वर शांत करा."

तव तो परतोनि आला सवेग । म्हणे हे नसते काय मांडिले सोंग ।
तुम्ही आम्ही गुरुबंधु निःसंग । ब्रह्मचारी विद्यार्थी ॥ ३५ ॥

तेव्हा सुमेधा वेगाने मागे फिरून आला आणि म्हणाला, "हे कसले भलतेच सोंग मांडले आहेस? आपण दोघे गुरुबंधू, निष्पाप ब्रह्मचारी आणि विद्यार्थी आहोत."

येरी म्हणे बोलसी काये । माझे अवयव चाचपोनि पाहे ।
गेले पुरुषत्व लवलाहे । भोगी येथे मज आता ॥ ३६ ॥

ती (स्त्री झालेला सोमवंत) म्हणाली, "तू काय बोलतोस? माझे अवयव स्पर्श करून पाहा, माझे पुरुषत्व निघून गेले आहे. तू आता इथे माझा उपभोग घे."

हाती धरूनि तयासी । आडमार्गे नेले एकांतासी ।
वृक्ष गेले गगनासी । पल्लव भूमीसी पसरले ॥ ३७ ॥

तिने सुमेधाचा हात धरून त्याला आडमार्गाने एकांतात नेले, जिथे आकाशात उंच गेलेले वृक्ष आणि जमिनीवर पसरलेली पाने होती.

साल तमाल देवदार । आम्र कदंबादि तरुवर ।
त्या वनी नेऊनि सत्वर । म्हणे शंका सांडी सर्वही ॥ ३८ ॥

साल, तमाल, देवदार, आंबा आणि कदंब अशा वृक्षांच्या दाट जंगलात नेऊन ती म्हणाली, "आता मनातील सर्व शंका सोडून दे."

मी स्त्री तू भ्रतार निर्धार । नाही येथे दुसरा विचार ।
येरू म्हणे हे न घडे साचार । तुम्ही आम्ही गुरुबंधु ॥ ३९ ॥

"मी स्त्री आहे आणि तू माझा पती आहेस, यात दुसरा विचारच नाही." त्यावर सुमेधा म्हणाला, "हे कधीही शक्य नाही, आपण दोघे गुरुबंधू आहोत."

शास्त्र पढलासी सकळ । त्याचे काय हेचि फळ ।
परत्रसाधन सुकृत निर्मळ । विचार करूनि पाहे पां ॥ ४० ॥

"तू सर्व शास्त्रांचा अभ्यास केलास, त्याचे हेच फळ का? परलोकातील सद्गती आणि स्वतःच्या पुण्याविषयी जरा विचार करून पाहा."

आधीच स्त्री वरी तारुण्य । परम निर्लज्ज एकांतवन ।
मिठी घाली गळा धावून । देत चुंबन बळेचि ॥ ४१ ॥

आधीच स्त्रीचे रूप, त्यात तारुण्य, अतिशय निर्लज्जपणा आणि एकांत जंगल! तिने धावून जाऊन सुमेधाच्या गळ्यात मिठी मारली आणि जबरदस्तीने चुंबन घेतले.

घेऊनिया त्याचा हात । म्हणे पाहे हे पयोधर कमंडलुवत ।
तव तो झिडकारूनि मागे सारीत । नसता अनर्थ करू नको ॥ ४२ ॥

त्याचा हात पकडून ती म्हणाली, "माझे कलशासारखे स्तन पाहा." तेव्हा सुमेधाने तिला दूर झिडकले आणि म्हटले, "हा नसता अनर्थ करू नकोस!"

धन्य धन्य ते पुरुष जनी । परयोषिता एकान्त वनी ।
सभाग्य सधन तरुणी । प्रार्थिता मन चळेना ॥ ४३ ॥

जगात ते पुरुष धन्य आहेत, ज्यांचे मन एकांत जंगलात रूपवती, श्रीमंत आणि तरुण परस्त्रीने विनवणी केली तरीही विचलित होत नाही.

वृत्तीस नव्हे विकार । तरी तो नर केवळ शंकर ।
त्यापासी तीर्थे समग्र । येवोनि राहती सेवेसी ॥ ४४ ॥

अशा प्रसंगी ज्याच्या मनोवृत्तीत विकार उत्पन्न होत नाही, तो मनुष्य साक्षात शंकर रूपच होय. सर्व तीर्थे त्याच्या सेवेसाठी स्वतः चालून येतात.

जनरहित घोर वनी । द्रव्यघट देखिला नयनी ।
देखता जाय ओसंडोनी । तरी तो शंकर निर्धारे ॥ ४५ ॥

निर्मनुष्य घोर जंगलात सोन्या-नाण्यांनी भरलेला घागर (हंडा) दिसला आणि तो पाहूनही ज्याचा मोह उफाळून येत नाही, तो मनुष्य खरोखर शंकरच समजावा.

सत्यवचनी सत्कर्मी रत । निगमागमविद्या मुखोद्गत ।
इतुके असोनि गर्वरहित । तरी तो शंकर निर्धारे ॥ ४६ ॥

जो सत्य बोलणारा, सत्कर्मात मग्न, वेद-शास्त्रांचे ज्ञान असलेला असूनही अहंपणा (गर्व) बाळगत नाही, तो मनुष्य खरोखर शंकर स्वरूपच होय.

आपण देखता वर्म काढूनी । निंदक विंधिती वाग्बाणी ।
परी खेदरहित आनंद मनी । तरी तो शंकर निर्धारे ॥ ४७ ॥

आपल्यासमोरच निंदकांनी मर्मावर बोट ठेवून शब्दांचे बाण मारले, तरीही जो दुःखी न होता मनात आनंदी राहतो, तो खरोखर शंकर स्वरूपच समजावा.

दुसरियाचे कूटदोषगुण । देखे ऐके जरी अनुदिन ।
परी ते मुखास नाणी गेलिया प्राण । तरी तो शंकर निर्धार ॥ ४८ ॥

दुसऱ्यांचे गुप्त दोष किंवा वाईट गुण दररोज पाहून अथवा ऐकूनही, प्राण गेला तरी जे आपल्या मुखातून बाहेर काढत नाही, तो नक्कीच शंकर स्वरूप होय.

न दिसे स्त्रीपुरुष भाव जाण । गुरुरूप पाहे चराचर संपूर्ण ।
न सांगे आपुले सुकृत तप दान । तरी तो शंकर निर्धारे ॥ ४९ ॥

ज्याच्या मनात स्त्री-पुरुष असा भेद उरत नाही, जो सर्व चराचराला गुरुरूप मानतो आणि स्वतःचे पुण्य, तप व दान कोणाला सांगत फिरत नाही, तो साक्षात शंकर होय.

पैल मूर्ख हो पंडित । निवडू नेणे समान पाहत ।
कीर्ति वाढवावी नावडे मनांत । तरी तो शंकर निर्धारे ॥ ५० ॥

जो मूर्ख असो वा पंडित, दोघांकडेही समान दृष्टीने पाहतो, भेदभाव करत नाही आणि ज्याला स्वतःची कीर्ती वाढवण्याची आवड नसते, तो खरोखर शंकर स्वरूप होय.

अभ्यासिले न मिरवी लोकात । शिष्य करावे हा नाहीच हेत ।
कोणाचा संग नावडे आवडे एकान्त । तरी तो शंकर निर्धार ॥ ५१ ॥

जो आपल्या ज्ञानाचा लोकांत आव आणत नाही, शिष्य बनवण्याचा हेतू बाळगत नाही, कोणाची संगत न आवडता ज्याला एकांत आवडतो, तो नक्कीच शंकर स्वरूप होय.

विरोनि गेल्या चित्तवृत्ती । समाधी अखंड गेली भ्रांती ।
अर्थ बुडालियाची नाही खंती । तरी तो शंकर निर्धारे ॥ ५२ ॥

ज्याच्या चित्ताच्या वृत्ती विलीन झाल्या आहेत, जो अखंड समाधीत असतो, ज्याचा भ्रम दूर झाला आहे आणि धन-संपत्ती नष्ट झाली तरी दुःख करत नाही, तो साक्षात शंकर होय.

श्रीधर म्हणे ऐसे पुरुष । ते ब्रह्मानंद परमहंस ।
त्यांच्या पायींच्या पादुका निःशेष । होऊनि राहावे सर्वदा ॥ ५३ ॥

कवी श्रीधर म्हणतात, असे पुरुष ब्रह्मानंदी परमहंस असतात. त्यांच्या पायांतील पादुका होऊन नेहमी राहावे, अशी माझी इच्छा आहे.

वेदमित्रपुत्र साधु परम । धैर्यशत्रे निवटोनि काम ।
म्हणे ग्रामास चला जाऊ उत्तम । विचार करू या गोष्टीचा ॥ ५४ ॥

तो वेदमित्राचा मुलगा सुमेधा अत्यंत साधूवृत्तीचा होता. त्याने धैर्याच्या शस्त्राने कामवासनेचा पराभव केला आणि तो म्हणाला, "चला गावी जाऊ, तिथे जाऊन या गोष्टीचा विचार करू."

ऐसे बोलोनि सारस्वतपुत्र । स्त्रीरूपे सदना आणिला सत्वर ।
श्रुत केला समाचार । गतकथार्थ वर्तला जो ॥ ५५ ॥

असे बोलून त्याने स्त्री बनलेल्या सारस्वाताच्या पुत्राला (सोमवंताला) घरी आणले आणि घडलेला सर्व प्रसंग त्याच्या वडिलांना सांगितला.

सारस्वते मांडिला अनर्थ । रायाजवळी आला वक्षःस्थळ बडवीत ।
म्हणे दुर्जना तुवा केला घात । हत्या करीन तुजवरी ॥ ५६ ॥

हे ऐकून सारस्वताने मोठा अनर्थ मांडला. तो छाती बडवत विदर्भराजाकडे आला आणि म्हणाला, "हे दुर्जना, तू माझा घात केलास! मी तुझ्यावर ब्रह्महत्येचे पातक घालीन."

वेदशास्त्रसंपन्न । येवढाच पुत्र मजलागून ।
अरे तुवा निर्वंश केला पूर्ण । काळे वदन झाले तुझे ॥ ५७ ॥

"मला एवढा एकच वेदशास्त्रसंपन्न पुत्र होता, तू माझा पूर्ण निर्वंश केलास! तुझे तोंड काळे झाले."

विदर्भ अधोगतमुख पहात । म्हणे कृत्रिम केवी झाले सत्य ।
शिवमाया परम अद्भुत । अघटित कर्तृत्व तियेचे ॥ ५८ ॥

विदर्भराजाने मान खाली घालून म्हटले, "अरेरे, हे खोटे (बनावट) रूप खरे कसे झाले? शिवाची माया अत्यंत अद्भुत आणि तिचे कर्तृत्व अघटित आहे!"

राये मेळवूनि सर्व ब्राह्मण । म्हणे सतेज करा अनुष्ठान ।
द्यावे यासी पुरुषत्व आणून । तरीच धन्य होईन मी ॥ ५९ ॥

राजाने सर्व ब्राह्मणांना एकत्र करून विनंती केली, "तुम्ही तेजस्वी अनुष्ठान करा आणि याला परत पुरुषत्व मिळवून द्या, तरच मी धन्य होईन."

विप्र म्हणती हे ईश्वरी कळा । आमुचेनि न पालटे भूपाळा ।
तेव्हा विदर्भराव तये वेळा । आराधिता झाला देवीते ॥ ६० ॥

ब्राह्मण म्हणाले, "राजा, ही ईश्वराची लीला आहे, ती आमच्याने बदलणार नाही." तेव्हा विदर्भराजाने पार्वती देवीची आराधना करण्यास सुरुवात केली.

हवन मांडिले दुर्धर । राव सप्तदिन निराहार ।
देवी प्रसन्न झाली म्हणे माग वर । मग बोले विदर्भ तो ॥ ६१ ॥

राजाने कडक हवन मांडले आणि सात दिवस उपवास केला. देवी प्रसन्न झाली आणि वर मागण्यास म्हणाली; तेव्हा विदर्भराजा बोलू लागला:

म्हणे हा सोमवंत स्त्रीवेष । यासी पुनः करी पुरुष ।
देवी म्हणे ही गोष्ट निःशेष । न घडे सहसा कालत्रयी ॥ ६२ ॥

राजा म्हणाला, "ह्या स्त्रीरूप झालेल्या सोमवंताला पुन्हा पुरुष बनव." देवी म्हणाली, "ही गोष्ट तिन्ही काळात कधीही घडणे शक्य नाही."

निःसीम पतिव्रता सीमंतिनी । परम भक्त सद्भुणखाणी ।
तिचे कर्तृत्व माझेनी । न मोडवे सहसाही ॥ ६३ ॥

"ती सीमंतिनी अतिशय पतिव्रता आणि माझी परम भक्त आहे. तिचे कर्तृत्व (तिचा भाव) माझ्याकडूनही मोडून काढणे शक्य नाही."

या सारस्वतासी दिव्य नंदन । होईल सत्य वेदपरायण ।
ईस सुमेधा वर जाण । लग्न करूनि देइजे ॥ ६४ ॥

"या सारस्वताला दुसरा एक वेदपरायण दिव्य पुत्र प्राप्त होईल. आणि या स्त्री झालेल्या सोमवंताचा सुमेधा हाच वर आहे, त्याच्याशी हिचे लग्न लावून द्यावे."

देवीच्या आज्ञेवरून । त्यासीच दिधले लग्न करून ।
अंबिकेचे वचने जाण । पुत्र जाहला सारस्वता ॥ ६५ ॥

देवीच्या आज्ञेवरून सोमवंताचा (स्त्रीरूपात) सुमेधाशी विवाह करून दिला गेला. आणि देवीच्या वरदानामुळे सारस्वताला दुसरा मुलगा झाला.

धन्य सीमंतिनीची शिवभक्ती । उपमा नाही त्रिजगती ।
जिचे कर्तृत्व हैमवती । मोडू न शके सर्वथा ॥ ६६ ॥

सीमंतिनीची शिवभक्ती धन्य आहे, तिची तुलना तिन्ही लोकांत कशाशीही होऊ शकत नाही; तिचे शब्द साक्षात पार्वती देवीसुद्धा मोडू शकली नाही.

सूत म्हणे ऐका सावधान । अवंतीनगरी एक ब्राह्मण ।
अत्यंत विषयी नाम मदन । शृंगारसुगंधमाल्यप्रिय ॥ ६७ ॥

सूत पौराणिक म्हणाले, पुढे लक्ष देऊन ऐका: अवंती नगरीत मदन नावाचा एक अत्यंत विषयी (कामातुर) ब्राह्मण राहत होता. त्याला शृंगार, सुगंध आणि फुलांच्या माळा अतिशय प्रिय होत्या.

पिंगलानामे वेश्या विख्यात । तिसी झाला सदा रत ।
सांडूनि ब्रह्मकर्म समस्त । मातापिता त्यागिली ॥ ६८ ॥

तो पिंगला नावाच्या प्रसिद्ध वेश्येशी सदैव आसक्त राहिला. त्याने आपले सर्व नित्यकर्म, संध्या आणि आई-वडिलांचा त्याग केला.

धर्मपत्नी टाकूनि दुराचारी । तिच्याच घरी वास करी ।
मद्यमांसरत अहोरात्री । कामकर्दमी लोळत ॥ ६९ ॥

त्या दुराचाऱ्याने आपल्या धर्मपत्नीला सोडून दिले आणि वेश्येच्याच घरी राहू लागला. रात्रंदिवस मद्य, मांस आणि कामवासनेच्या चिखलात तो लोळत होता.

करावया जगदुद्धार । आपणचि अवतरला शंकर ।
ऋषभनामें योगीश्वर । होवोनि विचरत महीवरी ॥ ७० ॥

जगाचा उद्धार करण्यासाठी साक्षात भगवान शंकर 'ऋषभ' नावाचे श्रेष्ठ योगीश्वर बनून या पृथ्वीवर संचार करत होते.

आपुले जे जे निर्वाणभक्त । त्यांची दुःखे संकटे निवारीत ।
पिंगलेच्या सदना अकस्मात । पूर्वपुण्यास्तव पातला ॥ ७१ ॥

आपल्या अनन्य भक्तांची दुःखे आणि संकटे दूर करत ते शिवयोगी पूर्वपुण्यामुळे अचानक पिंगला वेश्येच्या घरी आले.

तो शिवयोगींद्र दृष्टी देखोन । दोघेही धांवती धरिती चरण ।
षोडशोपचारेकरून । सप्रेम होऊनी पूजिती ॥ ७२ ॥

त्या श्रेष्ठ शिवयोग्याला दारात पाहून मदन आणि पिंगला दोघांनी धावत जाऊन त्यांचे पाय धरले आणि १६ उपचारांनी प्रेमाने त्यांची पूजा केली.

शुष्क सुपक्क स्निग्ध विदग्ध । चतुर्विध अन्ने उत्तम स्वाद ।
भोजन देऊनि बहुविध । अलंकारवस्त्र दीधली ॥ ७३ ॥

त्यांनी चार प्रकारची उत्तम आणि स्वादिष्ट अन्ने त्यांना भोजनासाठी दिली, तसेच अनेक प्रकारचे वस्त्र व अलंकार अर्पण केले.

करूनियां दिव्य शेज । निजविला तो शिवयोगिराज ।
तळहाते मर्दिती दोघे चरणांबुज । सुवर्णाग्रजउदय होय तो ॥ ७४ ॥

त्यांनी सुंदर अंथुरण तयार करून त्यावर त्या शिवयोग्याला निजवले आणि दोघेही रात्रभर त्यांच्या पायांना हात दाबून सेवा करत राहिले; शेवटी सूर्योदय झाला.

एक निशी क्रमोनि जाण । शिवयोगी पावला अंतर्धान ।
दोघे म्हणती उमारमण । देऊनि दर्शन गेला आम्हां ॥ ७५ ॥

एक रात्र तिथे राहून ते शिवयोगी गुप्त झाले. दोघेही म्हणाले, "साक्षात उमापती शिव शंकरानेच आम्हाला दर्शन दिले!"

मग पिंगला आणि मदन । कालांतरी पावली मरण ।
परी गांठीस होते पूर्वपुण्य । शिवयोगीपूजनाचे ॥ ७६ ॥

पुढे काही काळाने पिंगला आणि मदन मरण पावले. परंतु त्या शिवयोग्याची पूजा केल्याचे पूर्वपुण्य त्यांच्या पदरी जमा झाले होते.

दाशार्हदेशींचा नृपती । वज्रबाहुनामें विशेषकीर्ती ।
त्याची पट्टराणी नामे सुमती । जेवी दमयंती नळाची ॥ ७७ ॥

दाशार्ह देशाचा वज्रबाहु नावाचा अतिशय कीर्तिवंत राजा होता. त्याची सुमती नावाची मुख्य राणी होती, जी नळराजाच्या दमयंतीसारखी पतिव्रता होती.

तो मदननामें ब्राह्मण । तिच्या गर्भी राहिला जाऊन ।
सीमंतिनीच्या पोटी कन्यारत्न । पिंगला वेश्या जन्मली ॥ ७८ ॥

तो मदन नावाचा ब्राह्मण त्या सुमती राणीच्या गर्भात आला (मुलगा म्हणून जन्म घेतला), आणि ती पिंगला वेश्या सीमंतिनीच्या पोटी मुलगी म्हणून जन्माला आली.

कीर्तिमालिनी तिचे नांव । पुढे कथा ऐका अभिनव ।
इकडे सुमतीचे पोटी भूदेव । असतां विचित्र वर्तले ॥ ७९ ॥

सीमंतिनीच्या त्या मुलीचे नाव 'कीर्तिमालिनी' ठेवले गेले. पुढे सुमतीच्या गर्भात तो ब्राह्मण (मदन) बालक असताना एक विचित्र घटना घडली.

तिच्या सवती होत्या अपार । ही पट्टराणी ईस होईल पुत्र ।
त्यांही तीस विष दुर्धर । गर्भिणी असतां घातले ॥ ८० ॥

राजाच्या इतर अनेक सवती (दुसऱ्या राण्या) होत्या. सुमती ही पट्टराणी असून तिला मुलगा होईल या मत्सरतेने त्यांनी गरोदर असलेल्या सुमतीला भयंकर विष दिले.

तीस तत्काळ व्हावा मृत्यू । परी रोग लागला झाली प्रसूत ।
विष अंगावरी फुटले बहुत । बाळकासहित जननीच्या ॥ ८१ ॥

तिच्या मृत्यूचा बेत होता, पण ती मरण पावली नाही; उलट ती आजारी पडली आणि बाळंत झाली. आईच्या आणि बाळाच्या अंगावर विष फोडांच्या रूपाने उमटले.

क्षते पडली झाले व्रण । रक्त पू गळे रात्रंदिन ।
राये बहुत वैद्य आणून । औषधे देता बरे नोहे ॥ ८२ ॥

दोघांच्याही अंगावर जखमा आणि व्रण झाले, रात्रंदिवस रक्त आणि पू वाहू लागला. राजाने अनेक वैद्य आणून औषधोपचार केले पण ते बरे झाले नाहीत.

रात्रंदिवस रडे बाळ । सुमती राणी शोके विव्हळ ।
मृत्यूही नोहे व्यथा सबळ । बरी नव्हेचि सर्वथा ॥ ८३ ॥

बाळ रात्रंदिवस रडत असे, सुमती राणी दुःखाने व्याकुळ झाली होती. मृत्यूही येत नव्हता आणि तीव्र वेदना कमीही होत नव्हत्या.

लेकरू सदा करी रुदन । रायासी निद्रा न लागे रात्रंदिन ।
कंटाळला मग रथावरी घालून । घोर काननी सोडिली ॥ ८४ ॥

मूल सतत रडत असल्यामुळे राजाला रात्रंदिवस झोप लागेना. शेवटी कंटाळून राजाने त्यांना रथात बसवून घोर जंगलात सोडून दिले.

जेथे मनुष्याचे नाही दर्शन । वसती व्याघ्र सर्प दारुण ।
सुमती बाळ कडे घेऊन । सव्यअपसव्य हिंडतसे ॥ ८५ ॥

जिथे माणसाचे दर्शन नव्हते, फक्त वाघ आणि विषारी सर्प राहत होते, अशा जंगलात सुमती बाळाला पोटाशी धरून हताशपणे इकडेतिकडे भटकू लागली.

कंटक पाषाण रुतती चरणी । मूच्छ्र्छा येऊनि पडे धरणी ।
आक्रंदे रडे परी न मिळे पाणी । व्रणेकरूनी अंग तिडके ॥ ८६ ॥

पायात काटे आणि दगड रुतत होते, ती मूर्च्छा येऊन जमिनीवर पडत होती. ती आक्रोशाने रडत होती पण पिण्यासाठी पाणी मिळत नव्हते, जखमांमुळे अंगाची आग होत होती.

म्हणे जगदात्म्या कैलासपती । जगद्वंद्या ब्रह्मानंदमूर्ति ।
भक्तवज्रपंजरा तुझी कीर्ती । सदा गाती निगमागम ॥ ८७ ॥

ती म्हणाली, "हे जगदात्म्या कैलासपती! हे जगद्वंद्या, ब्रह्मानंदमूर्ती! भक्तांचे रक्षण करणाऱ्या शिवा, तुझी कीर्ती वेद-शास्त्रे नेहमी गातात."

जयजय त्रिदोषशमना त्रिनेत्रा । जगदंकुरकंदा पंचवक्त्रा ।
अज अजिता पयःफेनगात्रा । जन्मयात्रा चुकवी कां ॥ ८८ ॥

"जय हो त्रिदोष शांत करणाऱ्या त्रिनेत्रा! जगताचा मूळ कंद असणाऱ्या पंचमुखा! अजन्मा, अजिंक्य आणि दुधासारखी पांढरी कांती असणाऱ्या देवा, माझी ही दुःखद जन्मयात्रा तू संपवत का नाहीस?"

अनादिसिद्धा अपरिमिता । मायाचक्रचालका सद्गुणभरिता ।
विश्वव्यापका गुणातीता । धांव आता जगदगुरो ॥ ८९ ॥

"अनादी सिद्धा, अथांग, मायाचक्राचा चालक असणाऱ्या, गुणांनी भरलेल्या, विश्वव्यापी आणि गुणातीत असणाऱ्या हे जगद्गुरो, आता माझ्या मदतीला धावून ये!"

ऐसा धांवा करिता सुमती । तंव वनी सिंह व्याघ्र गर्जती ।
परम भयभीत होऊनि चित्ती । बाळासहित क्षिती पडे ॥ ९० ॥

सुमती असा धावा करत असताना जंगलात सिंह आणि वाघ गर्जना करू लागले. अत्यंत घाबरून ती बाळासह जमिनीवर कोसळली.

श्रावणारितनये नेऊन । वनी सांडिले उर्वीगर्भरत्न ।
की वीरसेनस्नुषा घोर कानन । पतिवियोगे सेवी जैसे ॥ ९१ ॥

ज्याप्रमाणे सीतेला जंगलात सोडले होते किंवा नलराजाची पत्नी दमयंती (वीरसेनाची सून) पतीच्या वियोगाने घोर जंगलात भटकत होती, तशीच अवस्था सुमतीची झाली होती.

सुमतीची करुणा ऐकून । पशुपक्षी करिती रुदन ।
धरणी पडता मूर्च्छा येऊन । वृक्ष पक्षी छाया करिताती ॥ ९२ ॥

सुमतीची ती करुण हाक ऐकून पशुपक्षीसुद्धा रोदन करू लागले. ती मूर्च्छित होऊन पडल्यावर झाडे आणि पक्षी तिच्यावर सावली धरू लागले.

चंचु भरूनिया जळ । बाळावरी शिंपिती वेळोवेळ ।
एकी मधुर रस आणोनि स्नेहाळ । मुखी घालोनि तोषविती ॥ ९३ ॥

पक्षी आपल्या चोचीत पाणी आणून बाळावर शिंपडत होते, तर काही पक्षी फळांचा मधुर रस आणून प्रेमाने बाळाच्या मुखात टाकून त्याला शांत करत होते.

वनगाई स्वपुच्छेकरूनी । वारा घालिती रक्षिती रजनी ।
असो यावरी ते राजपत्नी । हिंडता अपूर्व वर्तले ॥ ९४ ॥

रानगायी आपल्या शेपटीने त्यांना वारा घालत असत आणि रात्रीच्या वेळी त्यांचे रक्षण करत असत. यानंतर ती राजपत्नी भटकत असताना एक अपूर्व गोष्ट घडली.

तो वृषभभार वणिक घेवोनी । पंथे जाता देखे नयनी ।
त्यांचिया संगेकरूनी । वैश्यनगरा पातली ॥ ९५ ॥

बैलांवर माल लादलेला एक व्यापारी रस्त्याने चालला होता, त्याची नजर तिच्यावर पडली. त्याच्यासोबत ती एका वैश्यनगरात (व्यापाऱ्यांच्या शहरात) पोहोचली.

तेथील अधिपति वैश्य साचार । त्याचे नाव पद्माकर ।
परम सभाग्य उदार । रक्षक नाना वस्तूंचा ॥ ९६ ॥

त्या नगराचा प्रमुख 'पद्माकर' नावाचा एक वैश्य (व्यापारी) होता. तो अत्यंत भाग्यवान, उदार आणि सर्वांचे रक्षण करणारा होता.

तेणे सुमतीस वर्तमान । पुसिले तू कोठील कोण ।
तिणे जे वर्तले मुळीहून । श्रुत केले तयाते ॥ ९७ ॥

त्याने सुमतीला विचारले, "तू कोण आहेस आणि कुठून आली आहेस?" तेव्हा सुमतीने सुरुवातीपासून घडलेला सर्व वृत्तांत त्याला सांगितला.

ते ऐकूनि पद्माकर । त्याचे अश्रुधारा स्रवती नेत्र ।
श्वासोच्छ्‍वास टाकूनि घोर । म्हणे गति थोर कर्माची ॥ ९८ ॥

ते ऐकून पद्माकराच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. तो निश्वास सोडून म्हणाला, "अहाहा! कर्माची गती खरोखरच अगाध आहे!"

वज्रबाहूची पट्टराणी । पतिव्रता अवनीची स्वामिणी ।
अनाथापरी हिंडे वनी । दीनवदन आली येथे ॥ ९९ ॥

"वज्रबाहूची पट्टराणी, पृथ्वीची स्वामिनी असलेली ही पतिव्रता स्त्री आज अनाथ होऊन जंगलात भटकत आहे आणि अगतिक होऊन इथे आली आहे."

मग पद्माकर म्हणे सुमती । तू माझी धर्मकन्या निश्चिती ।
शेजारी घर देऊनि अहोराती । परामर्श करी तियेचा ॥ १०० ॥

मग पद्माकर सुमतीला म्हणाला, "तू आजपासून माझी धर्मकन्या आहेस." त्याने तिला शेजारीच एक घर राहण्यास दिले आणि रात्रंदिवस तिची सर्व प्रकारे काळजी घेऊ लागला.

बहुत वैद्य आणून । देता झाला रसायन ।
केले बहुत प्रयत्न । परी व्याधि न राहेचि ॥ १०१ ॥

राजाने अनेक वैद्य बोलावून आणले आणि औषधे-रसायने दिली; अनेक प्रयत्न केले, परंतु बाळ आणि राणीचा रोग काही बरा झाला नाही.

सुमती म्हणे ताता । श्रीशंकर वैद्य न होता ।
कवणासही हे व्यथा । बरी न होय कल्पांती ॥ १०२ ॥

सुमती (वैश्याला) म्हणाली, "हे ताता, जोपर्यंत साक्षात श्रीशंकर वैद्य होऊन येत नाहीत, तोपर्यंत कल्पांत झाला तरी ही व्यथा कोणाकडूनही बरी होणार नाही."

असो पुढे व्यथा होता कठीण । गेला राजपुत्राचा प्राण ।
सुमती शोक करी दीनवदन । म्हणे रत्न गेले माझे ॥ १०३ ॥

पुढे तो आजार अतिशय विकोपाला गेला आणि त्या लहान राजपुत्राचा प्राण गेला. सुमती दीनवदनाने शोक करू लागली आणि म्हणाली, "माझे रत्नासारखे बाळ निघून गेले."

पद्माकर शांतवी बहुता रीती । नगरजन मिळाले सभोवती ।
तो निशांती उगवला गभस्ती । तेवी शिवयोगी आला तेथे ॥ १०४ ॥

पद्माकर वैश्याने तिची अनेक प्रकारांनी समजूत काढली, भोवती नगरजन जमा झाले. तितक्यात रात्र संपून जसा सूर्य उगवावा, तसे साक्षात एक शिवयोगी तिथे आले.

जैसे दुर्बळाचे सदन शोधीत । चिंतामणि ये अकस्मात ।
की क्षुधेने प्राण जात । तो क्षीराब्धि पुढे धाविन्नला ॥ १०५ ॥

एखाद्या दरिद्रयाच्या घरी अचानक चिंतामणी यावा, किंवा भुकेने प्राण जात असताना समोर दुधाचा समुद्रच धावून यावा, तसे ते शिवयोगी तिथे प्रकट झाले.

पद्माकरे धरिले चरण । पूजिला दिव्यासनी बैसवून ।
त्यावरी सुमतीप्रति दिव्य निरूपण । शिवयोगीं सांगता झाला ॥ १०६ ॥

पद्माकराने त्यांचे पाय धरले आणि त्यांना दिव्य आसनावर बसवून त्यांची पूजा केली. त्यानंतर ते शिवयोगी सुमतीला दिव्य उपदेश (तत्त्वज्ञान) सांगू लागले.

म्हणे वत्से सुमती ऐक । का हो रडसी करिसी शोक ।
तुझे पूर्वजन्मीचे पति पुत्र जनक । कोठे आहेत सांग पा ॥ १०७ ॥

शिवयोगी म्हणाले, "मुली सुमती, ऐक! तू अशी का रडतेस आणि शोक करतेस? तुझे पूर्वजन्मीचे पती, मुलगे आणि वडील आता कुठे आहेत ते सांग पाहू?"

आलीस चौर्‍याऐंशी लक्ष योनी फिरत । तेथीचे स्वजन सोयरे आप्त ।
आले कोठून गेले कोठे त्वरित । सांग मजपाशी वृत्तान्त हा ॥ १०८ ॥

"तू ८४ लाख योनींमधून फिरत इथे आली आहेस. त्या त्या जन्मांतील तुझे नातलग, सोयरे कुठे गेले आणि कोठून आले होते, याचा वृत्तांत मला सांग."

तू नानायोनी फिरसी । पुढेही किती फेरे घेसी ।
कोणाचे पुत्र तू कां रडसी । पाहे मानसी विचारूनी ॥ १०९ ॥

"तू अनेक योनींमध्ये फिरलीस आणि पुढेही किती जन्म-मरणाचे फेरे घेशील! मग तू कोणाच्या पुत्रासाठी रडतेस, याचा मनात विचार करून पाहा."

शरीर धरावे ज्या ज्या वर्षी । त्या त्या कुळाभिमाने नाचती प्राणी ।
परी आपण उत्पन्न कोठूनी । ते विचारूनी न पाहती ॥ ११० ॥

प्राणी ज्या ज्या जन्मात जे शरीर धारण करतात, त्या त्या कुळाच्या अभिमानाने वावरतात; पण आपण मुळात कोठून उत्पन्न झालो, याचा विचार ते करत नाहीत.

त्वां पुत्र आणिला कोठून । कोण्या स्थळा गेला मृत्यु पावोन ।
तू आणि हे अवघे जन । जातील कोठे कवण्या देहा ॥ १११ ॥

"तू हा पुत्र कोठून आणलास? तो मरून कोणत्या ठिकाणी गेला? तू आणि हे सर्व लोक पुढे कोणत्या देहात आणि कुठे जाणार आहात?"

आत्मा शिव शाश्वत । शरीर क्षणभंगुर नाशवंत ।
तरी तू शोक करिसी व्यर्थ । विचारूनि मनी पाहे पां ॥ ११२ ॥

"आत्मा हा शिवस्वरूप आणि शाश्वत आहे, तर शरीर क्षणभंगुर व नाशवंत आहे. त्यामुळे तू व्यर्थ शोक करत आहेस, याचा मनात विचार कर."

आत्मा अविनाशी शाश्वत । तो नव्हे कोणाचा बंधु सुत ।
शरीराकारणे शोक करिसी व्यर्थ । तरी पडले प्रेत तुजपुढे ॥ ११३ ॥

"आत्मा अविनाशी व शाश्वत आहे, तो कोणाचाही भाऊ किंवा मुलगा नसतो. तू शरीरासाठी व्यर्थ शोक करतेस, पण ते शरीर (प्रेत) तर तुझ्यासमोर पडलेलेच आहे."

जळी उठती तरंग अपार । सवेंचि फुटती क्षणभंगुर ।
मृगजळचि मिथ्या समग्र तरी बुडबुडे सत्य कैसेनी ॥ ११४ ॥

पाण्याचे तरंग क्षणात उठतात आणि क्षणात फुटतात. जिथे मृगजळच खोटे आहे, तिथे पाण्यातील बुडबुडे तरी सत्य कसे असणार?

चित्रींच्या वृक्षच्छाये बैसला कोण । चित्राग्नीने कोणाचे जाळिले सदन ।
तेथे गंगा लिहिली सहित मीन । कोण वाहोनि गेला तेथे ॥ ११५ ॥

चित्रात काढलेल्या झाडाच्या सावलीत कोण बसू शकते? चित्रात काढलेल्या अग्नीने कोणाचे घर जळाले आहे का? किंवा चित्रातील नदीत माशांसोबत कोण वाहून गेले आहे का?

वंध्यासुते द्रव्य आणून । भीष्मकन्या मारुतीस देऊन ।
गंधर्वनगरींचे वर्‍हाडी आणून । लग्न कोणे लाविले ॥ ११६ ॥

वांझ स्त्रीच्या मुलाने धन आणणे, भीष्म कन्येचा (रुक्मिणीचा) विवाह मारुतीशी लावणे आणि आभासाच्या (गंधर्व) नगरातील वऱ्हाडी आणणे या जशा कल्पित गोष्टी आहेत, तसाच हा प्रपंच आहे.

वार्‍याचा मंडप शिवून । सिकतादोरे बांधिला आवळून ।
शुक्तिकारजताचे पात्र करून । खपुष्पे कोणी भरियेले ॥ ११७ ॥

वाऱ्याचा मंडप शिवून त्याला वाळूच्या दोराने बांधणे, किंवा शिंपल्यातील बनावट चांदीचे पात्र करून ते आकाशातील फुलांनी (अस्तित्वात नसलेल्या) भरणे जसे अशक्य आहे, तसा हा संसार मिथ्या आहे.

कासवीचे घालूनि घृत । मृगजळीचे मीन पाजळती पोत ।
ते चरणी नुपूरे बांधोनि नाचत । जन्मांध पाहत बैसले ॥ ११८ ॥

कासवीचे तूप, मृगजळातील माशांचे मोती पायात बांधून नाचणे आणि ते जन्मांधाने पाहत बसणे जसे काल्पनिक आहे, तसा हा सर्व खेळ आहे.

अहिकर्णीची कुंडले हिरोनी । चित्रींचे चोर आले घेवोनि ।
हा प्रपंच लटिका मुळीहूनी । तो साच कैसा जाणावा ॥ ११९ ॥

चित्रातील चोरांनी येऊन सापाचे कान चोरणे जसे अशक्य आहे, तसा हा प्रपंच मुळातच खोटा आहे; मग त्याला खरे कसे मानावे?

मुळीच लटिके अशाश्वत । त्याचा शोक करणे व्यर्थ ।
क्लेशतरूचे उद्यान समस्त । शरीर हे उद्भवले ॥ १२० ॥

सर्व काही मुळातच खोटे आणि नाशवंत आहे, त्याचा शोक करणे व्यर्थ आहे. हे शरीर म्हणजे क्लेशरूपी झाडांची बागच बनले आहे.

सकळ रोगांचे भांडार । कृमिकीटकांचे माहेर ।
की पापाचा समुद्र । की अंबर भ्रांतीचे ॥ १२१ ॥

हे शरीर सर्व रोगांचे कोठार, किड्यांचे माहेरघर, पापाचा समुद्र आणि भ्रमाचे आकाश आहे.

मूत्र श्लेष्म मांस रक्त । अस्थींची मोळी चर्मवेष्टित ।
मातेचा विटाळ पितृरेत । अपवित्र असत्य मुळीच हे ॥ १२२ ॥

मूत्र, कफ, मांस, रक्त, हाडांची जुडी आणि त्यावर कातड्याचे वेष्टन... मातेचा विटाळ आणि पित्याचे वीर्य यांपासून बनलेले हे देह मुळातच अपवित्र व असत्य आहे.

ऐसे हे शरीर अपवित्र । ते पशुमूत्रे झाले पवित्र ।
क्षुरे मूर्धज छेदिले समग्र । इतुकेनि पावन केवि होय ॥ १२३ ॥

असे हे अपवित्र शरीर केवळ प्राण्यांच्या मूत्राने (गोमूत्राने) किंवा वस्त्राने आणि केस कापल्याने कसे बरे पवित्र होईल?

शरण न जाती देशिकाप्रती । तरी कैसेनि प्राणी तरती ।
कल्पकोटी फेरे घेती । मुक्त होती कधी हे ॥ १२४ ॥

जोपर्यंत प्राणी सद्गुरूंना शरण जात नाहीत, तोपर्यंत ते कसे तरतील? ते करोडो कल्प जन्म-मरणाचे फेरे घेत राहतील; मग मुक्त कधी होणार?

सुमती तू सांगे सत्वर । तुझे जन्मोजन्मीचे कोठे आहेत भ्रतार ।
अवघा हा मायापूर । सावध सत्वर होई का ॥ १२५ ॥

"सुमती, तू सांग पाहू, तुझे प्रत्येक जन्मातील पती कुठे आहेत? हे सर्व मायाजाल आहे, तू त्वरित सावध हो!"

जयाचे हे सकळ लेणे । मागतां देतां लाजिरवाणे ।
तनुघर बांधिले त्रिगुणे । पांच वांसे आणोनिया ॥ १२६ ॥

या शरीराची सर्व रूपे उघडी पडली तर लाजिरवाणी वाटतात. हे शरीररूपी घर पंचमहाभूतांचे पाच वासे आणि तीन गुण वापरून बांधले आहे.

याचा भरवसा नाही जाण । केधवा लागेल न कळे अग्न ।
की हे झाले वस्त्र जीर्ण । ऋणानुबंध तंव तगे ॥ १२७ ॥

या शरीराचा काहीही भरवसा नाही, याला कधी आग लागेल (मृत्यू येईल) सांगता येत नाही. हे वस्त्र जीर्ण झाले तरी ऋणानुबंध असेपर्यंतच ते टिकते.

मिथ्या जैसे मृगजळ । की स्वप्नीचे राज्य ढिसाळ ।
अहा प्राणी पापी सकळ । धन धान्य पुत्र इच्छिती ॥ १२८ ॥

जसे मृगजळ किंवा स्वप्नातील राज्य खोटे असते, तसे हे जीवन आहे; तरीही पापी प्राणी धन, धान्य आणि पुत्राची इच्छा धरतात.

गंगेमाजी काष्ठे मिळती । एकवट होती मागुती विघडती ।
तैसी स्त्रीपुरुष बोलिजेती । खेळ मुळीच असत्य हा ॥ १२९ ॥

गंगेच्या पात्रात लाकडे एकत्र येतात आणि पुन्हा वेगळी होतात, तसे स्त्री-पुरुषांचे नाते असते. हा खेळ मुळातच असत्य आहे.

वृक्षावरी पक्षी येती । किती एक बैसती किती एक जाती ।
आणिक्या तरूवरी बैसती । अपत्ये तैसी जाण पां ॥ १३० ॥

झाडावर पक्षी येतात, काही बसतात आणि काही उडून दुसऱ्या झाडावर जातात. तशीच ही मुले असतात हे समज.

पथिक वृक्षातळी बैसत । उष्ण सरलिया उठून जात ।
सोयरे बंधु आप्त । तैसेच जाण निर्धार ॥ १३१ ॥

वाटसरू झाडाच्या सावलीत बसतात आणि ऊन कमी झाल्यावर निघून जातात. आपले सोयरे आणि आप्त तसेच आहेत.

मायामय प्रपंचवृक्षी । जीव शिव बैसले दोन पक्षी ।
शिव सावधान सर्वसाक्षी । जीव भक्षी विषयफळे ॥ १३२ ॥

मायारूपी संसाराच्या झाडावर जीव आणि शिव नावाचे दोन पक्षी बसले आहेत. शिव सावधान व सर्वसाक्षी आहे, तर जीव विषयवासनेची फळे खात असतो.

ती भक्षितांच भुलोनि गेला । आपण आपणासी विसरला ।
ऐसा अपरिमित जीव भ्रमला । जन्ममरण भोगीतसे ॥ १३३ ॥

ती फळे खाऊन जीव मोहित झाला आणि स्वतःला विसरला. असा हा जीव भ्रमात पडून जन्म-मरणाचे दुःख भोगत राहतो.

त्यांमाजी एकादा पुण्यवंत । सद्‌गुरूसी शरण रिघत ।
मग तो शिव होवोनि भजत । शिवालागी अत्यादरे ॥ १३४ ॥

त्या जीवांमध्ये एखादाच पुण्यवान जीव सद्गुरूंना शरण जातो आणि स्वतः शिवस्वरूप होऊन अत्यंत आदराने शिवाची भक्ती करतो.

ऐसे ऐकता दिव्य निरूपण । पद्माकर सुमती उठोन ।
अष्टभावे दाटोन । वंदिती चरण तयाचे ॥ १३५ ॥

असे दिव्य उपदेश ऐकून पद्माकर आणि सुमती उठले आणि गद्गद होऊन शिवयोग्यांच्या चरणी लीन झाले.

म्हणती येवढे तुझे ज्ञान । काय एक न करिसी इच्छेकरून ।
तू साक्षात उमारमण । भक्तरक्षणा धावलासी ॥ १३६ ॥

ते म्हणाले, "तुमचे ज्ञान अगाध आहे. तुमच्या इच्छेने काय घडणार नाही? तुम्ही साक्षात शिवशंभू आहात आणि भक्ताच्या रक्षणासाठी धावून आला आहात."

मग मृत्युंजयमंत्र राजयोगी । सुमतीस सांगे शिवयोगी ।
मंचूनि भस्म लाविता अंगी । व्यथारहित जाहली ते ॥ १३७ ॥

मग शिवयोग्यांनी सुमतीला महामृत्युंजय मंत्र दिला. अभिमंत्रित भस्म तिच्या अंगाला लावताच ती रोगापासून पूर्ण मुक्त झाली.

रंभाउर्वशीहूनि वहिले । दिव्य शरीर तिचे झाले ।
मृत्युंजयमंत्रे भस्म चर्चिले । बाळ उठले तत्काळ ॥ १३८ ॥

तिचे शरीर रंभा-उर्वशीपेक्षाही सुंदर व दिव्य झाले. नंतर मृत्युंजय मंत्राने भस्म लावून त्या मृत बाळाला स्पर्श करताच ते बाळ लगेच जिवंत होऊन उठले!

व्रणव्यथा जावोनि सकळ । बत्तीसलक्षणी झाला बाळ ।
मग शिवध्यान उपासना निर्मळ । सुमतीबाळ उपदेशिले ॥ १३९ ॥

बाळाच्या सर्व जखमा व वेदना निघून गेल्या आणि ते ३२ लक्षणी सुंदर बाळ बनले. मग शिवयोग्यांनी त्या बाळाला निर्मळ शिवध्यान व उपासनेचा उपदेश केला.

परीस झगटतां पूर्ण । लोह तत्काळ होय सुवर्ण ।
तैसी दोघे दिव्यरूप जाण । होती झाली ते काळी ॥ १४० ॥

परिसाचा स्पर्श होताच लोखंडाचे जसे सोने होते, तसे ते दोघेही (आई व बाळ) त्या क्षणी दिव्यरूप झाले.

आश्चर्य करी पद्माकर । म्हणे धन्यधन्य गुरुमंत्र ।
काळ-मृत्युभय अपार । त्यापासून रक्षी गुरुनाथ ॥ १४१ ॥

पद्माकराला मोठे आश्चर्य वाटले. तो म्हणाला, "हा गुरुमंत्र धन्य आहे! काळाचे व मृत्यूचे भयंकर भयसुद्धा गुरुनाथ दूर करतात."

गुरुचरणी रत होती सदा । त्यांसी कैंची भवभयआपदा ।
धनधान्यांसी नाही मर्यादा । भेद खेदा वारिले ॥ १४२ ॥

जे नेहमी गुरुचरणी लीन असतात, त्यांना संसाराची भीती आणि संकटे कशी शिवणार? त्यांच्या धनधान्याला मर्यादा राहत नाही आणि सर्व दुःखे दूर होतात.

बाळ चरणांवरी घालोनी । सुमती लागे सप्रेम चरणी ।
म्हणे सद्गुरु तुजवरूनी । शरीर सांडणे हे माझे ॥ १४३ ॥

बाळाला शिवयोग्यांच्या पायांवर घालून सुमती प्रेमाने चरणी पडली आणि म्हणाली, "हे सद्गुरूंनो, तुमच्यावरून माझे शरीर ओवाळून टाकावेसे वाटते."

या शरीराच्या पादुका करून । तुझीया दिव्यचरणी लेववीन ।
तरी मी नव्हे उत्तीर्ण । उपकार तुझे गुरुमूर्ति ॥ १४४ ॥

"माझ्या शरीराच्या पादुका करून तुमच्या दिव्य चरणात घातल्या, तरीही हे गुरुराया, तुमच्या उपकारातून मी मुक्त होऊ शकणार नाही."

मग शिवयोगी बोलत । आयुरारोग्य ऐश्वर्य अद्भुत ।
तुझिया पुत्रासी होईल प्राप्त । राज्य पृथ्वीचे करील हा ॥ १४५ ॥

मग शिवयोगी म्हणाले, "तुझ्या पुत्राला दीर्घ आयुष्य, आरोग्य आणि अद्भुत ऐश्वर्य प्राप्त होईल. हा संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करेल."

त्रिभुवनभरी होईल कीर्ती । निजराज्य पावेल पुढती ।
भद्रायु नाम निश्चिती । याचे ठेविले मी जाण ॥ १४६ ॥

"याची कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरेल आणि त्याला आपले राज्य परत मिळेल. मी याचे नाव 'भद्रायू' असे ठेवतो."

थोर होय भद्रायु बाळ । तंववरी क्रमी येथेचि काळ ।
मृत्युंजयमंत्र जप त्रिकाळ । निष्ठा धरूनि करीत जा ॥ १४७ ॥

"भद्रायू मोठा होईपर्यंत तुम्ही इथेच राहा आणि निष्ठेने त्रिकाळ मृत्युंजय मंत्राचा जप करत जा."

हा राजपुत्र निश्चित । लोकांत प्रकटो नेदी मात ।
हा होईल विद्यावंत । चतुःषष्टिकळाप्रवीण ॥ १४८ ॥

"हा राजपुत्र आहे ही गोष्ट लोकांत उघड करू नका. हा खूप विद्वान आणि ६४ कलांमध्ये प्रवीण होईल."

ऐसे शिवयोगी बोलोन । पावला तेथेचि अंतर्धान ।
गुरुपदांबुज आठवून । सुमति सद्‌गद क्षणक्षणां ॥ १४९ ॥

असे सांगून शिवयोगी तिथेच अंतर्धान पावले. सुमती वारंवार गुरूंच्या चरणकमळांचे स्मरण करून गद्गद होत होती.

पद्माकरासी सुख अत्यंत । सुनय पुत्राहूनि बहुत ।
भद्रायू त्यासी आवडत । सदा पुरवीत लाड त्याचा ॥ १५० ॥

पद्माकराला अतिशय आनंद झाला. स्वतःच्या मुलापेक्षाही त्याला भद्रायू प्रिय वाटू लागला आणि तो नेहमी त्याचे लाड पुरवू लागला.

पद्माकरे आपुली संपत्ती वेचून । दोघांचे केले मेखलाबंधन ।
दोघांसी भूषणे समान । केले संपन्न वेदशास्त्री ॥ १५१ ॥

पद्माकराने स्वतःची संपत्ती खर्च करून स्वतःच्या मुलाची आणि भद्रायूची मुंज केली. दोघांना समान दागिने देऊन त्यांना वेदशास्त्र संपन्न केले.

द्वादश वर्षांचा झाला बाळ । धीर गंभीर परम सुशीळ ।
मातेच्या सेवेसी सदाकाळ । जवळी तिष्ठत सादर ॥ १५२ ॥

भद्रायू १२ वर्षांचा झाला. तो अत्यंत धीर, गंभीर आणि सुशील होता. तो आईच्या सेवेसाठी नेहमी तत्पर असे.

पदरी पूर्वसुकृताचे पर्वत । शिवयोगी प्रकटला अकस्मात ।
सुमती भद्रायु धांवत । पाय झाडीती मुक्तकेशी ॥ १५३ ॥

पूर्वजन्मीचे मोठे पुण्य गाठीशी असल्याने ते शिवयोगी अचानक पुन्हा प्रकट झाले. सुमती आणि भद्रायूने धावत जाऊन आपले मोकळे केस त्यांच्या पायांवर पसरले.

नयनोदके चरणक्षालन । केशवसने पुसिले पूर्ण ।
जे सुगंधभरित जाण । स्नेह तेचि लाविले ॥ १५४ ॥

डोळ्यांतील अश्रूंनी त्यांनी गुरूंचे पाय धुतले आणि केसांनी पुसले; प्रेमरूपी सुगंधित तेल लावले.

वारंवार करिती प्रदक्षिणा । दाटती अष्टभावेकरून ।
षोडशोपचारी पूजन सोहळा करिती अपार ॥ १५५ ॥

ते वारंवार प्रदक्षिणा घालू लागले, सात्त्विक भावाने दाटून आले आणि त्यांनी १६ उपचारांनी गुरूंची भव्य पूजा केली.

स्तवन करीतसे तेव्हा सुमती । तुझिया प्रसादेकरून मी पुत्रवंती ।
यावरी भद्रायूसी नीती । शिवयोगी शिकवितसे ॥ १५६ ॥

सुमती स्तुती करत म्हणाली, "तुमच्या कृपेनेच मला हा मुलगा मिळाला आहे." त्यानंतर शिवयोगी भद्रायूला राज्यनीती शिकवू लागले:

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्त पाही । धर्मनीती वर्तत जाई ।
मातापितागुरुपायी । निष्ठा असो दे सर्वदा ॥ १५७ ॥

"वेद, स्मृती व पुराणांत सांगितलेल्या धर्मनीतीने वाग. आई, वडील आणि गुरूंच्या चरणी नेहमी निष्ठा ठेव."

गोभूदेवप्रजापाळण । सर्वाभूती पहावा उमारमण ।
वर्णाश्रमस्वधर्माचरण । सहसाही न सांडावे ॥ १५८ ॥

"गाई, ब्राह्मण आणि प्रजेचे पालन कर. सर्व प्राण्यांमध्ये भगवान शिवाला पाहा. आपला स्वधर्म आणि वर्णाश्रम धर्म कधीही सोडू नकोस."

विचार केल्यावाचूनिया । सहसा न करावी आन क्रिया ।
मागे पुढे पाहोनिया । शब्द बोलावा कुशलत्वे ॥ १५९ ॥

"विचार केल्याशिवाय कोणतेही काम करू नकोस. मागे-पुढे (परिणामांचा) विचार करून चतुरपणे शब्द बोल."

काळ कोण मित्र किती । कोणी द्वेषी शत्रु किती ।
आय काय खर्च किती । पाहावे चित्ती विचारूनिया ॥ १६० ॥

"सध्या कोणता काळ आहे, मित्र किती आहेत, शत्रू किती आहेत, उत्पन्न किती आणि खर्च किती, याचा नेहमी मनात विचार करत जा."

माझे बळ किती काय शक्ती । आपुले सेवक कैसे वर्तती ।
यश की अपयश देती । पहावे चित्ती विचारूनी ॥ १६१ ॥

"माझे सामर्थ्य किती, सेवक कसे वागतात, ते यश आणतील की अपयश, याचा विचार कर."

अतिथी देव मित्र । स्वामी वेद अग्निहोत्र ।
पशु कृषि धन विद्या सर्वत्र । घ्यावा समाचार क्षणक्षणां ॥ १६२ ॥

"अतिथी, देव, मित्र, स्वामी, वेद, अग्नी, गुरेढोरे, शेती, संपत्ती आणि विद्या या सर्वांची वेळोवेळी काळजी व बातमी घेत जा."

लेकरू भार्या अरि दास । सदन गृहवार्ता रोगविशेष ।
येथे उपेक्षा करिता निःशेष । हानि क्षणात होत पै ॥ १६३ ॥

"मुले, पत्नी, शत्रू, सेवक, घर, घरातील घडामोडी आणि आजारपण यांची दुर्लक्ष केल्यास क्षणात मोठी हानी होते."

ज्या पंथे गेले विद्वज्जन । आपण जावे तोचि पंथ लक्षून ।
माता-पिता-यतिनिंदा जाण । प्राणांतीही न करावी ॥ १६४ ॥

"विद्वान ज्या मार्गाने गेले, त्याच मार्गाने चालत जावे. आई, वडील आणि संन्यासी यांची निंदा प्राणांतीही करू नये."

वैश्वदेवसमयी अतिथी । आलिया त्यासी न पुसावी याती ।
अन्न वस्त्र सर्वांभूती । द्यावे प्रीत्यर्थ शिवाचिया ॥ १६५ ॥

"वैश्वदेवाच्या वेळी घरी अतिथी आला तर त्याची जात विचारू नये; शिवाच्या प्रीत्यर्थ सर्वांना अन्न व वस्त्र द्यावे."

परोपकार करावा पूर्ण । परपीडा न करावी जाण ।
करावे गोब्राह्मणरक्षण । सत्य सुजाण म्हणती तया ॥ १६६ ॥

"पूर्ण परोपकार करावा, कोणालाही पीडा देऊ नये, गाई-ब्राह्मणांचे रक्षण करावे. ज्ञानी लोक यालाच सत्य धर्म म्हणतात."

निंदा वाद टाकोन । सर्वदा कीजे शिवस्मरण ।
तेच म्हणावे मौन । शिवसेवन तप थोर ॥ १६७ ॥

"निंदा आणि वादविवाद सोडून नेहमी शिवस्मरण करावे, यालाच मौन म्हणतात. शिवसेवा हेच मोठे तप आहे."

परदारा आणि परधन । हे न पहावे जेवी वमन ।
करावे शास्त्रश्रवण । शिवपूजन यथाविधी ॥ १६८ ॥

"परस्त्री आणि परधन यांकडे उलटीसारखे (टाकाऊ) पाहावे. शास्त्रांचे श्रवण करावे आणि यथाविधी शिवपूजा करावी."

स्नान होम जपाध्ययन । पंचयज्ञ गोविप्रसेवन ।
श्रवण मनन निजध्यास पूर्ण । अनालस्ये करावी ॥ १६९ ॥

"स्नान, होम, जप, अभ्यास, पंचमहायज्ञ, गाई आणि ब्राह्मणांची सेवा, तसेच श्रवण, मनन व निदिध्यासन आळस न करता करावे."

सुरत निद्रा भोजन । येथे असावे प्रमाण ।
दान सत्कर्म अभ्यास श्रवण । आळस येथे न करावा ॥ १७० ॥

"विषयोपभोग, झोप आणि जेवण मर्यादाशीर असावे. पण दान, सत्कर्म, अभ्यास आणि श्रवणात कधीही आळस करू नये."

काम पूर्ण धर्मपत्नीसी । निषिद्ध जाण परयोषितेसी ।
क्रोधे दंडावे शत्रूसी । साधुविप्रांसी नमिजे सदा ॥ १७१ ॥

"वासना केवळ स्वतःच्या पत्नीपुरती मर्यादित ठेवावी, परस्त्रीशी संबंध निषिद्ध मानावा. शत्रूला क्रोधाने दंड द्यावा आणि साधू-ब्राह्मणांना नेहमी नम्रतेने वंदावे."

द्वेषियांसी धरावा मद । संतभक्तांसी नम्रता अभेद ।
संसाररिपूसी मत्सर प्रसिद्ध । असावे निर्मत्सर सर्वांभूती ॥ १७२ ॥

"द्वेष करणाऱ्यांचा अभिमान मोडावा, संत-भक्तांप्रती निष्पाप नम्रता ठेवावी, संसारातील शत्रूंशी मत्सर करावा पण प्राणिमात्रांविषयी निर्मत्सर असावे."

दुर्जनासी दंभ दाविजे । भल्याचे पदरज वंदिजे ।
अहंकारे पृथ्वी जिंकिजे । निरहंकार द्विजासी ॥ १७३ ॥

"दुर्जनांशी कठोरपणे वागावे, सज्जनांची पायधूळ मस्तकी धरावी. पराक्रमाने पृथ्वी जिंकावी पण ब्राह्मणांसमोर निरहंकारी राहावे."

वाचा सावध शिवस्मरणी । पाणी सार्थक दानेकरूनी ।
पाद पावन देवालययात्रागमनी । नित्य शिवध्यानी बैसावे ॥ १७४ ॥

"वाणी शिवस्मरणात वापरावी, हात दानाने सार्थक करावेत, पाय मंदिरांच्या यात्रांनी पावन करावेत आणि नित्य शिवध्यानात बसावे."

पुराणश्रवणी श्रोत्र सादर । त्वचा संतआलिंगनीं पवित्र ।
सार्थक शिवध्यानी नेत्र । जिव्हेने स्तोत्र वर्णावे ॥ १७५ ॥

"कान पुराणांच्या श्रवणात, त्वचा संतांच्या आलिंगनात, डोळे शिवध्यानात आणि जीभ शिवाच्या स्तोत्रगायनात सार्थकी लावावी."

शिवनिर्माल्यवास घेईजे घ्राणी । ये रीती इंद्रिये लावावी भजनी ।
दीन अनाथ अज्ञान देखोनी । तयावरी कृपा कीजे ॥ १७६ ॥

"नाकाने शिवाच्या निर्माल्याचा वास घ्यावा. याप्रकारे सर्व इंद्रिये शिवभक्तीत लावावीत. दीन, अनाथ व अज्ञानी लोकांवर दया करावी."

ईश्वरी प्रेम संतांसी मैत्री । देवांचे द्वेषी त्यांची उपेक्षा करी ।
युक्तनिद्रा युक्ताहारी । मृगया करी परम नीतीने ॥ १७७ ॥

"ईश्वरावर प्रेम, संतांशी मैत्री आणि देवांचा द्वेष करणाऱ्यांकडे दुर्लक्ष करावे. योग्य झोप, योग्य आहार आणि नीतिमत्तेने शिकार करावी."

अतिविद्या अतिमैत्री । अतिपुण्य अतिस्मृती ।
उत्साह धैर्य दान धृती । वर्धमान असावी ॥ १७८ ॥

"विद्या, मैत्री, पुण्य, स्मरणशक्ती, उत्साह, धैर्य, दान आणि संयम हे सतत वाढत राहावेत."

आपुले वित्त आयुष्य गृहच्छिद्र । मैथुन औषध सुकृत मंत्र ।
दान मान अपमान ही सर्वत्र । गुप्त असावी जाणिजे ॥ १७९ ॥

"स्वतःची संपत्ती, आयुष्य, घरातील दोष, स्त्रीसंग, औषध, पुण्य, मंत्र, दान, मान आणि अपमान या गोष्टी नेहमी गुप्त ठेवाव्यात."

नष्ट पाखंडी शठ धूर्त । पिशुन तस्कर जार पतित ।
चंचळ कपटी नास्तिक अनृत । ग्राम्य सभेसी नसावे ॥ १८० ॥

"दुष्ट, पाखंडी, कपटी, धूर्त, चहाडीखोर, चोर, व्यभिचारी, पतित, चंचल, कपटी, नास्तिक, असत्य बोलणारे लोक सभेचे सभासद नसावेत."

निंदक शिवभक्तिउच्छेदक । मद्यपानी गुरुतल्पक ।
मार्गपाडक कृतघ्न धर्मलोपक । त्यांचे दर्शन न व्हावे ॥ १८१ ॥

"निंदक, शिवभक्ती नष्ट करणारे, मद्यपी, गुरूपत्नीशी गमन करणारे, वाटमा Scopeणारे, कृतघ्न आणि धर्म बुडवणारे यांचे तोंडही पाहू नये."

दारा धन आणि पुत्र । यांसी आसक्त नसावे अणुमात्र ।
अलिप्तपणे संसार । करोनि आसक्त असावे ॥ १८२ ॥

"पत्नी, धन आणि मुलगा यांच्यात अजिबात आसक्त होऊ नये; संसारात अलिप्त राहून शिवात आसक्त राहावे."

बंधु सोयरे श्वशुर स्वजन । यांसी स्नेह असावा साधारण ।
भलता विषय देखोन । आसक्ती तेथे न करावी ॥ १८३ ॥

"भाऊ, सोयरे, सासरे व नातलग यांच्याशी सामान्य प्रेम ठेवावे, पण कोणत्याही विषयात अति-आसक्ती ठेवू नये."

करावे रुद्राक्षधारण । मस्तकी कंठी दंडी करभूषण ।
गेलिया प्राण शिवपूजन । सर्वथाही न सांडावे ॥ १८४ ॥

"मस्तक, मान, बाहू आणि हातांत रुद्राक्ष धारण करावेत. प्राण गेला तरी शिवपूजा कधीही सोडू नये."

शिवकवच सर्वांगी । लेऊं शिकवी शिवयोगी ।
भस्म चर्चिता रणरंगी । शस्त्रास्त्रबाधा न होय ॥ १८५ ॥

शिवयोग्यांनी त्याला शिवकवच शिकवले. अंगाला भस्म लावून युद्धात उतरल्यास कोणत्याही शस्त्रास्त्रांची बाधा होत नाही.

काळमृत्युभयापासून । रक्षी मृत्युंजयऔपासन ।
आततायी मार्गघ्न ब्रह्मघ्न । यांसी जीवे मारावे ॥ १८६ ॥

"मृत्युंजय मंत्राची उपासना काळाच्या व मृत्यूच्या भयापासून रक्षण करते. आततायी, वाटमारे आणि ब्रह्मघातकी यांना ठार मारावे."

सोमवार व्रत शिवरात्र प्रदोष । विधियुक्त आचरावे विशेष ।
शिवहरिकीर्तन निर्दोष । सर्व सांडूनि ऐकावे ॥ १८७ ॥

"सोमवार व्रत, शिवरात्र आणि प्रदोष व्रत विधिवत करावे. इतर सर्व सोडून निर्दोष शिवकीर्तन ऐकावे."

महापर्व कुयोग श्राद्धदिनीं । व्यतीपात वैधृति संक्रमणी ।
न प्रवर्तावे मैथुनी । ग्रहणी भोजन न करावे ॥ १८८ ॥

"पर्वकाळ, कुयोग, श्राद्धाचे दिवस, व्यतीपात, वैधृती व संक्रांतीच्या दिवशी स्त्रीसंग करू नये आणि ग्रहणाच्या काळात भोजन करू नये."

सत्पात्री देतां दान । होय ऐश्वर्य वर्धमान ।
अपात्री दाने दारिद्र्य पूर्ण । शास्त्रप्रमाण जाणिजे ॥ १८९ ॥

"योग्य पात्राला (सत्पात्री) दान दिल्याने ऐश्वर्य वाढते आणि अपात्राला दान दिल्याने पूर्ण दारिद्र्य येते, हे शास्त्राचे प्रमाण आहे."

वेद शास्त्र पुराण कीर्तन । गुरुब्राह्मणमुखे करावे श्रवण ।
दान दिधल्याचे पाळण । करिता पुण्य त्रिगुण होय ॥ १९० ॥

"वेद, शास्त्रे, पुराणे आणि कीर्तन गुरूंच्या मुखातून ऐकावे. दिलेले दान किंवा धर्मादाय टिकवून ठेवल्यास तिप्पट पुण्य मिळते."

अपूज्याची पूजा । पूज्य त्याचा अपमान ।
तेथे भय दुर्भिक्ष मरण । होते जाण विचारे ॥ १९१ ॥

"अयोग्य माणसाची पूजा करणे आणि योग्य (पूजनीय) माणसाचा अपमान करणे, यामुळे भय, दुष्काळ आणि मृत्यू येतो."

महाडोही उडी घालणे । महापुरुषासी विग्रह करणे ।
बलवंतासी स्पर्धा बांधणे ही द्वारे अनर्थाची ॥ १९२ ॥

"मोठ्या डोहात उडी मारणे, महापुरुषांशी वैर करणे आणि बलवान माणसाशी स्पर्धा करणे, ही अनर्थाची दारे आहेत."

दाने शोभे सदा हस्त । कंकण मुद्रिका भार समस्त ।
श्रवणी कुंडले काय व्यर्थ । श्रवणसार्थक श्रवणेचि ॥ १९३ ॥

"हात दानाने शोभतो, कंकणे आणि अंगठ्या केवळ भार आहेत; कान कुंडलांनी नव्हे, तर शास्त्रश्रवणाने सार्थकी लागतात."

ज्याची वाचा रसवंती । भार्या रूपवती सती ।
औदार्य गुणसंपत्ती । सफल जीवित्व तयाचे ॥ १९४ ॥

"ज्याची वाणी गोड आहे, पत्नी सुंदर व पतिव्रता आहे, आणि ज्याच्याकडे औदार्य व गुणसंपत्ती आहे, त्याचे जिणे यशस्वी आहे."

देईन अथवा नाही सत्य । हे वाचेसी असावे व्रत ।
विद्यापात्रे येती अमित । सद्यः दान त्यां दीजे ॥ १९५ ॥

"बोलेले पाळणे किंवा न जमल्यास स्पष्ट सांगणे हे वाचेचे व्रत असावे. ज्ञानी/विद्यावंत दारात आले तर त्यांना लगेच दान द्यावे."

विपत्तिकाळी धैर्य धरी । वादी जयवंत वैखरी ।
युद्धामाजी पराक्रम करी । याचकांसी पृष्ठी न दाविजे ॥ १९६ ॥

"संकटाच्या वेळी धैर्य ठेवावे, वादविवादात वाणीने विजयी व्हावे, युद्धात पराक्रम करावा आणि मागणाऱ्याला कधीही पाठ दाखवू नये."

ब्राह्मणमित्रपुत्रांसमवेत । तेचि भोजन उत्तम यथार्थ ।
गजतुरंगांसहित पंथ । चालणे तेचि श्रेष्ठ होय ॥ १९७ ॥

"ब्राह्मण, मित्र आणि पुत्रांसोबत केलेले भोजनच उत्तम होय; आणि हत्ती व घोड्यांच्या लवाजम्यासह रस्त्याने चालणे हे श्रेष्ठ होय."

ज्या लिंगाचे नाही पूजन । तेथे साक्षेपे पूजा करावी जाऊन ।
अनाथप्रेतसंस्कार जाण । करणे त्या पुण्यासी पार नाही ॥ १९८ ॥

"ज्या शिवलिंगाची पूजा होत नाही, तिथे जाऊन आस्थेने पूजा करावी; अनाथ प्रेताचा अंत्यसंस्कार करण्याच्या पुण्याला पार नाही."

ब्रह्मद्वेषाएवढे विशेष । मारक नाही कदा विष ।
सत्समागम रात्रंदिवस । तुच्छ सुधारस त्यापुढे ॥ १९९ ॥

"ब्राह्मणांचा द्वेष करण्यासारखे भयंकर विष दुसरे नाही! आणि संतांची संगती इतकी श्रेष्ठ आहे की तिच्यापुढे अमृताचा रसही तुच्छ आहे."

प्रतापे न व्हावे संतप्त । परसौख्ये हर्षभरित ।
सद्वार्ता ऐकता सुख अत्यंत । तोचि भक्त शिवाचा ॥ २०० ॥

"स्वतःच्या पराक्रमाचा अहंकार न बाळगणारा, इतरांचे सुख पाहून आनंदी होणारा आणि चांगल्या गोष्टी ऐकून सुखी होणाराच खरा शिवभक्त होय."

पाषाण नाम रत्ने व्यर्थ । चार रत्ने आहेत पृथ्वीत ।
अन्न उदक सुभाषित । औदार्य रत्न चौथे पैं ॥ २०१ ॥

"दगडांना रत्ने म्हणणे व्यर्थ आहे. पृथ्वीवर चारच खरी रत्ने आहेत: अन्न, पाणी, सुभाषित (चांगले विचार) आणि औदार्य (उदारपणा)."

वर्म कोणाचे न बोलावे । सद्‌भक्तांचे आशीर्वाद घ्यावे ।
भाग्याभाग्य येत स्वभावे । स्वधर्मध्रुव न ढळावा ॥ २०२ ॥

"कोणाच्या मर्मावर बोट ठेवून बोलू नये, भक्तांचे आशीर्वाद घ्यावेत. निसर्गनियमाने नशीब बदलते, पण स्वतःचा धर्म कधीही सोडू नये."

पूर्वविरोधी विशेष । त्याचा न धरावा विश्वास ।
गर्भिणी पाळी गर्भास । तेवी प्रजा पाळी का ॥ २०३ ॥

"ज्यांच्याशी जुने वैर आहे त्यांचा विश्वास धरू नये. गरोदर स्त्री जशी पोटच्या गर्भाची काळजी घेते, तशी प्रजेचे पालन कर."

गुरु आणि सदाशिव । यांसी न करावा भेदभाव ।
भाग्यविद्यागर्व सर्व । सोडोनि द्यावा जाण पां ॥ २०४ ॥

"गुरू आणि साक्षात सदाशिव यांच्यात भेद करू नये; तसेच भाग्य, विद्या व धन यांचा गर्व सोडून द्यावा."

नराची शोभा स्वरूप पूर्ण । स्वरूपाचे सद्गुण आभरण ।
गुणांचे अलंकार ज्ञान । ज्ञानाचे भूषण क्षमा शांति ॥ २०५ ॥

"माणसाची शोभा त्याच्या रूपात असते, रूपाची शोभा सद्गुणांनी वाढते, गुणांचा अलंकार ज्ञान आहे, आणि ज्ञानाचे खरे भूषण क्षमा व शांती हे आहे."

कुल शील विद्या धन । राज्य तप रूप यौवन ।
या अष्टमदेकरून । मन भुलो न द्यावे ॥ २०६ ॥

"कुळ, चारित्र्य, विद्या, धन, राज्य, तप, रूप आणि तारुण्य या आठ प्रकारच्या मदाने (अहंकाराने) आपले मन वाहवत जाऊ देऊ नये."

ऐसा नानापरी शिवयोगी । बोधिता झाला भद्रायूलागी ।
हे नीति ऐकतां जगी । साकडे न पडे सर्वथा ॥ २०७ ॥

याप्रकारे शिवयोग्यांनी भद्रायूला विविध प्रकारचा उपदेश केला. ही नीती ऐकून आचरण करणाऱ्याला जगात कधीही अडचण येत नाही.

सातवा अध्याय गिरी कैलास । यावरी वास्तव्य करी उमाविलास ।
पारायण प्रदक्षिणा करिती विशेष । निर्दोष यश जोडे तयां ॥ २०८ ॥

हा सातवा अध्याय म्हणजे साक्षात कैलास पर्वतच होय, ज्यावर शिव-पार्वती निवास करतात. याचे पारायण करणाऱ्याला निर्दोष यश प्राप्त होते.

की हा अध्याय हिमाचळ । भक्तिभवानी कन्या वेल्हाळ ।
तिस वरोनी पय:फेनधवल । श्वशुरगृही राहिला ॥ २०९ ॥

हा अध्याय म्हणजे हिमाचल पर्वत आहे, भक्ती ही त्याची लाडकी कन्या पार्वती आहे; आणि दुधाच्या फेसासारखा शुभ्र शिव तिला वरून सासऱ्याच्या घरी राहिला आहे.

पुढिले अध्यायी कथा सुरस । शिवयोगी दया करील भद्रायूस ।
ब्रह्मानंद निशिदिवस । श्रवण करोत विद्वज्जन ॥ २१० ॥

पुढील अध्यायात अत्यंत सुरस कथा आहे; शिवयोगी भद्रायूवर कशी कृपा करतात ते वर्णन केले आहे. विद्वानांनी रात्रंदिवस या ब्रह्मानंदाचे श्रवण करावे.

भवगजविदारक मृगेंद्र । श्रीधरवरद आनंदसमुद्र ।
तो शिव ब्रह्मानंद यतींद्र । जो जगद्गुरू जगदात्मा ॥ २११ ॥

संसारातील दुःखरूपी हत्तीचा संहार करणारा सिंह, कवी श्रीधराला वर देणारा आनंदाचा समुद्र, तो जगद्गुरू जगदात्मा शिव ब्रह्मानंद स्वरूप आहे.

शिवलीलामृत ग्रंथ प्रचंड । स्कंदपुराण ब्रह्मोत्तरखंड ।
परिसोत सज्जन अखंड । सप्तमाध्याय गोड हा ॥ २१२ ॥

स्कंदपुराणातील ब्रह्मोत्तरखंडावर आधारित हा प्रचंड शिवलीलामृत ग्रंथ आहे. यातील हा गोड सातवा अध्याय सज्जनांनी अखंड ऐकावा/वाचावा.